મહાભારત · અધ્યાય 12.136

12.136.1

अत्र गाथा ब्रह्मगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः ।
येन मार्गेण राजानः कोशं संजनयन्त्युत ॥ १२.१३६.१ ॥

અહીં પુરાણજ્ઞો બ્રહ્મગીતાઓની ગાથાઓનું કીર્તન કરે છે; જે માર્ગે રાજાઓ કોશ એકઠો કરે છે તે વિશે.

न धनं यज्ञशीलानां हार्यं देवस्वमेव च ।
दस्यूनां निष्क्रियाणां च क्षत्रियो हर्तुमर्हति ॥ १२.१३६.२ ॥

યજ્ઞશીલ લોકોનું ધન અને દેવોનું સ્વત્વ હરણ કરવા યોગ્ય નથી; ફક્ત ધાડપાડુઓ અને નિષ્ક્રિયોનું ધન ક્ષત્રિય લઈ શકે છે.

इमाः प्रजाः क्षत्रियाणां रक्ष्या हन्याश्च भारत ।
थनं हि क्षत्रियस्येह द्वितीयस्य न विद्यते ॥ १२.१३६.३ ॥

હે ભારત, આ પ્રજાનું ક્ષત્રિયોએ રક્ષણ કરવું અને જરૂર પડે ત્યારે દંડ આપવો; આ લોકમાં ક્ષત્રિયનું બીજું કોઈ ધન નથી.

तदस्य स्याद्बलार्थं वा धनं यज्ञार्थमेव वा ।
अभोज्याश्चौषधीश्छित्त्वा भोज्या एव पचन्त्युत ॥ १२.१३६.४ ॥

તે ધન તેના બળ માટે હો કે યજ્ઞ માટે; અભક્ષ્ય ઔષધિઓ કાપીને લોકો ભક્ષ્ય જ રાંધે છે તેમ.

यो वै न देवान्न पितृन्न मर्त्यान्हविषाऽर्चति ।
अनर्थकं धनं तत्र प्राहुर्धमेविदो जनाः ॥ १२.१३६.५ ॥

જે દેવો, પિતૃઓ કે મનુષ્યોને હવિથી પૂજતો નથી, તેનું ધન નિરર્થક છે એમ ધર્મજ્ઞો કહે છે.

हरेत्तद्द्रविणं राजन्धार्मिकः पृथिवीतिः ।
न हि न प्रीणयेल्लोकान्न लोके गर्हते नृपम् ॥ १२.१३६.६ ॥

હે રાજન, ધાર્મિક પૃથ્વીપતિ તે ધન હરી લે; જે રાજા લોકોને પ્રસન્ન નથી કરતો તે જગતમાં નિંદિત થતો નથી એવું નથી.

असाधुभ्योऽर्थमादाय साधुभ्यो यः प्रयच्छति ।
आत्मानं संक्रमं कृत्वा मन्ये धर्मविदेव सः ॥ १२.१३६.७ ॥

અસાધુઓ પાસેથી ધન લઈને સાધુઓને આપનાર, પોતાને બદલીને, તે જ ધર્મજ્ઞ છે એમ હું માનું છું.

तथातथा जयेल्लोकाञ्शक्त्या चैव यथायथा ।
औद्भिदा जन्तवो यद्वच्छ्रुत्वा वाजो यथातथा ॥ १२.१३६.८ ॥

જેમ જેમ અને જેટલી શક્તિથી માણસ લોકો જીતે છે, તેમ જ ભૂમિમાંથી ઊગતા જીવો, ધાન્યની જેમ (ફળ પામે છે).

अनिमित्तात्संभवन्ति तथा यज्ञः प्रजायते ।
यथैव दंशमशकं यथा कीटपिपीलिकम् ॥ १२.१३६.९ ॥

કારણ વિના (જીવો) ઉત્પન્ન થાય છે; તેવી જ રીતે યજ્ઞ પણ ઉત્પન્ન થાય છે. મચ્છર અને માખીની જેમ, કીડા અને કીડીઓ (ઉત્પન્ન થાય છે).

सैव वृत्तिर्हि यज्ञेषु यथा धर्मो विधीयते ॥ १२.१३६.१० ॥

યજ્ઞોમાં એ જ આચરણ છે; જેમ ધર્મ વિધાન કરાય છે.

यथा ह्यकस्माद्भवति भूमौ पांसुस्तृणोलपम् ।
तथैवेह भवेद्धर्मः सूक्ष्मः सूक्ष्मतरः स्मृतः ॥ १२.१३६.११ ॥

અચાનક ભૂમિ પર ધૂળ અને ઘાસનો ઢગલો થાય છે, તેમ અહીં ધર્મ પણ સૂક્ષ્મ, સૂક્ષ્મતર ગણાયો છે.