महाभारत · अध्याय 12.11
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.11.1
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
तापसैः सह संवादं शक्रस्य भरतर्षभ ॥ १२.११.१ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, याच विषयावर तपस्व्यांबरोबर इंद्राच्या संवादाचा एक प्राचीन इतिहास सांगितला जातो.
12.11.2
शक्यं पुनररण्येषु सुखमेतेन जीवितुम् ।
केचिद्गृहान्परित्यज्य वनमभ्यागमन्द्विजाः।
अजातश्मश्रवो मन्दाः कुले जाताः प्रवव्रजुः ॥ १२.११.२ ॥
यामुळे अरण्यात पुन्हा सुखाने जगणे शक्य आहे. काही द्विज घर सोडून अरण्यात गेले — दाढीमिशा नसलेले, मूर्ख, उत्तम कुलात जन्मलेले ते प्रव्रजित झाले.
12.11.3
धर्मोऽयमिति मन्वानाः समृद्धा धर्मचारिणः ।
त्यक्त्वा भ्रातॄन्पितॄंश्चैव तानिन्द्रोऽन्वकृपायत ॥ १२.११.३ ॥
'हाच धर्म आहे' असे मानून, समृद्ध असूनही धर्माचरण करणारे लोक भाऊ आणि पित्यांना सोडून गेले — त्यांच्यावर इंद्राला दया आली.
12.11.4
स तान्बभाषे मघवान्पक्षीभूत्वा हिरण्मयः ।
सुदुष्करं मनुष्यैस्तु यत्कृतं विघसाशिभिः ॥ १२.११.४ ॥
तो मघवान (इंद्र) सोनेरी पक्ष्याचे रूप धारण करून त्यांना म्हणाला — 'विघसाशींनी (उरलेले खाणाऱ्यांनी) केलेले हे कर्म मनुष्यांना अत्यंत दुष्कर आहे.'
12.11.5
पुण्यं भवति कर्मैषां प्रशस्तं चैव जीवितम् ।
सिद्धार्थास्ते गतिं मुख्यां प्राप्ताः कर्मपरायणाः ॥ १२.११.५ ॥
यांचे कर्म पुण्यमय आहे आणि जीवनही प्रशंसनीय आहे. कर्मपरायण ते सिद्धार्थ होऊन उत्तम गती पावले.
12.11.6
अहो बतायं शकुनिर्विघसाशान्प्रशंसति ।
अस्मान्नूनमयं शास्ति वयं च विघसाशिनः ॥ १२.११.६ ॥
'अहो! हा पक्षी विघसाशींची प्रशंसा करत आहे. निश्चितच हा आपल्याला उपदेश करत आहे; आपणही विघसाशीच आहोत.'
12.11.7
नाहं युष्मान्प्रशंसामि पङ्कदिग्धान्रजस्वलान् ।
उच्छिष्टभोजिनो मन्दानन्ये वै विघसाशिनः ॥ १२.११.७ ॥
चिखलाने माखलेल्या, धुळीने माखलेल्या, उष्टे खाणाऱ्या आणि मूर्ख अशा तुमची मी प्रशंसा करत नाही; इतर लोकही उरलेले खाणारेच आहेत.
12.11.8
इदं श्रेयः परमिति वयमेवममंस्महि ।
शकुने ब्रूहि यच्छ्रेयो वयं ते श्रद्दधामहे ॥ १२.११.८ ॥
हेच परम श्रेय आहे असे आम्हाला वाटले होते. हे शकुने, कोणते श्रेय ते सांग; आम्ही तुझ्यावर विश्वास ठेवतो.
12.11.9
यदि मां नाभिशङ्कध्वं विभज्यात्मानमात्मना ।
ततोऽहं वः प्रवक्ष्यामि याथातथ्यं हितं वचः ॥ १२.११.९ ॥
तुम्ही माझ्यावर संशय घेणार नसाल आणि स्वतःचा स्वतः विचार कराल, तर मी तुम्हाला यथार्थ आणि हितकारक वचन सांगेन.
