ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 11.3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.3.1
सुमाषितं महाप्राज्ञ शोकोऽयं विगतो मम ।
भूय एव तु वाक्यानि श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ११.३.१ ॥
ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ, ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਭਾਸ਼ਿਤਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਇਹ ਸ਼ੋਕ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੱਤਵਤਃ ਹੋਰ ਵਚਨ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
11.3.2
अनिष्टानां च संसर्गादिष्टानां च निवर्तनात् ।
कथं हि मानसं दुःखं विप्रयुज्यन्ति पण्डिताः ॥ ११.३.२ ॥
ਅਨਿਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਅਤੇ ਇਸ਼ਟਾਂ ਤੋਂ ਨਿਵਰਤੀ ਨਾਲ, ਪੰਡਿਤ ਮਾਨਸਿਕ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?
11.3.3
वतोयतो मनो दुःखात्सुखाद्र विप्रमुच्यते ।
तवत्तसः शगं लब्ध्वा सुगतिं विन्दते बुधः ॥ ११.३.३ ॥
ਜਿੱਥੋਂ ਜਿੱਥੋਂ ਮਨ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਕੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਦਗਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
11.3.4
अशाधतमिदं सर्वं चिन्त्यमानं नरर्षभ ।
कदलीसन्निभो लोकः सारो ह्यस्य न विद्यते ॥ ११.३.४ ॥
ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟ, ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕੇਲੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਸਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
11.3.5
यदा प्राज्ञाश्च मूढाश्च धनवन्तोऽथ निर्धनाः ।
सर्वे पितृवनं प्राप्य स्वपन्ति विगतज्वराः ॥ ११.३.५ ॥
ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਮੂਰਖ, ਧਨਵਾਨ ਅਤੇ ਨਿਰਧਨ, ਸਭ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਚਿੰਤਾ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
11.3.6
निर्मांसैरस्थिभूयिष्ठैर्गात्रैः स्नायुनिबन्धिभिः ।
किं विशेषं प्रपश्यन्ति तत्र तेषां परे जनाः ॥ ११.३.६ ॥
ਮਾਸ-ਰਹਿਤ, ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਨਸਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਫ਼ਰਕ ਵੇਖਦੇ ਹਨ?
11.3.7
येन प्रत्यवगच्छेयुः कुलरूपविशेषणम् ।
कस्मादन्योन्यमिच्छन्ति विप्रलब्धधियो नराः ॥ ११.३.७ ॥
ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੁਲ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ ਪਛਾਣੇ ਜਾ ਸਕਣ, ਭਰਮਿਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਫਿਰ ਵੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ?
11.3.8
गृहाण्येव हि मर्त्यानामाहुर्देहानि पण्डिताः ।
कालेन विनियुज्यन्ते सत्वमेकं तु शोभनम् ॥ ११.३.८ ॥
ਗਿਆਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਹੀ ਘਰ ਹਨ; ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਉਹ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਕੋ ਸੱਤਵ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਹੈ।
11.3.9
यथा जीर्णमजीर्णं वा वस्त्रं त्यक्त्वा तु पूरुषः ।
अन्यद्रोचयते वस्त्रमेवं देहाः शरीरिणाम् ॥ ११.३.९ ॥
ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਪੁਰਾਣਾ ਜਾਂ ਨਵਾਂ ਕੱਪੜਾ ਛੱਡ ਕੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕੱਪੜਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵੀ ਹਨ।
11.3.10
वैचित्रवीर्य सत्यं हि दुःखं वा यदि वा सुखम् ।
प्राप्नुवन्तीह भूतानि स्वकृतेनैव कर्मणा ॥ ११.३.१० ॥
ਹੇ ਵਿਚਿੱਤਰਵੀਰਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
11.3.11
कर्मणा प्राप्यते स्वर्गः सुखं दुःखं च भारत ।
ततो वहति तं भारमवशः स्ववशोऽपि वा ॥ ११.३.११ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਸਵਰਗ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਭਾਰ ਨੂੰ ਬੇਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ।
11.3.12
यथा च मृन्मयं भाण्डं चक्रारूढं विपद्यते ।
किञ्चित्प्रक्रियमाणं वा कृतमात्रमथापि वा ॥ ११.३.१२ ॥
ਜਿਵੇਂ ਕੁਮ੍ਹਾਰ ਦੇ ਚੱਕ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਭਾਂਡਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਣਦਿਆਂ ਜਾਂ ਬਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
11.3.13
हीनं वाऽप्यवरोप्यं वा अवतीर्णमथापि वा ।
आर्द्रं वाऽप्यथवा शुष्कं पच्यमानमथापि वा ॥ ११.३.१३ ॥
ਅਧੂਰਾ ਹੋਵੇ, ਉਤਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਤਾਰਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਗਿੱਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੁੱਕਾ, ਜਾਂ ਪੱਕ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ (ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ)।
11.3.14
अवतार्यन्तमापाङ्कादुद्धृतं चापि भारत ।
अथवा परिभुज्जन्तमेवं देहाः शरीरिणाम् ॥ ११.३.१४ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਉਤਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ, ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਖਾਧਾ ਜਾ ਰਿਹਾ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ (ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ)।
11.3.15
गर्भस्थो वा प्रसूतो वाऽप्यथवा दशरात्रिकः ।
अर्धमासगतो वाऽपि मासमात्रगतोऽपि वा ॥ ११.३.१५ ॥
ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਜਨਮਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ (ਉਹ ਮਰ ਸਕਦਾ ਹੈ)।
11.3.16
संवत्सरगतो वापि द्विसंवत्सर एव वा ।
यौवनस्थोऽथ मध्यस्थो वृद्धो वापि विपद्यते ॥ ११.३.१६ ॥
ਇੱਕ ਸਾਲ ਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੋ ਸਾਲ ਦਾ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਮੱਧ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਬੁੱਢਾ ਹੋਵੇ, (ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)।
11.3.17
प्राक्कर्मभिस्तु भूतानि भवन्ति नभवन्ति च ।
एवं संबर्धिते लोके किमर्थमनुतप्यसे ॥ ११.३.१७ ॥
ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਜਨਮਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ ਜਨਮਦੇ। ਸੰਸਾਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?
11.3.18
यथा तु सलिलं राजन्क्रीडार्थमनुसञ्चरन् ।
उन्मज्जेच्च निमज्जेच्च चेष्टते च नराधिप ॥ ११.३.१८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਖੇਡ ਲਈ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਜਿਵੇਂ ਉੱਪਰ ਉਠਦਾ, ਡੁੱਬਦਾ ਅਤੇ ਹਿਲਦਾ-ਜੁਲਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ!
11.3.19
एवं संसारगहने उन्मज्जननिमज्जने ।
कर्मयोगेन बध्यन्ते क्लिश्यन्ते चाल्पबुद्धयः ॥ ११.३.१९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੰਘਣੇ ਬਣ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਉੱਠਣਾ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਡੁੱਬਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਅਲਪਬੁੱਧੀ ਲੋਕ ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।
11.3.20
ये तु प्राज्ञाः स्थिता मध्ये संसारान्तगतैषिणः ।
समागमज्ञा भूतानां ते यान्ति परमां गतिम् ॥ ११.३.२० ॥
ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਪ੍ਰਾਗਿਆਨੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਲੋਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।