महाभारत · अध्याय 11.3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.3.1
सुमाषितं महाप्राज्ञ शोकोऽयं विगतो मम ।
भूय एव तु वाक्यानि श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ११.३.१ ॥
हे महाप्राज्ञा, तुमच्या सुभाषितांनी माझा हा शोक दूर झाला आहे. आता तत्त्वतः आणखी वचने ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
11.3.2
अनिष्टानां च संसर्गादिष्टानां च निवर्तनात् ।
कथं हि मानसं दुःखं विप्रयुज्यन्ति पण्डिताः ॥ ११.३.२ ॥
अनिष्ट वस्तूंच्या संपर्कामुळे आणि इष्ट वस्तूंपासून निवृत्त झाल्यामुळे पंडित मानसिक दुःखापासून कसे मुक्त होतात?
11.3.3
वतोयतो मनो दुःखात्सुखाद्र विप्रमुच्यते ।
तवत्तसः शगं लब्ध्वा सुगतिं विन्दते बुधः ॥ ११.३.३ ॥
जिथून जिथून मन दुःख आणि सुख यांपासून पूर्णपणे मुक्त होते, तिथूनच शांती मिळवून बुद्धिमान सद्गती प्राप्त करतो.
11.3.4
अशाधतमिदं सर्वं चिन्त्यमानं नरर्षभ ।
कदलीसन्निभो लोकः सारो ह्यस्य न विद्यते ॥ ११.३.४ ॥
हे नरश्रेष्ठा, विचार केला तर हे सर्व काही अशाश्वत आहे. हे जग केळीच्या झाडासारखे आहे; त्यात खरा सार आढळत नाही.
11.3.5
यदा प्राज्ञाश्च मूढाश्च धनवन्तोऽथ निर्धनाः ।
सर्वे पितृवनं प्राप्य स्वपन्ति विगतज्वराः ॥ ११.३.५ ॥
ज्ञानी आणि मूर्ख, धनवान आणि निर्धन, सर्वजण स्मशानात पोहोचून चिंतामुक्त होऊन झोपतात.
11.3.6
निर्मांसैरस्थिभूयिष्ठैर्गात्रैः स्नायुनिबन्धिभिः ।
किं विशेषं प्रपश्यन्ति तत्र तेषां परे जनाः ॥ ११.३.६ ॥
मांसरहित, बहुतेक हाडांनी भरलेल्या, स्नायूंनी बांधलेल्या देहांत, तिथे इतर लोक त्यांच्यात कोणता फरक पाहतात?
11.3.7
येन प्रत्यवगच्छेयुः कुलरूपविशेषणम् ।
कस्मादन्योन्यमिच्छन्ति विप्रलब्धधियो नराः ॥ ११.३.७ ॥
ज्याद्वारे कुल आणि रूप यांची वैशिष्ट्ये ओळखता येतील, तरीही भ्रमित बुद्धीचे मनुष्य एकमेकांना का इच्छितात?
11.3.8
गृहाण्येव हि मर्त्यानामाहुर्देहानि पण्डिताः ।
कालेन विनियुज्यन्ते सत्वमेकं तु शोभनम् ॥ ११.३.८ ॥
पंडित म्हणतात की मनुष्यांची शरीरे हीच घरे आहेत; काळाने ती वापरली जातात व झिजतात, परंतु एकच सत्त्व शुभ आहे.
11.3.9
यथा जीर्णमजीर्णं वा वस्त्रं त्यक्त्वा तु पूरुषः ।
अन्यद्रोचयते वस्त्रमेवं देहाः शरीरिणाम् ॥ ११.३.९ ॥
जसे मनुष्य जीर्ण किंवा अजीर्ण वस्त्र सोडून दुसरे वस्त्र पसंत करतो, तसेच देहधारींची शरीरे असतात.
11.3.10
वैचित्रवीर्य सत्यं हि दुःखं वा यदि वा सुखम् ।
प्राप्नुवन्तीह भूतानि स्वकृतेनैव कर्मणा ॥ ११.३.१० ॥
हे विचित्रवीर्यपुत्रा, खरोखर या जगात प्राणी स्वतःच्या कर्माने दुःख किंवा सुख प्राप्त करतात.