12.11.10
शृणुमस्ते वचस्तात पन्थानो विदितास्तव ।
नियोगे चैव धर्मात्मन्स्थातुमिच्छाम शाधि नः ॥ १२.११.१० ॥
हे तात, आम्ही तुझे वचन ऐकतो; सर्व मार्ग तुला ज्ञात आहेत. हे धर्मात्मन्, त्याच नियमात स्थिर राहू इच्छितो; आम्हाला उपदेश कर.
12.11.11
चतुष्पदां गौः प्रवरा लोहानां काञ्चनं वरम् ।
शब्दानां प्रवरो मन्त्रो ब्राह्मणो द्विपदां वरः ॥ १२.११.११ ॥
चतुष्पादांमध्ये गाय श्रेष्ठ आहे; धातूंमध्ये सोने श्रेष्ठ आहे; शब्दांमध्ये मंत्र श्रेष्ठ आहे; द्विपादांमध्ये ब्राह्मण श्रेष्ठ आहे.
12.11.12
मन्त्रोऽयं जातकर्मादिर्ब्राह्मणस्य विधीयते ।
जीवतोऽपि यथाकालं श्मशाननिधनान्तकः ॥ १२.११.१२ ॥
जातकर्मापासून सुरू होणारा हा मंत्र ब्राह्मणासाठी विहित आहे; जिवंत असतानाही यथाकाळी स्मशानातील मृत्यूने संपणारा.
12.11.13
कर्माणि वैदिकान्यस्य स्वर्ग्यः पन्थास्त्वनुत्तमः ।
अथ सर्वाणि कर्माणि मन्त्रसिद्धानि चक्षते।
आम्नायदृढवादीनि तथा सिद्धिरिहेष्यते ॥ १२.११.१३ ॥
याचे वैदिक कर्म हाच स्वर्गाकडे नेणारा मार्ग आहे, आणि तोच सर्वोत्तम पथ आहे. सर्व कर्मे मंत्रसिद्ध असल्याचे म्हटले जाते; आम्नायात दृढपणे सांगितलेली कर्मेच येथे सिद्धी देतात.
12.11.14
मासार्धमासा ऋतव आदित्यशशितारकम् ।
ग्रसन्ते कर्म भूतानि तदिदं कर्मशंसिनाम् ॥ १२.११.१४ ॥
महिने, पक्ष आणि ऋतू, सूर्य, चंद्र व तारे — हे सर्व प्राण्यांच्या कर्मांना गिळतात; कर्माची स्तुती करणाऱ्यांचे हे म्हणणे आहे.
12.11.15
सिद्धिक्षेत्रमिदं पुण्यमयमेवाश्रमो महान् ॥ १२.११.१५ ॥
हे पवित्र सिद्धिक्षेत्र आहे; हाच महान आश्रम आहे.
12.11.16
अथ ये कर्म निन्दन्तो मनुष्याः कापथं गताः ।
मूढानामर्थहीनानां तेषामेनस्तु विद्यते ॥ १२.११.१६ ॥
परंतु जे मनुष्य कर्मांची निंदा करून कुमार्गाला लागले आहेत, त्या मूढ आणि निरर्थक लोकांमध्ये पाप आहे.
12.11.17
देववंशान्पितृवंशान्ब्रह्मवंशांश्च शाश्चतान् ।
संत्यज्य मूढा वर्तन्ते ततो यान्त्यशुचीन्पथः ॥ १२.११.१७ ॥
देववंश, पितृवंश आणि ब्रह्मवंश हे शाश्वत आहेत; त्यांचा त्याग करून मूढ वागतात, आणि म्हणून ते अशुद्ध मार्गांकडे जातात.
12.11.18
एतद्वोऽस्तु तपोयुक्तं ददामीत्यृषिचोदितम् ।
तस्मात्तदध्यावसतस्तपस्वित्वमिहोच्यते ॥ १२.११.१८ ॥
"हे तुम्हांसाठी तपोयुक्त असो; मी हे देतो" असे ऋषींनी सांगितल्यामुळे, येथे राहणाऱ्याला तपस्वीपणा सांगितला जातो.
