महाभारत · अध्याय 11.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.4.1
कथं संसारगहनं विज्ञेयं वदतां वर ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वमाख्याहि पृच्छतः ॥ ११.४.१ ॥
हे वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठा, संसाराचे हे घनदाट अरण्य कसे जाणावे? हे ऐकण्याची माझी इच्छा आहे. विचारणाऱ्या मला त्याचे तत्त्व सांगा.
11.4.2
जन्मप्रभृति भूतानां क्रियाः सर्वास्तु लक्षयन् ।
पूर्वमेवेह कलिले वसते किञ्चिदन्तरम् ॥ ११.४.२ ॥
जन्मापासून प्राणिमात्रांच्या सर्व कर्मांचे निरीक्षण करताना, येथे आधीच तो चिखलात काही काळ राहतो.
11.4.3
ततः स पञ्चमेऽतीते मासे मांसमकल्पयत् ।
ततः सर्वाङ्गसम्पूर्णो गर्भो मासे तु जायते ॥ ११.४.३ ॥
नंतर पाचवा महिना उलटल्यावर तो मांस घडवतो; मग महिन्यात सर्व अवयवांनी परिपूर्ण गर्भ निर्माण होतो.
11.4.4
अमेध्यमध्ये वसति मांसशोणितलेपने ।
ततस्तु वायुवेगेन ऊर्ध्वपादो ह्यधोमुखः ॥ ११.४.४ ॥
अपवित्रतेच्या मध्ये, मांस व रक्ताच्या लेपनात तो राहतो; मग वायुवेगाने पाय वर व तोंड खाली अशा स्थितीत.
11.4.5
योनिद्वारमुपागम्य बहून्क्लेशान्समृच्छति ।
योनिसंपीडनाच्चैव पूर्वकर्मभिरन्वितः ॥ ११.४.५ ॥
योनिद्वारापर्यंत पोहोचून तो अनेक क्लेश भोगतो; योनीच्या पीळणुकीमुळे आणि पूर्वकर्मांनी युक्त होऊन.
11.4.6
तस्मान्मुक्तः स संसारादन्यान्पश्यत्युपद्रवान् ।
ग्रहास्तमनुच्छन्ति सारमेया इवामिषम् ॥ ११.४.६ ॥
म्हणून संसारातून मुक्त झाला तरी तो इतर उपद्रव पाहतो; कुत्रे मांसामागे धावतात तसे ग्रह त्याचा पाठलाग करतात.
11.4.7
ततः कालान्तरे प्राप्ते व्याधयश्चापि तं तथा ।
उपसर्पन्ति जीवन्तं बध्यमानं स्वकर्मभिः ॥ ११.४.७ ॥
मग काळ लोटल्यावर, जिवंत असलेल्या आणि स्वकर्मांनी बद्ध झालेल्या त्याच्याजवळ व्याधीही येतात.
11.4.8
बद्धमिन्द्रियपाशैस्तं सङ्गकामुकमातुरम् ।
व्यसनान्यनुवर्तन्ते विविधानि नराधिप ॥ ११.४.८ ॥
इंद्रियपाशांनी बद्ध, आसक्तीची इच्छा करणाऱ्या आणि पीडित अशा त्याच्या मागे, हे नराधिपा, नाना प्रकारची संकटे लागतात.
11.4.9
बाध्यमानश्च तैर्भूयो नैव तृप्तिमुपैति सः ।
तदा नावैति चैवायं प्रकुर्वन्साध्वसाधु वा ॥ ११.४.९ ॥
त्यांच्याकडून पुन्हा पुन्हा पीडित होऊनही तो कधीच तृप्ती पावत नाही; आणि चांगले किंवा वाईट काय करतो आहे, हेही तेव्हा तो जाणत नाही.
11.4.10
तत्रैनं परिपश्यन्ति ये ध्यानपरिनिष्ठिताः ।
अयं न बुध्यते तावद्यमलोकादिहागमे ॥ ११.४.१० ॥
ध्यानात दृढ स्थिर झालेले लोक तेथे त्याला पाहतात; यमलोकातून येथे आलो आहे, हे अजून त्याला कळत नाही.
