महाभारत · अध्याय 12.10
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.10.1
श्रोत्रियस्येव ते राजन्मन्दकस्याविपश्चितः ।
अनुवाकहता बुद्धिर्नैषा तत्त्वार्थदर्शिनी ॥ १२.१०.१ ॥
हे राजा, तुझी ही बुद्धी केवळ पाठांनी बिघडलेल्या, मंद आणि अविपश्चित श्रोत्रियासारखी आहे; ती तत्त्वार्थ पाहणारी नाही.
12.10.2
आलस्ये कृतचित्तस्य राजधर्मानसूयतः ।
विनाशे धार्तराष्ट्राणां किं फलं भरतर्षभ ॥ १२.१०.२ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, आळसात मन गुंतवून राजधर्माची निंदा करणाऱ्या तुला धृतराष्ट्राच्या पुत्रांच्या विनाशात काय फळ?
12.10.3
क्षमाऽनुकम्पा कारुण्यमानृशंस्यं न विद्यते ।
क्षात्रमाचरतो मार्गमपि बन्धोस्त्वदन्तरे ॥ १२.१०.३ ॥
क्षमा, अनुकंपा, करुणा आणि अनृशंसता तुझ्यात नाहीत; क्षात्रमार्ग आचरणाऱ्याकडे बांधवांबद्दलही या नसतात.
12.10.4
यदीमां भवतो बुद्धिं विद्याम वयमीदृशीम् ।
शस्त्रं नैव ग्रहीष्यामो न वधिष्याम कंचन ॥ १२.१०.४ ॥
तुझी अशी बुद्धी आम्हाला आधी माहीत असती तर आम्ही शस्त्र हाती घेतले नसते आणि कोणाचाही वध केला नसता.
12.10.5
भैक्षमेवाचरिष्याम शरीरस्याविमोक्षणात् ।
न चेदं दारुणं युद्धमभविष्यन्महीक्षिताम् ॥ १२.१०.५ ॥
शरीर टिकवण्यासाठी आम्ही केवळ भिक्षा मागून जगलो असतो; पृथ्वीच्या राजांमध्ये हे भयंकर युद्ध झाले नसते.
12.10.6
प्राणस्यान्नमिदं सर्वमिति वै कवयो विदुः ।
स्थावरं जङ्गमं चैव सर्वं प्राणस्य भोजनम् ॥ १२.१०.६ ॥
हे सर्व प्राणाचे अन्न आहे असे ज्ञानी जाणतात; स्थावर आणि जंगम सर्वच प्राणाचे भोजन आहे.
12.10.7
आददानस्य चेद्राज्यं ये केचित्परिपन्थिनः ।
हन्तव्यास्त इति प्राज्ञाः क्षत्रधर्मविदो विदुः ॥ १२.१०.७ ॥
राज्य स्वीकारणाऱ्याच्या मार्गात जे कोणी विरोधक असतील, त्यांना मारले पाहिजे, असे क्षात्रधर्म जाणणारे ज्ञानी जाणतात.
12.10.8
ते सदोषा हताऽस्माभिरन्नस्य परिपन्थिनः ।
तान्हत्वा भुङ्क्ष्व धर्मेण युधिष्ठिर महीमिमाम् ॥ १२.१०.८ ॥
ते दोषी होते; अन्नाच्या मार्गातील विरोधकांना आम्ही मारले. युधिष्ठिरा, त्यांना मारून धर्माने ही पृथ्वी भोग.
12.10.9
यथा हि पुरुषः खात्वा कूपमप्राप्य चोदकम् ।
पङ्कदिग्धो निवर्तेत् कर्मेदं नस्तथोपमम् ॥ १२.१०.९ ॥
जसा एखादा पुरुष विहीर खणून पाणी न मिळाल्याने चिखलाने माखलेला परत येतो, तसेच आपले हे कर्म आहे.
12.10.10
यथाऽऽरुह्य महावृक्षमपहृत्य ततो मधु ।
अप्राश्य निधनं गच्छेत्कर्मेदं नस्तथोपमम् ॥ १२.१०.१० ॥
जसा एखादा पुरुष मोठ्या झाडावर चढून मध काढतो पण तो न खाता मरण पावतो, तसेच आपले हे कर्म आहे.