12.11.19
देववंशान्ब्रह्मवंशान्पितृवंशांश्च शाश्वतान् ।
संविभज्य गुरोश्चर्यां तद्वै दुष्करमुच्यते ॥ १२.११.१९ ॥
देववंश, ब्राह्मणवंश आणि पितृवंश—हे शाश्वत वंश यथाविधी विभागून गुरूचे आचरण पाळणे हेच दुष्कर म्हटले जाते.
12.11.20
देवा वै दुष्करं कृत्वा विभूतिं परमां गताः ।
तस्माद्गार्हस्थ्यमुद्वोढुं दुष्करं प्रब्रवीमि वः ॥ १२.११.२० ॥
देवांनी दुष्कर कर्मे करून परम विभूती प्राप्त केली. म्हणून मी तुम्हाला सांगतो की गृहस्थाश्रम स्वीकारणेही दुष्कर आहे.
12.11.21
तपः श्रेष्ठं प्रजानां हि मूलमेतन्न संशयः ।
कुटुम्वविधिनाऽनेन यस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.११.२१ ॥
तप हे प्रजांमध्ये श्रेष्ठ आहे; हेच मूळ आहे, यात संशय नाही. या कुटुंबविधीनेच सर्व काही प्रतिष्ठित आहे.
12.11.22
एतद्विदुस्तपो विप्रा द्वन्द्वातीता विमत्सराः ।
एतस्माद्वनमध्ये तु लोकेषु तप उच्यते ॥ १२.११.२२ ॥
द्वंद्वातीत आणि मत्सररहित विप्र याला तप मानतात. यामुळेच वनामध्ये आणि लोकांत याला तप म्हटले जाते.
12.11.23
दुराधर्षं पदं चैव गच्छन्ति विघसाशिनः ।
सायंप्रातर्विभज्यान्नं स्वकुटुम्बे यथाविधि ॥ १२.११.२३ ॥
विघसाशी अजेय पद प्राप्त करतात; सायंकाळी व सकाळी आपल्या कुटुंबात यथाविधी अन्नाची वाटणी करून.
12.11.24
दत्त्वाऽतिथिभ्यो देवेभ्यः पितृभ्यः स्वजनाय च ।
अवशिष्टानि येऽश्नन्ति तानाहुर्विघसाशिनः ॥ १२.११.२४ ॥
अतिथी, देव, पितर आणि स्वजन यांना देऊन जे उरलेले खातात, त्यांना विघसाशी म्हणतात.
12.11.25
तस्मात्स्वधर्ममास्थाय सुव्रताः सत्यवादिनः ।
लोकस्य गुरवो भूत्वा ते भवन्त्यनुपस्कृताः ॥ १२.११.२५ ॥
म्हणून स्वधर्माचे पालन करून, उत्तम व्रते पाळणारे आणि सत्यवादी होऊन ते जगाचे गुरू होतात आणि निष्कलंक राहतात.
12.11.26
त्रिदिवं प्राप्य शक्रस्य स्वर्गलोके विमत्सराः ।
वसन्ति शाश्वतान्वर्षाञ्जना दुष्करकारिणः ॥ १२.११.२६ ॥
इंद्राचे त्रिदिव प्राप्त करून, मत्सररहित होऊन, दुष्कर कर्म करणारे लोक स्वर्गलोकात शाश्वत वर्षे वास करतात.
12.11.27
ततस्ते तद्वचः श्रुत्वा धर्मार्थसहितं हितम् ।
उत्सृज्य नास्तिकमतिं गार्हस्थ्यं धर्ममाश्रिताः ॥ १२.११.२७ ॥
मग त्यांनी धर्म व अर्थयुक्त त्या हितवचनाचे श्रवण करून, नास्तिक बुद्धी सोडून गार्हस्थ्य धर्माचा आश्रय घेतला.
12.11.28
तस्मात्त्वमपि सर्वज्ञ धैर्यमालम्ब्य शाश्वतम् ।
प्रशाधि पृथिवीं कृत्स्नां हतामित्रां नरोत्तम ॥ १२.११.२८ ॥
म्हणून हे सर्वज्ञा, तूही शाश्वत धैर्य धरून, शत्रू मारले गेलेल्या संपूर्ण पृथ्वीवर राज्य कर, हे नरश्रेष्ठा.