महाभारत · अध्याय 12.110
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.110.1
क्लिश्यमानेषु भूतेषु तैस्तैर्भावैः पृथक्पृथक् ।
दुर्गाण्यतितरेद्येन तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.११०.१ ॥
विविध अवस्थांमुळे प्राणी क्लेश भोगत असताना, कोणत्या उपायाने माणूस संकटांतून पार होऊ शकतो? हे पितामह, ते मला सांगा.
12.110.2
आश्रमेषु यथोक्तेषु यथोक्तं ये द्विजातयः ।
वर्तन्ते संयतात्मानो दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२.११०.२ ॥
आश्रमांमध्ये सांगितल्याप्रमाणे जे द्विज संयमी मनाने वागतात, ते संकटांतून पार होतात.
12.110.3
ये दम्भान्नाचरन्ति स्म येषां वृत्तिश्च संयता ।
विषयांश्च निगृह्णन्ति दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२.११०.३ ॥
जे दांभिकपणाने वागत नाहीत, ज्यांची जीवनवृत्ती संयमी आहे आणि जे विषयांवर नियंत्रण ठेवतात, ते संकटांतून पार होतात.
12.110.4
प्रत्याहुर्नोच्यमाना ये न हिंसन्ति च हिंसिताः ।
प्रयच्छन्ति न याचन्ते दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२.११०.४ ॥
कठोर बोलले गेले तरी जे प्रत्युत्तर देत नाहीत, छळ झाला तरी जे हिंसा करत नाहीत, जे दान देतात आणि याचना करत नाहीत, ते संकटांतून पार होतात.
12.110.5
वासयन्त्यतिथीन्नित्यं नित्यं ये चानसूयकाः ।
नित्यं स्वाध्यायशीलाश्च दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२.११०.५ ॥
जे नेहमी अतिथींना निवास देतात, जे नेहमी असूयेशिवाय असतात आणि जे नेहमी स्वाध्यायात रत असतात, ते संकटांतून पार होतात.
12.110.6
मातापित्रोश्च ये वृत्तिं वर्तन्ते धर्मकोविदाः ।
वर्जयन्ति दिवास्वप्नं दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२.११०.६ ॥
धर्मज्ञ असून जे आई-वडिलांप्रती कर्तव्य पार पाडतात आणि दिवसा झोपणे टाळतात, ते संकटांतून पार होतात.
12.110.7
ये वा पापं न कुर्वन्ति कर्मणा मनसा गिरा ।
निक्षिप्तदण्डा भूतेषु दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२.११०.७ ॥
जे कर्माने, मनाने किंवा वाणीने पाप करत नाहीत आणि प्राण्यांवरील दंड त्यागतात, ते संकटे पार करतात.
12.110.8
ये न लोभान्नयन्त्यर्थान्राजानो रजसाऽन्विताः ।
विषयान्परिरक्षन्ति दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२.११०.८ ॥
लोभाने धन नेत नाहीत, रजोगुणाने युक्त असूनही आपल्या विषयांचे रक्षण करणारे राजे संकटे पार करतात.
12.110.9
स्वेषु दारेषु वर्तन्ते न्यायलब्धेष्वृतावृतौ ।
अग्निहोत्रपराः सन्तो दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२.११०.९ ॥
न्यायाने मिळालेल्या आपल्या पत्नींसह प्रत्येक ऋतूत वागणारे, अग्निहोत्रात तत्पर सत्पुरुष संकटे पार करतात.
12.110.10
आहवेषु च ये शूरास्त्यक्त्वा मृत्युकृतं भयम् ।
धर्मेण जयमिच्छन्ति दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२.११०.१० ॥
युद्धांत मृत्यूमुळे होणारे भय सोडून धर्माने विजय इच्छिणारे शूर संकटे पार करतात.
12.110.11
ये वदन्तीह सत्यानि प्राणत्यागेऽप्युपस्थिते ।
प्रमाणभूता भूतानां दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२.११०.११ ॥
प्राणत्यागाची वेळ आली तरीही येथे सत्य बोलणारे आणि प्राण्यांसाठी प्रमाण ठरणारे संकटे पार करतात.
12.110.12
कर्माण्यकुत्सनार्थानि येषां वाचश्च सूनृताः ।
येषामर्थाश्च साध्वर्था दुर्गाण्यतितरन्ति ते। ॥ १२.११०.१२ ॥
ज्यांची कर्मे निंदारहित हेतूची, ज्यांची वाणी गोड आणि सत्य, आणि ज्यांचे हेतूही उत्तम आहेत, ते संकटे पार करतात.
