महाभारत · अध्याय 12.136

12.136.1

अत्र गाथा ब्रह्मगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः ।
येन मार्गेण राजानः कोशं संजनयन्त्युत ॥ १२.१३६.१ ॥

येथे पुराणज्ञ ब्रह्मगीतांच्या गाथा कीर्तन करतात; ज्या मार्गाने राजे कोश संचित करतात त्याविषयी.

न धनं यज्ञशीलानां हार्यं देवस्वमेव च ।
दस्यूनां निष्क्रियाणां च क्षत्रियो हर्तुमर्हति ॥ १२.१३६.२ ॥

यज्ञशील लोकांचे धन आणि देवांचे स्वत्व हरण करण्यायोग्य नाही; दरोडेखोर आणि निष्क्रिय लोकांचेच धन क्षत्रिय हरण करू शकतो.

इमाः प्रजाः क्षत्रियाणां रक्ष्या हन्याश्च भारत ।
थनं हि क्षत्रियस्येह द्वितीयस्य न विद्यते ॥ १२.१३६.३ ॥

हे भरता, ही प्रजा क्षत्रियांनी रक्षण करावी व आवश्यक तेव्हा शिक्षा करावी; या जगात क्षत्रियाचे दुसरे धन नाही.

तदस्य स्याद्बलार्थं वा धनं यज्ञार्थमेव वा ।
अभोज्याश्चौषधीश्छित्त्वा भोज्या एव पचन्त्युत ॥ १२.१३६.४ ॥

ते धन त्याच्या बलासाठी किंवा यज्ञासाठीच असावे; अभक्ष्य औषधी तोडून भक्ष्यच शिजवले जाते तसे.

यो वै न देवान्न पितृन्न मर्त्यान्हविषाऽर्चति ।
अनर्थकं धनं तत्र प्राहुर्धमेविदो जनाः ॥ १२.१३६.५ ॥

जो देव, पितर किंवा मनुष्यांची हविर्द्रव्याने पूजा करीत नाही, त्याचे धन निरर्थक आहे असे धर्मज्ञ म्हणतात.

हरेत्तद्द्रविणं राजन्धार्मिकः पृथिवीतिः ।
न हि न प्रीणयेल्लोकान्न लोके गर्हते नृपम् ॥ १२.१३६.६ ॥

हे राजा, धार्मिक पृथ्वीपतीने ते धन हरण करावे; जो लोकांना प्रसन्न करीत नाही तो राजा जगात निंदित होत नाही असे नाही.

असाधुभ्योऽर्थमादाय साधुभ्यो यः प्रयच्छति ।
आत्मानं संक्रमं कृत्वा मन्ये धर्मविदेव सः ॥ १२.१३६.७ ॥

असाधूंकडून धन घेऊन साधूंना देणारा, स्वतःला बदलून घेतलेला, तोच धर्मज्ञ आहे असे मी मानतो.

तथातथा जयेल्लोकाञ्शक्त्या चैव यथायथा ।
औद्भिदा जन्तवो यद्वच्छ्रुत्वा वाजो यथातथा ॥ १२.१३६.८ ॥

जसे जसे आणि जितक्या शक्तीने माणूस लोक जिंकतो, तसेच भूमीतून अंकुरणारे जीव, धान्यासारखे (फल मिळवतात).

अनिमित्तात्संभवन्ति तथा यज्ञः प्रजायते ।
यथैव दंशमशकं यथा कीटपिपीलिकम् ॥ १२.१३६.९ ॥

कारणाशिवाय (जीव) उत्पन्न होतात; तसेच यज्ञही उत्पन्न होतो. डास आणि माशांप्रमाणे, किडे आणि मुंग्या (उत्पन्न होतात).

सैव वृत्तिर्हि यज्ञेषु यथा धर्मो विधीयते ॥ १२.१३६.१० ॥

यज्ञांमध्ये तीच वर्तणूक आहे; जसा धर्म विहित केला जातो.

यथा ह्यकस्माद्भवति भूमौ पांसुस्तृणोलपम् ।
तथैवेह भवेद्धर्मः सूक्ष्मः सूक्ष्मतरः स्मृतः ॥ १२.१३६.११ ॥

अचानक भूमीवर धूळ आणि गवताचा ढीग निर्माण होतो, तसाच येथे धर्मही सूक्ष्म आणि सूक्ष्मतर मानला गेला आहे.