महाभारत · अध्याय 11.9
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.9.1
गते व्यासे तु धर्मात्मा धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
किमचेष्टत विप्रर्षे तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
विदुरस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा तु पुरुषर्षभः ।
युज्यतां यानमित्युक्त्वा पुनर्वचनमव्रवीत् ॥ ११.९.१ ॥
व्यास के चले जाने पर धर्मात्मा राजा धृतराष्ट्र ने क्या किया? हे विप्रर्षि, वह मुझे बताने योग्य हैं। विदुर का वह वचन सुनकर उस पुरुषश्रेष्ठ ने 'रथ जोतो' कहकर फिर यह वचन कहा।
11.9.2
एतच्छ्रुत्वा नरश्रेष्ठश्चिरं ध्यात्वा त्वचेतनः ।
सञ्जयं योजयेत्युक्त्वा विदुरं प्रत्यभाषत
शीघ्रमानय गान्धारीं सर्वाश्च भरतस्त्रियः ।
वधूं कुन्तीमुपादाय याश्चान्यास्तत्र योषितः ॥ ११.९.२ ॥
यह सुनकर नरश्रेष्ठ ने देर तक ध्यान करके, अचेत-से होकर, 'सञ्जय, रथ जोतो' कहा, फिर विदुर से बोले, 'शीघ्र गान्धारी को लाओ, और भरतवंश की सभी स्त्रियों को, बहू कुन्ती को लेकर, और वहाँ की अन्य स्त्रियों को भी।'
11.9.3
क्षिप्रमानय गान्धारीं सर्वाश्च भरतस्त्रियः ।
कुन्तीं चैव तथा क्षत्तः समानय ममाऽन्तिकम् ॥ ११.९.३ ॥
हे विदुर, गान्धारी को, भरतवंश की सभी स्त्रियों को और कुन्ती को भी शीघ्र मेरे पास ले आओ।
11.9.4
एवमुक्त्वा स धर्मात्मा विदुरं धर्मवित्तमम् ।
शोकविप्रहतज्ञानो यानमेवान्वरोहत ॥ ११.९.४ ॥
ऐसा कहकर उस धर्मात्मा ने, जो धर्म को सबसे अधिक जानने वाले विदुर से, शोक से हत-ज्ञान होकर, रथ पर ही चढ़ना आरंभ किया।
11.9.5
गान्धारी पुत्रशोकार्ता भर्तुर्वचननोदिता ।
सह कुन्त्या यतो राजा सह स्त्रीभिरुपाद्रवत् ॥ ११.९.५ ॥
पुत्रशोक से पीड़ित गान्धारी पति के वचन से प्रेरित होकर कुन्ती के साथ, जहाँ राजा थे, स्त्रियों सहित वहाँ दौड़ पड़ीं।
11.9.6
ताः समासाद्य राजानं भृशं शोकसमन्विताः ।
आमन्त्र्यान्योन्यमायस्ता भृशमुच्चुक्रुशुस्ततः ॥ ११.९.६ ॥
वे स्त्रियाँ राजा के पास पहुँचकर अत्यन्त शोक से भरी हुई, एक-दूसरी को पुकारकर, थकी-हारी होकर बहुत ज़ोर से विलाप करने लगीं।
11.9.7
ताः समाश्वासयत्क्षत्ता ताभ्यश्चार्ततरः स्वयम् ।
अश्रुकण्ठीः समारोप्य ततोऽसौ निर्ययौ पुरात् ॥ ११.९.७ ॥
क्षत्ता (विदुर) ने उन्हें सान्त्वना दी, और वे स्वयं उनसे भी अधिक पीड़ित थे। आँसुओं से रुंधे कण्ठवाली उन स्त्रियों को (रथ पर) बिठाकर तब वे नगर से बाहर निकल गए।
11.9.8
ततः प्रणादः सञ्जज्ञे सर्वेषु कुरुवेश्मसु ।
आकुमारं पुरं सर्वमभवच्छोककर्शितम् ॥ ११.९.८ ॥
तब कुरुओं के सभी भवनों में विलाप का भीषण स्वर उठा, और बालकों तक सारा नगर शोक से क्षीण हो गया।
11.9.9
अदृष्टपूर्वा या नार्यः पुरा देवगणैरपि ।
पृथग्जनेन दृश्यन्ते तास्तदा निहतेश्वराः ॥ ११.९.९ ॥
जिन स्त्रियों को पहले देवगण भी नहीं देख पाते थे, उन्हें अब साधारण लोग भी देख रहे थे, क्योंकि उस समय उनके स्वामी मारे जा चुके थे।
11.9.10
प्रकीर्य केशान्सुशुभान्भूषणान्यवमुच्य च ।
एकवस्त्रधरा नार्यः परिपेतुरनाथवत् ॥ ११.९.१० ॥