12.10.11
यथा महान्तमध्वानमाशया पुरुषः पतन् ।
स निराशो निवर्तेत कर्मैतन्नस्तथोपमम् ॥ १२.१०.११ ॥
जसा एखादा पुरुष मोठ्या मार्गावर आशेने चालताना पडून निराश होऊन परत येतो, तसेच आपले हे कर्म आहे.
12.10.12
यथा शत्रून्घातयित्वा पुरुषः कुरुनन्दन ।
आत्मानं घातयेत्पश्चात्कर्मेदं नस्तथोपमम् ॥ १२.१०.१२ ॥
हे कुरुनंदना, जसा एखादा पुरुष शत्रूंना मारवून नंतर स्वतःही मारला जातो, तसेच आपले हे कर्म आहे.
12.10.13
यथान्नं क्षुधितो लब्ध्वा न भुञ्जीयाद्यदृच्छया ।
कामी च कामिनीं लब्ध्वा कर्मेदं नस्तथोपमम् ॥ १२.१०.१३ ॥
भुकेलेला मनुष्य अचानक मिळालेले अन्न खात नाही, आणि कामी पुरुष मिळालेल्या कामिनीचा उपभोग घेत नाही, तसेच हे आपले कर्म आहे.
12.10.14
वयमेवात्र गर्ह्या हि यद्वयं मन्दचेतसम् ।
त्वां राजन्ननुगच्छामो ज्येष्ठोऽयमिति भारत ॥ १२.१०.१४ ॥
येथे आपणच निंदेस पात्र आहोत, कारण मंदबुद्धी असलेल्या एका माणसाच्या मागे आपण चाललो आहोत — हे राजा, हे भारता, केवळ हा ज्येष्ठ आहे म्हणून.
12.10.15
वयं हि बाहुबलिनः कृतविद्या मनस्विनः ।
क्लीबस्य वाक्ये तिष्ठामो यथैवाशक्तयस्तथा ॥ १२.१०.१५ ॥
आम्ही बाहुबली, विद्यासंपन्न आणि मनस्वी आहोत. तरीही षंढाच्या शब्दाला अधीन राहून, असमर्थांप्रमाणे उभे आहोत.
12.10.16
अगतीकगतीनस्मान्नष्टार्थनर्थसिद्धये ।
कथं वै नानुपश्येयुर्जनाः पश्यत यादृशम् ॥ १२.१०.१६ ॥
उपायहीन, नष्ट झालेल्या प्रयोजनासाठी आणि व्यर्थ कर्मासाठी सिद्ध झालेल्या आपल्याकडे लोक कसे पाहणार नाहीत? पाहा, ही कशी अवस्था आहे.
12.10.17
आपत्काले हि संन्यासः कर्तव्य इति शिष्यते ।
जरयाऽभिपरीतेन शत्रुभिर्व्यंसितेन वा ॥ १२.१०.१७ ॥
आपत्काळात संन्यास स्वीकारावा असे सांगितले आहे — वार्धक्याने वेढलेल्या किंवा शत्रूंनी पीडित झालेल्या माणसासाठी.
12.10.18
तस्मादिह कृतप्रज्ञास्त्यागं न परिचक्षते ।
धर्मव्यतिक्रमं चैव मन्यन्ते सूक्ष्मदर्शिनः ॥ १२.१०.१८ ॥
म्हणून येथे प्रज्ञावान लोक त्यागाला (आपत्तीत सोडून देणे म्हणून) योग्य मानत नाहीत; सूक्ष्मदर्शी लोक त्याला धर्मोल्लंघन मानतात.
12.10.19
कथं तस्मात्समुत्पन्नास्तन्निष्ठास्तदुपाश्रयाः ।
तदेव निन्दां भाषेयुर्धाता तत्र न गर्ह्यते ॥ १२.१०.१९ ॥
त्यातून जन्मलेले, त्यात निष्ठा ठेवणारे आणि त्याचाच आश्रय घेणारे त्याचीच निंदा कशी करतील? तेथे विधात्याची निंदा होत नाही.
