महाभारत · अध्याय 12.137
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.137.1
अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिश्च यः ।
द्वावेतौ सुखमेधेते दीर्घसूत्री विनश्यति ॥ १२.१३७.१ ॥
भविष्याची तयारी करणारा आणि वर्तमानात तत्काळ बुद्धीने वागणारा—हे दोघे सुखाने वाढतात; दीर्घसूत्री मात्र नष्ट होतो.
12.137.2
अत्रैव चेदमव्यग्रं शृण्वाख्यानमनुत्तमम् ।
द्रीर्घसूत्रमुपाश्रित्य कार्याकार्यविनिश्चये ॥ १२.१३७.२ ॥
येथेच हे अनुत्तम आख्यान शांतपणे ऐक—काय करावे आणि काय करू नये हे ठरवण्यासाठी, दीर्घसूत्रीविषयीचे.
12.137.3
नातिगाधे जलस्थाने सुहृदः कुशलास्त्रयः ।
प्रभूतमत्स्ये कौन्तेय बभूवुः सहचारिणः ॥ १२.१३७.३ ॥
हे कौन्तेया, फार खोल नसलेल्या जलाशयात, जिथे मासे विपुल होते, तेथे तीन चतुर मित्र एकत्र संचार करत होते.
12.137.4
तत्रैकः प्राप्तकालज्ञो दीर्घदर्शी तथाऽपरः ।
दीर्घसूत्रश्च तत्रैकस्त्रयाणां जलचारिणाम् ॥ १२.१३७.४ ॥
त्या तिघा जलचरांपैकी एक योग्य वेळ ओळखणारा, दुसरा दूरदर्शी, आणि एक दीर्घसूत्री होता.
12.137.5
क्रदाचित्तज्जलस्थानं मत्स्यबन्धाः समन्ततः ।
स्रावयामासुरथो निम्नेषु विविधैर्मुखैः ॥ १२.१३७.५ ॥
एकदा मच्छीमारांनी त्या जलाशयाला चहूबाजूंनी वेढून खालच्या भागांतील विविध मार्गांद्वारे पाणी बाहेर सोडले.
12.137.6
क्षीयमाणं तद्बुद्ध्वा जलस्थानं भयागमे ।
अब्रवीद्दीर्घदर्शी तु तावुभौ सुहृदौ तदा ॥ १२.१३७.६ ॥
संकट आल्यावर ते जलाशय आटत आहे हे ओळखून दूरदर्शी त्या दोन मित्रांना तेव्हा म्हणाला.
12.137.7
ज्ञयमापत्समुत्पन्ना सर्वेषां सलिलौकसाम् ।
शीघ्रमन्यत्र गच्छामः पन्था यावन्न शुष्यति ॥ १२.१३७.७ ॥
पाण्यात राहणाऱ्या सर्वांवर संकट आले आहे हे जाणून, वाट कोरडी होण्यापूर्वी आपण लवकर दुसरीकडे जाऊ.
12.137.8
अनागतमनर्थं हि सुनयैर्यः प्रबाधते ।
स न संशयमाप्नोति तथाऽन्यत्र व्रजामहे ॥ १२.१३७.८ ॥
जो येणाऱ्या अनर्थाला उत्तम नीतीने रोखतो, तो संकटात सापडत नाही; म्हणून आपणही दुसरीकडे जाऊ.
12.137.9
शीर्घसूत्रस्तु यस्तत्र सोऽब्रवीत्सम्यगुष्यताम् ।
न तु कार्या त्वरा तावदिति मे निश्चिता मतिः ॥ १२.१३७.९ ॥
तिथे जो घाई करणारा होता तो म्हणाला, "ठीक, इथेच थांबू"; पण आत्ताच घाई करू नये—हेच माझे निश्चित मत आहे.
12.137.10
अथ संप्रतिपत्तिज्ञस्त्वब्रवीद्दीर्घदर्शिनम् ।
प्राप्ते काले न मे किंचिन्न्यायतः परिहास्यते ॥ १२.१३७.१० ॥
मग योग्य कर्तव्य जाणणारा दूरदर्शीला म्हणाला, "वेळ आल्यावर माझे न्याय्य काहीही सोडले जाणार नाही."
12.137.11
एवप्नुक्तो निराक्रामद्दीर्घदर्शी महामतिः ।
अगाम स्रोतसैकेन गम्भीरं सलिलाशयम् ॥ १२.१३७.११ ॥
असे सांगितल्यावर महाबुद्धिमान दूरदर्शी तेथून निघाला; एका प्रवाहाने खोल जलाशयात गेला.
12.137.12
ततः प्रसृततोयं तं प्रसमीक्ष्य जलाशयम् ।
बबन्धुर्विविधैर्योगैर्मत्स्यान्मत्स्योपजीविनः ॥ १२.१३७.१२ ॥
मग पाणी पसरलेल्या त्या जलाशयाला पाहून मासे पकडून जगणाऱ्यांनी विविध उपायांनी माशांना बांधले.