12.110.13
अनध्यायेषु ये विप्राः स्वाध्यायं नैव कुर्वते ।
तपोनिष्ठाः सुतपसो दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२.११०.१३ ॥
अनध्यायाच्या दिवसांत जे ब्राह्मण स्वाध्याय करीत नाहीत, तपात निष्ठ असलेले उत्तम तपस्वी, ते दुर्गांना पार करतात.
12.110.14
ये तपश्च तपस्यन्ति कौमारब्रह्मचारिणः ।
विद्या वेदव्रतस्नाता दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२.११०.१४ ॥
जे कौमार ब्रह्मचर्य पाळून तप करतात, विद्या आणि वेदव्रताने स्नात झालेले आहेत, ते दुर्गांना पार करतात.
12.110.15
ये च संशान्तरजसः संशान्ततमसश्च ये ।
सत्वे स्थिता महाभागा दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२.११०.१५ ॥
ज्यांचे रजस् आणि तमस् पूर्ण शांत झाले आहेत, जे सत्त्वात स्थित महाभाग आहेत, ते दुर्गांना पार करतात.
12.110.16
येषां न कश्चित्रसति न त्रसन्ति हि कस्यचित् ।
येषामात्मसमो लोको दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२.११०.१६ ॥
कोणी त्यांना भीत नाही, तेही कोणाला भीत नाहीत; जग त्यांना स्वतःसारखे आहे — ते दुर्गांना पार करतात.
12.110.17
परश्रिया न तप्यन्ति ये सन्तः पुरुषर्षभाः ।
ग्राम्यादन्नान्निवृत्ताश्च दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२.११०.१७ ॥
दुसऱ्याच्या समृद्धीने जे संताप पावत नाहीत, ग्राम्य भोग आणि अन्नापासून निवृत्त झालेले सत्पुरुषश्रेष्ठ, ते दुर्गांना पार करतात.
12.110.18
सर्वान्देवान्नमस्यन्ति सर्वधर्मांश्च शृण्वते ।
ये श्रद्दधानाः शान्ताश्च दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२.११०.१८ ॥
जे सर्व देवांना नमस्कार करतात, सर्व धर्म ऐकतात, श्रद्धावान आणि शांत आहेत, ते दुर्गांना पार करतात.
12.110.19
ये न मानित्वमिच्छन्ति मानयन्ति च ये परान् ।
मान्यमानान्नमस्यन्ति दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२.११०.१९ ॥
जे मान इच्छित नाहीत आणि इतरांचा सन्मान करतात, सन्मानित झाल्यावरही नमस्कार करतात, ते संकटांना पार करतात.
12.110.20
ये च श्राद्धानि कुर्वन्ति तिथ्यांतिथ्यां प्रजार्थिनः ।
सुविशुद्धेन मनसा दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२.११०.२० ॥
संततीची इच्छा धरून प्रत्येक तिथीला श्राद्ध करणारे, अत्यंत शुद्ध मनाने करणारे, ते संकटांना पार करतात.
12.110.21
ये क्रोधं संनियच्छन्ति क्रुद्धान्संशमयन्ति च ।
न च रुष्यन्ति भृत्यानां दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२.११०.२१ ॥
जे क्रोध पूर्णपणे आवरतात, रागावलेल्यांना शांत करतात आणि सेवकांवर रागावत नाहीत, ते संकटांना पार करतात.
12.110.22
मधु मांसं स्त्रियो नित्यं वर्जयन्तीह मानवाः ।
जन्मप्रभृति मद्यं च दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२.११०.२२ ॥
जे मानव येथे सदैव मध, मांस आणि स्त्रिया वर्ज्य करतात, जन्मापासून मद्यही वर्ज्य करतात, ते संकटांना पार करतात.
12.110.23
यात्रार्थं भोजनं येषां संतानार्थं च मैथुनम् ।
वाक् सत्यवचनार्थं च दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२.११०.२३ ॥
ज्यांचे भोजन केवळ शरीरयात्रेसाठी, संगम केवळ संततीसाठी आणि वाणी केवळ सत्य बोलण्यासाठी असते, ते संकटांना पार करतात.
12.110.24
ईश्वरं सर्वभूतानां जगतः प्रभवाप्ययम् ।
भक्ता नारायणं देवं दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२.११०.२४ ॥
सर्व भूतांचा ईश्वर, जगाच्या उत्पत्ती आणि लयाचे कारण असलेला देव नारायण यांचे भक्त संकटांना पार करतात.