12.10.20
श्रिया विहीनैरधनैर्नास्तिकैः संप्रवर्तितम् ।
वेदवादस्य विज्ञानं सत्याभासमिवानृत् ॥ १२.१०.२० ॥
श्री-विहीन, धनहीन नास्तिकांनी प्रवर्तित केलेले वेदवादाचे ज्ञान हे सत्याचा आभास असलेल्या असत्यासारखे आहे.
12.10.21
शक्यं तु मौनमास्थाय बिभ्रताऽऽत्मानमात्मना ।
धर्मच्छझ समास्थाय च्यवितुं न तु जीवितुम्। ॥ १२.१०.२१ ॥
मौन धारण करून स्वतःला स्वतःने सावरणे शक्य आहे; पण धर्माच्या आवरणाचा आश्रय घेतल्यास फक्त पतन होईल, जगणे नाही.
12.10.22
शक्यं पुनररण्येषु सुखमेकेन जीवितुम् ।
अबिभ्रता पुत्रपौत्रान्देवर्षीनतिथीन्पितॄन् ॥ १२.१०.२२ ॥
वनात एकट्याने सुखाने जगणे शक्य आहे; पण पुत्र-पौत्र, देव-ऋषी, अतिथी आणि पितरांचे पालन न करता.
12.10.23
नेमे मृगाः स्वर्गजितो न वराहा न पक्षिणः ।
अथान्येन प्रकारेण पुण्यमाहुर्न ते जनाः ॥ १२.१०.२३ ॥
हे हरिण स्वर्ग जिंकणारे नाहीत, डुकरेही नाहीत, पक्षीही नाहीत; दुसऱ्या प्रकारानेही ते लोक त्यांना पुण्य म्हणत नाहीत.
12.10.24
यदि संन्यासतः सिद्धिं राजा कश्चिदवाप्नुयात् ।
पर्वताश्च दुमाश्चैव क्षिप्तं सिद्धिमवाप्नुयुः ॥ १२.१०.२४ ॥
संन्यासाने जर कोणी राजा सिद्धी मिळवू शकला असता, तर पर्वत आणि वृक्षही लवकरच सिद्धी मिळवले असते.
12.10.25
एते हि नित्यसंन्यासा दृश्यन्ते निरुपद्रवाः ।
अपरिग्रहवन्तश्च सततं ब्रह्मचारिणः ॥ १२.१०.२५ ॥
हेच नित्य संन्यासी दिसतात; उपद्रवरहित, परिग्रह न करणारे आणि सदैव ब्रह्मचारी.
12.10.26
अथ चेदात्मभाग्येषु नान्येषां सिद्धिमश्र्नुते ।
तस्मात्कर्मैव कर्तव्यं नास्ति सिद्धिरकर्मणः ॥ १२.१०.२६ ॥
जर कोणी आपल्याच भाग्याने सिद्धी मिळवतो, इतरांच्या नव्हे, तर म्हणून कर्मच केले पाहिजे; कर्म न करणाऱ्याला सिद्धी नाही.
12.10.27
औदकाः सृष्टयश्चैव जन्तवः सिद्धिमाप्नुयुः ।
तेषामात्मैव भर्तव्यो नान्यः कश्चन विद्यते ॥ १२.१०.२७ ॥
पाण्यात जन्मलेले प्राणी आणि इतर जीवही सिद्धी मिळवतात; त्यांचा स्वतःचा आत्माच पोषायचा असतो, दुसरा कोणीही नाही.
12.10.28
अवेक्षस्व यथा स्वैः कर्मभिर्व्यापृतं जगत् ।
तस्मात्कर्मैव कर्तव्यं न्प्रस्ति सिद्धिरकर्मणः ॥ १२.१०.२८ ॥
जग आपल्या स्वतःच्या कर्मांत कसे गुंतलेले आहे ते पाहा; म्हणून कर्मच केले पाहिजे; कर्म न करणाऱ्याला सिद्धी नाही.