11.3.11
कर्मणा प्राप्यते स्वर्गः सुखं दुःखं च भारत ।
ततो वहति तं भारमवशः स्ववशोऽपि वा ॥ ११.३.११ ॥
हे भारता, कर्मानेच स्वर्ग, सुख आणि दुःख प्राप्त होते; म्हणून माणूस तो भार अवश होऊन किंवा स्ववश होऊन वाहतो.
11.3.12
यथा च मृन्मयं भाण्डं चक्रारूढं विपद्यते ।
किञ्चित्प्रक्रियमाणं वा कृतमात्रमथापि वा ॥ ११.३.१२ ॥
जसे कुंभाराच्या चाकावर चढवलेले मातीचे भांडे, थोडेसे घडवले जात असताना किंवा नुकतेच पूर्ण झाले असतानाही, नष्ट होते.
11.3.13
हीनं वाऽप्यवरोप्यं वा अवतीर्णमथापि वा ।
आर्द्रं वाऽप्यथवा शुष्कं पच्यमानमथापि वा ॥ ११.३.१३ ॥
अपूर्ण असो, उतरवले जात असो किंवा उतरवलेले असो, ओले असो वा कोरडे, किंवा शिजत असो, तरीही (ते नष्ट होते).
11.3.14
अवतार्यन्तमापाङ्कादुद्धृतं चापि भारत ।
अथवा परिभुज्जन्तमेवं देहाः शरीरिणाम् ॥ ११.३.१४ ॥
हे भारता, खालून उतरवले जात असलेले, काढलेले, किंवा खाल्ले जात असलेले—याप्रमाणेच देहधारींची शरीरे (नष्ट होतात).
11.3.15
गर्भस्थो वा प्रसूतो वाऽप्यथवा दशरात्रिकः ।
अर्धमासगतो वाऽपि मासमात्रगतोऽपि वा ॥ ११.३.१५ ॥
गर्भात असो, जन्मलेला असो, दहा रात्रींचा असो, अर्ध मासाचा असो, किंवा केवळ एक मासाचा असो, तरीही (तो मरू शकतो).
11.3.16
संवत्सरगतो वापि द्विसंवत्सर एव वा ।
यौवनस्थोऽथ मध्यस्थो वृद्धो वापि विपद्यते ॥ ११.३.१६ ॥
एका वर्षाचा असो वा दोन वर्षांचा, तारुण्यात असो, मध्यमवयात असो, किंवा वृद्ध असो, तोही नष्ट होतो.
11.3.17
प्राक्कर्मभिस्तु भूतानि भवन्ति नभवन्ति च ।
एवं संबर्धिते लोके किमर्थमनुतप्यसे ॥ ११.३.१७ ॥
पूर्वकर्मांमुळे प्राणी उत्पन्न होतात आणि होतही नाहीत. जग असे वाढत असता तू कशासाठी शोक करतोस?
11.3.18
यथा तु सलिलं राजन्क्रीडार्थमनुसञ्चरन् ।
उन्मज्जेच्च निमज्जेच्च चेष्टते च नराधिप ॥ ११.३.१८ ॥
हे राजा, खेळासाठी पाण्यात फिरणारा जसा वर येतो, बुडतो आणि हालचाल करतो—हे नराधिपा!
11.3.19
एवं संसारगहने उन्मज्जननिमज्जने ।
कर्मयोगेन बध्यन्ते क्लिश्यन्ते चाल्पबुद्धयः ॥ ११.३.१९ ॥
अशा प्रकारे संसाराच्या घनदाट अरण्यात वर वर येणे आणि खाली बुडणे घडते. कर्मबंधनाने अल्पबुद्धी लोक बांधले जातात आणि क्लेश भोगतात.
11.3.20
ये तु प्राज्ञाः स्थिता मध्ये संसारान्तगतैषिणः ।
समागमज्ञा भूतानां ते यान्ति परमां गतिम् ॥ ११.३.२० ॥
परंतु संसाराच्या मध्ये स्थिर राहून, त्याचा अंत शोधणारे, भूतांचा समागम जाणणारे प्राज्ञ परम गती प्राप्त करतात.