મહાભારત · અધ્યાય 11.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.4.1
कथं संसारगहनं विज्ञेयं वदतां वर ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वमाख्याहि पृच्छतः ॥ ११.४.१ ॥
હે વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ, સંસારનું આ ગહન વન કેવી રીતે જાણવું? આ સાંભળવાની મારી ઇચ્છા છે. પૂછનાર મને તેનું તત્ત્વ કહો.
11.4.2
जन्मप्रभृति भूतानां क्रियाः सर्वास्तु लक्षयन् ।
पूर्वमेवेह कलिले वसते किञ्चिदन्तरम् ॥ ११.४.२ ॥
જન્મથી પ્રાણીઓની બધી ક્રિયાઓ જોતાં, અહીં પહેલેથી જ તે કાદવમાં થોડો સમય રહે છે.
11.4.3
ततः स पञ्चमेऽतीते मासे मांसमकल्पयत् ।
ततः सर्वाङ्गसम्पूर्णो गर्भो मासे तु जायते ॥ ११.४.३ ॥
પછી પાંચમો મહિનો પસાર થતાં તે માંસ ઘડે છે; પછી મહિનામાં સર્વાંગ પૂર્ણ ગર્ભ ઉત્પન્ન થાય છે.
11.4.4
अमेध्यमध्ये वसति मांसशोणितलेपने ।
ततस्तु वायुवेगेन ऊर्ध्वपादो ह्यधोमुखः ॥ ११.४.४ ॥
અપવિત્રતાની વચ્ચે, માંસ અને લોહીના લેપમાં તે રહે છે; પછી વાયુવેગે પગ ઉપર અને મોઢું નીચે.
11.4.5
योनिद्वारमुपागम्य बहून्क्लेशान्समृच्छति ।
योनिसंपीडनाच्चैव पूर्वकर्मभिरन्वितः ॥ ११.४.५ ॥
યોનિદ્વાર પહોંચીને તે અનેક ક્લેશ ભોગવે છે; યોનિના દબાણથી, અને પૂર્વકર્મોથી યુક્ત થઈને.
11.4.6
तस्मान्मुक्तः स संसारादन्यान्पश्यत्युपद्रवान् ।
ग्रहास्तमनुच्छन्ति सारमेया इवामिषम् ॥ ११.४.६ ॥
તેથી સંસારથી મુક્ત થયો હોવા છતાં તે અન્ય ઉપદ્રવો જુએ છે; કૂતરા માંસ પાછળ દોડે તેમ ગ્રહો તેની પાછળ દોડે છે.
11.4.7
ततः कालान्तरे प्राप्ते व्याधयश्चापि तं तथा ।
उपसर्पन्ति जीवन्तं बध्यमानं स्वकर्मभिः ॥ ११.४.७ ॥
પછી કાળ વીતતાં, જીવતા અને પોતાનાં કર્મોથી બંધાયેલા તેની પાસે રોગો પણ આવે છે.
11.4.8
बद्धमिन्द्रियपाशैस्तं सङ्गकामुकमातुरम् ।
व्यसनान्यनुवर्तन्ते विविधानि नराधिप ॥ ११.४.८ ॥
ઇન્દ્રિયપાશોથી બંધાયેલા, આસક્તિ ઇચ્છતા અને પીડિત એવા તેની પાછળ, હે નરાધિપ, અનેક પ્રકારની આફતો પાછળ ચાલે છે.
11.4.9
बाध्यमानश्च तैर्भूयो नैव तृप्तिमुपैति सः ।
तदा नावैति चैवायं प्रकुर्वन्साध्वसाधु वा ॥ ११.४.९ ॥
તેમનાથી ફરી ફરી પીડિત થવા છતાં તે કદી તૃપ્તિ પામતો નથી; અને ત્યારે સારું કે ખોટું શું કરે છે તે પણ તે સમજતો નથી.
11.4.10
तत्रैनं परिपश्यन्ति ये ध्यानपरिनिष्ठिताः ।
अयं न बुध्यते तावद्यमलोकादिहागमे ॥ ११.४.१० ॥
ધ્યાનમાં દૃઢ રહેલા લોકો ત્યાં તેને જુએ છે; યમલોકથી અહીં આવ્યો છે તે હજી તે જાણતો નથી.