अपने सुन्दर केशों को बिखेरकर और आभूषण उतारकर, एक ही वस्त्र धारण किए हुए स्त्रियाँ अनाथों की भाँति इधर-उधर भटकने लगीं।
11.9.11
श्वतेपर्वतरूपेभ्यो गृहेभ्यस्ता निराक्रमन् ।
गुहाभ्य इव शैलानां पृषत्यो हतयूथपाः ॥ ११.९.११ ॥
श्वेत पर्वतों जैसे भवनों से वे स्त्रियाँ इस प्रकार निकलीं, जैसे पर्वत की गुफाओं से चितकबरी हरिणियाँ निकलती हैं, जिनके यूथपति मारे जा चुके हों।
11.9.12
तान्युदीर्णानि नारीणां तदा वृन्दान्यनेकशः ।
शोकार्तान्यद्रवन्राजन्किशोरीणामिवाङ्गणे ॥ ११.९.१२ ॥
तब शोक से पीड़ित स्त्रियों के वे अनेक समूह चीखते हुए इधर-उधर दौड़ने लगे, हे राजन्, जैसे आँगन में छोटी बालिकाएँ दौड़ती हैं।
11.9.13
प्रगृह्य बाहून्क्रोशन्त्यः पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄनपि ।
दर्शयन्ति हता हि स्म युगान्ते लोकसङ्क्षयम् ॥ ११.९.१३ ॥
भुजाएँ उठाकर, पुत्रों, भाइयों और पिताओं को पुकारती हुई वे मानो दिखा रही थीं कि युगांत में जैसे लोक का संहार होता है, वैसे ही ये मारे गए हैं।
11.9.14
विलपन्त्यो रुदन्त्यश्च धावमानास्ततस्ततः ।
शोकेनोपहतज्ञाताः कर्तव्यं न प्रजज्ञिरे ॥ ११.९.१४ ॥
विलाप करती, रोती और इधर-उधर दौड़ती हुई, शोक से जिनकी चेतना आहत हो गई थी, वे नहीं जान पा रही थीं कि क्या करना चाहिए।
11.9.15
व्रीडां जग्मुः पुरा याः स्म सखीनामपि योषितः ।
ता एकवस्त्रा निर्लज्जाः श्वश्रूणां पुरतोऽभवन् ॥ ११.९.१५ ॥
जो स्त्रियाँ पहले अपनी सखियों के सामने भी लज्जा अनुभव करती थीं, वे अब एक ही वस्त्र में, निर्लज्ज होकर सासों के सामने खड़ी थीं।
11.9.16
परस्परं सुसूक्ष्मेषु शोकेष्वाश्वासयन्ति याः ।
ताः शोकविह्वला राजन्नवैक्षन्त परस्परम् ॥ ११.९.१६ ॥
जो स्त्रियाँ सूक्ष्म शोकों में एक-दूसरे को सांत्वना देती थीं, हे राजन्, वे स्वयं शोक से विह्वल होकर एक-दूसरे की ओर देखने लगीं।
11.9.17
ताभिः परिवृतो राजा रुदतीभिः सहस्रशः ।
निर्ययौ नगराद्दीनस्तूर्णमायोधनं प्रति ॥ ११.९.१७ ॥
उन हज़ारों रोती हुई स्त्रियों से घिरा हुआ दीन राजा शीघ्र ही नगर से युद्धभूमि की ओर निकल पड़ा।
11.9.18
शिल्पिनो वणिजो वैश्याः सर्वे कर्मोपजीविनः ।
ते पार्थिवं पुरस्कृत्य निर्ययुर्नगराद्बहिः ॥ ११.९.१८ ॥
शिल्पी, व्यापारी और वैश्य, सभी कर्म से जीविका चलाने वाले, उस राजा को आगे करके नगर से बाहर निकल पड़े।
11.9.19
तेषां विक्रोशमानानामार्तानां कुरुसङ्क्षये ।
प्रादुरासीन्महाञ्शब्दो व्यथयन्भुवनान्युत ॥ ११.९.१९ ॥
कुरुओं के संहार पर उन दुखी और विलाप करते हुए लोगों का ऐसा महान शब्द उठा जिसने लोकों को भी पीड़ित कर दिया।
11.9.20
युगान्तकाले सम्प्राप्ते भूतानां दह्यतामिव ।
अभावस्योदयः प्राप्त इति भूतानि मेनिरे ॥ ११.९.२० ॥
युगांत का समय आ पहुँचने पर जैसे जलते हुए प्राणियों को लगता है, उसी प्रकार प्राणियों ने सोचा कि अभाव का उदय आ गया है।
11.9.21
भृशमुद्विग्नमनसस्ते पौराः कुरुसङ्क्षये ।
प्राक्रोशन्त महाराज स्वनुरक्तास्तदा भृशम् ॥ ११.९.२१ ॥
कुरुओं के संहार पर वे नगरवासी, जिनका मन अत्यंत व्याकुल था, हे महाराज, तब अत्यधिक अनुरक्त होकर जोर-जोर से विलाप करने लगे।