12.137.13
विलोड्यमाने तस्मिंस्तु स्रुततोये जलाशये ।
अगच्छद्ग्रहणं तत्र दीर्घसूत्रः सहापरै… ॥ १२.१३७.१३ ॥
तो जलाशय ढवळला जाऊन पाणी वाहू लागले, तेव्हा दीर्घसूत्र नावाचा तो मासा इतरांसह तेथे पकडला गेला.
12.137.14
उद्दानं क्रियमाणं तु मत्स्यानां … ।
प्रविश्यान्तरमन्येषामग्रसत्प्रति… ॥ १२.१३७.१४ ॥
माशांना बाहेर काढण्यासाठी जाळे टाकले जात असताना, तो इतरांमध्ये शिरून प्रति…
12.137.15
ग्रस्तमेव तदुद्दानं गृहीत्वा…सः ।
सर्वानेव च तांस्तत्र ते वि… इति ॥ १२.१३७.१५ ॥
ते जाळेही गिळूनच... तो... (मजकुरात खंड). त्या सर्वांना तेथेच ते वि… इति.
12.137.16
ततः प्रक्षाल्यमानेषु मत्स्येषु विपुले जले ।
त्वक्त्वा रज्जुं प्रमुक्तोसौ शीघ्रं संप्रतिपत्तिमान् ॥ १२.१३७.१६ ॥
मग विशाल पाण्यात माशांना धुतले जात असताना, तो दोरी सोडून मुक्त झाला आणि तत्काळ निर्णय घेणारा झाला.
12.137.17
दीर्घसूत्रस्तु मन्दात्मा हीनेयुद्धिरचेतनः ।
मरणं प्राप्तवान्मूढो यथैवोपहतेन्द्रियः ॥ १२.१३७.१७ ॥
पण दीर्घसूत्र मंदबुद्धी, बुद्धिहीन आणि अचेतन होता; मूर्ख तो इंद्रिये नष्ट झालेल्यासारखा मृत्यू पावला.
12.137.18
एवं प्राप्ततमं कालं यो मोहान्नावबुध्यते ।
स विनश्यति वै क्षिप्रं दीर्घसूत्रो यथा झषः ॥ १२.१३७.१८ ॥
असा प्राप्त झालेला काळ जो मोहामुळे ओळखत नाही, तो लवकर नष्ट होतो, दीर्घसूत्र माशाप्रमाणे.
12.137.19
आदौ न कुरुते श्रेयः कुशलोऽस्मीति यः पुमान् ।
स हि संशयमाप्नोति यथा संप्रतिपत्तिमान् ॥ १२.१३७.१९ ॥
"मी कुशल आहे" असे समजून जो माणूस सुरुवातीलाच कल्याणकारी कृती करत नाही, तो निश्चितच संशयात पडतो, निर्णयाला आलेल्यासारखा.
12.137.20
अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिश्च यः ।
द्वावेतौ सुखमेधेते दीर्घसूत्री विनश्यति ॥ १२.१३७.२० ॥
भविष्यासाठी नियोजन करणारा आणि वर्तमानात तीक्ष्ण बुद्धी असलेला — हे दोघे सुखात वाढतात; दीर्घसूत्री नष्ट होतो.
12.137.21
काष्ठा कला मुहूर्ताश्च दिनरात्र्यः क्षणा लवाः ।
मासाः पक्षाः षडृतवः कालः संवत्सराणि च ॥ १२.१३७.२१ ॥
काष्ठा, कला, मुहूर्त, दिवस-रात्री, क्षण, लव, महिने, पक्ष, सहा ऋतू, काल आणि संवत्सरे — हे सर्व काल होत.
12.137.22
पृथिवी देश इत्युक्तः स च कालो न दृश्यते ।
अभिप्रेतार्थसिद्ध्यर्थं दूरतो न्यायतस्तथा ॥ १२.१३७.२२ ॥
पृथ्वीला 'देश' म्हटले आहे; आणि तो काल दिसत नाही. इच्छित कार्यसिद्धीसाठी दुरून आणि न्यायाने (देश आणि काल यांचा विचार करावा).
12.137.23
एतौ धर्मार्थशास्त्रेषु मोक्षशास्त्रेषु चर्षिभिः ।
प्रधानाविति निर्दिष्टौ कामे चाभिमतौ नृणाम् ॥ १२.१३७.२३ ॥
ऋषींनी धर्म-अर्थशास्त्रांत आणि मोक्षशास्त्रांत या दोघांनाच (देश आणि काल) प्रधान म्हटले आहे; माणसांच्या इच्छेतही हे दोन्ही इष्ट मानले आहेत.
12.137.24
परीक्ष्यकारी युक्तश्च स सम्यगुपपादयेत् ।
देशकालावभिप्रेतौ तोभ्यां फलमवाप्नुयात् ॥ १२.१३७.२४ ॥
जो तपासून कृती करतो आणि संयमी आहे, त्याने इच्छित देश आणि काल योग्य रीतीने साधावेत; त्या दोघांमुळेच त्याला फळ मिळेल.