11.4.11
यमदूतैर्विकृष्यंश्च मृत्युं कालेन गच्छति ।
वाग्घीनस्य च या मात्रा इष्टानिष्टकृताऽस्य वै।
भूय एवात्मनाऽऽत्मानं बध्यमानमुपैति सः ॥ ११.४.११ ॥
યમદૂતો દ્વારા ખેંચાઈને, સમય આવતાં તે મૃત્યુને પામે છે. વાણી વિનાના તેના માટે, ઇષ્ટ-અનિષ્ટથી ઉત્પન્ન થયેલું જે માપ છે, તે જ અહીં છે; પોતાની જાતે પોતાને બાંધતો તે ફરી તે જ પામે છે.
11.4.12
अहो विनिकृतो लोको लोभेन च वशीकृतः ।
लोभक्रोधमदोन्मत्तो नात्मानमवबुध्यते ॥ ११.४.१२ ॥
અરે! આ લોક લોભને વશ થઈને કેટલું પીડિત થયું છે! લોભ, ક્રોધ અને મદથી ઉન્મત્ત થઈને તે પોતાને જ ઓળખતું નથી.
11.4.13
कुलीनत्वे च रमते दुष्कुलीनान्विकुत्सयन् ।
धनदर्पेण दृप्तश्च दरिद्रान्परिकुत्सयन् ॥ ११.४.१३ ॥
ઊંચા કુળમાં આનંદ માણતો, નીચ કુળના લોકોની નિંદા કરતો, ધનના ગર્વથી મદોન્મત્ત થઈ ગરીબોની પણ નિંદા કરતો.
11.4.14
मूर्खानिति परानाह नात्मानं समवेक्षते ।
दोषान्क्षिपति चान्येषां नात्मानं शास्तुमिच्छति ॥ ११.४.१४ ॥
બીજાઓને મૂર્ખ કહે છે, પણ પોતાને તપાસતો નથી; બીજાના દોષ ફેંકે છે, પણ પોતાને સુધારવા ઇચ્છતો નથી.
11.4.15
यदा प्राज्ञाश्च मूर्खाश्च धनवन्तश्च निर्धनाः ।
कुलीनाश्चाकुलीनाश्च मानिनोऽथाप्यमानिनः ॥ ११.४.१५ ॥
જ્યારે જ્ઞાની અને મૂર્ખ, ધનવાન અને નિર્ધન, કુલીન અને અકુલીન, માનવાળા અને માન વિનાના—
11.4.16
सर्वे पितृवनं प्राप्ताः स्वपन्ति विगतत्वचः ।
निर्मांसैरस्थिभूयिष्ठैर्गात्रैः स्नायुनिबन्धनैः ॥ ११.४.१६ ॥
બધા સ્મશાને પહોંચીને, ચામડી વિનાના, માંસ વિનાના, મોટાભાગે હાડકાંવાળા, સ્નાયુથી બંધાયેલા દેહો સાથે સૂઈ રહે છે.
11.4.17
किं विशेषं प्रपश्यन्ति तत्र तेषां परे जनाः ।
येन प्रत्यवगच्छेयुः कुलरूपविशेषणम् ॥ ११.४.१७ ॥
ત્યાં તેમની વચ્ચે બીજા લોકો કયો ભેદ જુએ છે, જેથી કુળ અને રૂપનો ભેદ ઓળખી શકે?
11.4.18
यदा सर्वे समं न्यस्ताः स्वपन्ति धरणीतले ।
कस्मादन्योन्यमिच्छन्ति विप्रलब्धुमिहाबुधाः ॥ ११.४.१८ ॥
બધા સમાનપણે ધરતી પર સૂતા હોય ત્યારે, અજ્ઞાનીઓ અહીં એકબીજાને કેમ છેતરવા ઇચ્છે છે?
11.4.19
प्रत्यक्षं च परोक्षं च यो निशम्य श्रुतिं त्विमाम् ।
अध्रुवे जीवलोकेऽस्मिन्यो धर्ममनुपालयन्।
जन्मप्रभृति वर्तेत प्राप्नुयात्परमां गतिम् ॥ ११.४.१९ ॥
આ અસ્થિર જીવલોકમાં આ શ્રુતિ સાંભળીને, પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ બંનેમાં ધર્મનું પાલન કરીને, જન્મથી આચરણ કરનાર પરમ ગતિ પામે છે.
11.4.20
एवं सर्वं विदित्वा वै यस्तत्त्वमनुवर्तते ।
स प्रमोक्षयते चैव पन्थानं मनुजेश्वर ॥ ११.४.२० ॥
આ રીતે બધું જાણીને જે તત્ત્વનું અનુસરણ કરે છે, તે મુક્ત થાય છે; હે મનુજેશ્વર, તે જ માર્ગ પામે છે.