11.4.11
यमदूतैर्विकृष्यंश्च मृत्युं कालेन गच्छति ।
वाग्घीनस्य च या मात्रा इष्टानिष्टकृताऽस्य वै।
भूय एवात्मनाऽऽत्मानं बध्यमानमुपैति सः ॥ ११.४.११ ॥
यमदूतांकडून ओढला जाऊन, वेळ येताच तो मृत्यूकडे जातो. वाचा नसलेल्यासाठी इष्टानिष्टांनी घडवलेले जे माप, तेच येथे आहे; स्वतःच स्वतःला बांधून तो पुन्हा त्यालाच पावतो.
11.4.12
अहो विनिकृतो लोको लोभेन च वशीकृतः ।
लोभक्रोधमदोन्मत्तो नात्मानमवबुध्यते ॥ ११.४.१२ ॥
अरेरे! हे जग लोभाच्या अधीन होऊन किती पीडित झाले आहे! लोभ, क्रोध आणि मद यांनी उन्मत्त होऊन ते स्वतःलाच ओळखत नाही.
11.4.13
कुलीनत्वे च रमते दुष्कुलीनान्विकुत्सयन् ।
धनदर्पेण दृप्तश्च दरिद्रान्परिकुत्सयन् ॥ ११.४.१३ ॥
उच्च कुलात रमणारा, नीच कुलातील लोकांची निंदा करणारा, धनाच्या गर्वाने उन्मत्त होऊन गरिबांचीही निंदा करणारा.
11.4.14
मूर्खानिति परानाह नात्मानं समवेक्षते ।
दोषान्क्षिपति चान्येषां नात्मानं शास्तुमिच्छति ॥ ११.४.१४ ॥
इतरांना मूर्ख म्हणतो, पण स्वतःकडे पाहत नाही; इतरांवर दोष टाकतो, पण स्वतःला सुधारू इच्छित नाही.
11.4.15
यदा प्राज्ञाश्च मूर्खाश्च धनवन्तश्च निर्धनाः ।
कुलीनाश्चाकुलीनाश्च मानिनोऽथाप्यमानिनः ॥ ११.४.१५ ॥
जेव्हा ज्ञानी आणि मूर्ख, धनवान आणि निर्धन, कुलीन आणि अकुलीन, मानी आणि अमानी—
11.4.16
सर्वे पितृवनं प्राप्ताः स्वपन्ति विगतत्वचः ।
निर्मांसैरस्थिभूयिष्ठैर्गात्रैः स्नायुनिबन्धनैः ॥ ११.४.१६ ॥
सर्वजण स्मशानात पोहोचून, त्वचा गमावलेले, मांसरहित, बहुधा हाडांचे, स्नायूंनी बांधलेल्या देहांसह निजलेले असतात.
11.4.17
किं विशेषं प्रपश्यन्ति तत्र तेषां परे जनाः ।
येन प्रत्यवगच्छेयुः कुलरूपविशेषणम् ॥ ११.४.१७ ॥
तेथे त्यांच्यात इतर लोक कोणता भेद पाहतात, ज्यायोगे कुल आणि रूपाचा भेद ओळखता येईल?
11.4.18
यदा सर्वे समं न्यस्ताः स्वपन्ति धरणीतले ।
कस्मादन्योन्यमिच्छन्ति विप्रलब्धुमिहाबुधाः ॥ ११.४.१८ ॥
सर्वजण समानपणे जमिनीवर निजलेले असता, अज्ञानी लोक येथे एकमेकांना का फसवू इच्छितात?
11.4.19
प्रत्यक्षं च परोक्षं च यो निशम्य श्रुतिं त्विमाम् ।
अध्रुवे जीवलोकेऽस्मिन्यो धर्ममनुपालयन्।
जन्मप्रभृति वर्तेत प्राप्नुयात्परमां गतिम् ॥ ११.४.१९ ॥
या अस्थिर जीवलोकात ही श्रुती ऐकून, प्रत्यक्षात आणि परोक्षातही धर्माचे पालन करीत, जन्मापासून आचरण करणारा परम गती प्राप्त करतो.
11.4.20
एवं सर्वं विदित्वा वै यस्तत्त्वमनुवर्तते ।
स प्रमोक्षयते चैव पन्थानं मनुजेश्वर ॥ ११.४.२० ॥
असे सर्व जाणून जो तत्त्वाचे अनुसरण करतो, तो मुक्त होतो; हे मनुजेश्वरा, तोच मार्ग प्राप्त करतो.