ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 11.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.4.1
कथं संसारगहनं विज्ञेयं वदतां वर ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वमाख्याहि पृच्छतः ॥ ११.४.१ ॥
ਹੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਇਹ ਸੰਘਣਾ ਜੰਗਲ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਪੁੱਛਣ ਵਾਲੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਤੱਤ ਦੱਸੋ।
11.4.2
जन्मप्रभृति भूतानां क्रियाः सर्वास्तु लक्षयन् ।
पूर्वमेवेह कलिले वसते किञ्चिदन्तरम् ॥ ११.४.२ ॥
ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹ ਕੀਚੜ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
11.4.3
ततः स पञ्चमेऽतीते मासे मांसमकल्पयत् ।
ततः सर्वाङ्गसम्पूर्णो गर्भो मासे तु जायते ॥ ११.४.३ ॥
ਫਿਰ ਪੰਜਵਾਂ ਮਹੀਨਾ ਬੀਤਣ ਤੇ ਉਹ ਮਾਸ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਗਰਭ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
11.4.4
अमेध्यमध्ये वसति मांसशोणितलेपने ।
ततस्तु वायुवेगेन ऊर्ध्वपादो ह्यधोमुखः ॥ ११.४.४ ॥
ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਲਹੂ ਦੇ ਲੇਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਪੈਰ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਹੇਠਾਂ।
11.4.5
योनिद्वारमुपागम्य बहून्क्लेशान्समृच्छति ।
योनिसंपीडनाच्चैव पूर्वकर्मभिरन्वितः ॥ ११.४.५ ॥
ਯੋਨੀ ਦੇ ਦੁਆਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਕਲੇਸ਼ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਯੋਨੀ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ।
11.4.6
तस्मान्मुक्तः स संसारादन्यान्पश्यत्युपद्रवान् ।
ग्रहास्तमनुच्छन्ति सारमेया इवामिषम् ॥ ११.४.६ ॥
ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਹੋਰ ਉਪਦਰਵ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਗ੍ਰਹ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤੇ ਮਾਸ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ ਹਨ।
11.4.7
ततः कालान्तरे प्राप्ते व्याधयश्चापि तं तथा ।
उपसर्पन्ति जीवन्तं बध्यमानं स्वकर्मभिः ॥ ११.४.७ ॥
ਫਿਰ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ 'ਤੇ, ਜੀਵਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਉਸ ਕੋਲ ਰੋਗ ਵੀ ਆ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
11.4.8
बद्धमिन्द्रियपाशैस्तं सङ्गकामुकमातुरम् ।
व्यसनान्यनुवर्तन्ते विविधानि नराधिप ॥ ११.४.८ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਫੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ, ਮੋਹ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
11.4.9
बाध्यमानश्च तैर्भूयो नैव तृप्तिमुपैति सः ।
तदा नावैति चैवायं प्रकुर्वन्साध्वसाधु वा ॥ ११.४.९ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ; ਅਤੇ ਤਦ ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਕਿ ਉਹ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
11.4.10
तत्रैनं परिपश्यन्ति ये ध्यानपरिनिष्ठिताः ।
अयं न बुध्यते तावद्यमलोकादिहागमे ॥ ११.४.१० ॥
ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਏ ਲੋਕ ਉੱਥੇ ਇਸਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਯਮਲੋਕ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਅਜੇ ਤੱਕ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।
11.4.11
यमदूतैर्विकृष्यंश्च मृत्युं कालेन गच्छति ।
वाग्घीनस्य च या मात्रा इष्टानिष्टकृताऽस्य वै।
भूय एवात्मनाऽऽत्मानं बध्यमानमुपैति सः ॥ ११.४.११ ॥
ਯਮਦੂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੋਲ ਨਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਲਈ, ਇੱਛਾ-ਅਣਇੱਛਾ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਜੋ ਮਾਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਹੈ; ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਫਿਰ ਉਹੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
11.4.12
अहो विनिकृतो लोको लोभेन च वशीकृतः ।
लोभक्रोधमदोन्मत्तो नात्मानमवबुध्यते ॥ ११.४.१२ ॥
ਹਾਏ! ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਲੋਭ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਕਿੰਨਾ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਹੈ! ਲੋਭ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਮਦ ਨਾਲ ਉਨਮੱਤ ਹੋਇਆ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।
11.4.13
कुलीनत्वे च रमते दुष्कुलीनान्विकुत्सयन् ।
धनदर्पेण दृप्तश्च दरिद्रान्परिकुत्सयन् ॥ ११.४.१३ ॥
ਉੱਚੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਰਮਦਾ, ਨੀਵੇਂ ਕੁਲ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ, ਧਨ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਦਮੱਤ ਹੋ ਕੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਵੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ।
11.4.14
मूर्खानिति परानाह नात्मानं समवेक्षते ।
दोषान्क्षिपति चान्येषां नात्मानं शास्तुमिच्छति ॥ ११.४.१४ ॥
ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮੂਰਖ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।
11.4.15
यदा प्राज्ञाश्च मूर्खाश्च धनवन्तश्च निर्धनाः ।
कुलीनाश्चाकुलीनाश्च मानिनोऽथाप्यमानिनः ॥ ११.४.१५ ॥
ਜਦੋਂ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਮੂਰਖ, ਧਨਵਾਨ ਅਤੇ ਨਿਰਧਨ, ਕੁਲੀਨ ਅਤੇ ਅਕੁਲੀਨ, ਮਾਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਮਾਣ ਵਾਲੇ—
11.4.16
सर्वे पितृवनं प्राप्ताः स्वपन्ति विगतत्वचः ।
निर्मांसैरस्थिभूयिष्ठैर्गात्रैः स्नायुनिबन्धनैः ॥ ११.४.१६ ॥
ਸਾਰੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਚਮੜੀ ਗੁਆ ਕੇ, ਮਾਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਵੱਧਕੇ ਹੱਡੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਨਸਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
11.4.17
किं विशेषं प्रपश्यन्ति तत्र तेषां परे जनाः ।
येन प्रत्यवगच्छेयुः कुलरूपविशेषणम् ॥ ११.४.१७ ॥
ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਿਹੜਾ ਭੇਦ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੁਲ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦਾ ਫਰਕ ਪਛਾਣ ਸਕਣ?
11.4.18
यदा सर्वे समं न्यस्ताः स्वपन्ति धरणीतले ।
कस्मादन्योन्यमिच्छन्ति विप्रलब्धुमिहाबुधाः ॥ ११.४.१८ ॥
ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਬਰਾਬਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਸੌਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਧੋਖਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ?
11.4.19
प्रत्यक्षं च परोक्षं च यो निशम्य श्रुतिं त्विमाम् ।
अध्रुवे जीवलोकेऽस्मिन्यो धर्ममनुपालयन्।
जन्मप्रभृति वर्तेत प्राप्नुयात्परमां गतिम् ॥ ११.४.१९ ॥
ਇਸ ਅਸਥਿਰ ਜੀਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਰੁਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਪਰੋਖ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਨ ਕਰਦਾ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਆਚਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
11.4.20
एवं सर्वं विदित्वा वै यस्तत्त्वमनुवर्तते ।
स प्रमोक्षयते चैव पन्थानं मनुजेश्वर ॥ ११.४.२० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਕੇ ਜੋ ਤੱਤ੍ਵ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਮਨੁਜੇਸ਼ਵਰ, ਉਹੀ ਰਾਹ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।