12.110.25
य एष पझरक्ताक्षः पीतवासा महाभुजः ।
सुहृद्धाता च मित्रं च संबन्धी च तवाच्युत ॥ १२.११०.२५ ॥
कमळासारखे लालसर डोळे, पीतांबर धारण करणारे, विशाल बाहू असलेले हेच तुमचे सुहृद, बंधू, मित्र आणि नातेवाईक अच्युत आहेत.
12.110.26
य इमान्सकलाँल्लोकांश्चर्मवत्परिवेष्टयेत् ।
इच्छन्प्रभुरचिन्त्यात्मा गोविन्दः पुरुषोत्तमः ॥ १२.११०.२६ ॥
जो हे सर्व लोक चामड्यासारखे गुंडाळू शकतो, इच्छामात्रे समर्थ प्रभु, अचिंत्य आत्मा असलेला, तोच पुरुषोत्तम गोविंद होय.
12.110.27
स्थितः प्रियहिते नित्यं स एष पुरुषोत्तमः ।
राजंस्तव यदुश्रेष्ठो वैकुण्ठः पुरुषर्षभः ॥ १२.११०.२७ ॥
जो सदैव प्रियजनांच्या हितात स्थित असतो, तोच हा पुरुषोत्तम होय. हे राजा, तुमचा यदुश्रेष्ठ वैकुंठ हा पुरुषांमधील वृषभ आहे.
12.110.28
य एनं संश्रयन्तीह भक्त्या नारायणं हरिम् ।
ते तरन्तीह दुर्गाणि न चात्रास्ति विचारणा ॥ १२.११०.२८ ॥
जे इथे भक्तीने या नारायण हरीचा आश्रय घेतात, ते येथेच संकटे पार करतात; यात संशय नाही.
12.110.29
अस्मिन्नर्पितकर्माणः सर्वभावेन भारत ।
कृष्णे कमलपत्राक्षे दुर्गाण्यतितरन्ति ते। ॥ १२.११०.२९ ॥
हे भारता, जे सर्वभावाने आपली कर्मे या कमलपत्राक्ष कृष्णाला अर्पण करतात, ते संकटे पार करतात.
12.110.30
लोकरक्षार्थमुत्पन्नमदित्यां कश्यपात्मजम् ।
देवमिन्द्रं नमस्यन्ति दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२.११०.३० ॥
लोकरक्षणासाठी अदितीच्या पोटी कश्यपाचा पुत्र म्हणून जन्मलेल्या देव इंद्राला जे नमस्कार करतात, ते संकटे पार करतात.
12.110.31
ब्रह्माणं लोककर्तारं ये नमस्यन्ति सत्पतिम् ।
यष्टव्यं क्रतुभिर्देवं दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२.११०.३१ ॥
लोकनिर्माता, सत्पुरुषांचा स्वामी ब्रह्मदेवाला जे नमन करतात आणि यज्ञांनी पूजनीय देवाला नमन करतात, ते संकटे पार करतात.
12.110.32
यं विष्णुरिन्द्रः शंभुश्च ब्रह्मा लोकपितामहः ।
स्तुवन्ति विविधैः स्तोत्रैर्देवदेवं महेश्वरम्।
समर्चयन्ति ये शश्वद्दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२.११०.३२ ॥
विष्णू, इंद्र, शंभू आणि लोकपितामह ब्रह्मा जे देवांचा देव महेश्वराची विविध स्तोत्रांनी स्तुती करतात, त्याची जे सदैव उत्तम पूजा करतात, ते संकटे पार करतात.
12.110.33
दुर्गातितरणं ये च पठन्ति श्रावयन्ति च ।
कथयन्ति च विप्रेभ्यो दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२.११०.३३ ॥
जे संकटातून तरून जाण्याचे पठण करतात, इतरांना ऐकवतात आणि ब्राह्मणांना सांगतात, ते संकटे पार करतात.
12.110.34
इति कृत्यसमुद्देशः कीर्तितस्ते मयाऽनघ ।
तरते येन दुर्गाणि परत्रेह च मानवः ॥ १२.११०.३४ ॥
हे निष्पाप, अशा प्रकारे मी तुला कृत्याचा सार सांगितला; ज्याद्वारे माणूस इहलोकी व परलोकी संकटे पार करतो.