महाभारत · अध्याय 12.146

12.146.1

ततः स लुब्धकः पश्यन्क्षुधयाऽपि परिप्लुतः ।
कपोतमग्निपतितं वाक्यं पुनरुवाच ह ॥ १२.१४६.१ ॥

तेव्हा तो व्याध भुकेने व्याकूळ असूनही अग्नीत पडलेल्या कबुतराकडे पाहून पुन्हा हे शब्द बोलला.

किमीदृशं नृशंसेन मया कृतमबुद्धिना ।
भविष्यति हि मे नित्यं पातकं भुवि जीवतः।
स विनिन्दंस्तथाऽऽत्मानं पुनः पुनरुवाच ह ॥ १२.१४६.२ ॥

"निर्दय आणि मूर्ख अशा मी हे काय केले? पृथ्वीवर जिवंत असेपर्यंत हे पाप माझ्या पाठीशी सदैव राहील." अशा रीतीने स्वतःची निंदा करत तो वारंवार म्हणाला.

धिङ्भामस्तु सुदुर्बुद्धिं सदा निकृतिनिश्चयम् ।
शुभं कर्म परित्यज्य सोऽहं शकुनिलुब्धकः ॥ १२.१४६.३ ॥

मला धिक्कार असो! अतिदुर्बुद्धी आणि सदैव कपटाचाच निश्चय करणाऱ्या मला! शुभ कर्म सोडून मी पक्षी-व्याध झालो आहे.

नृशंसस्य ममाद्यायं प्रत्यादेशो न संशयः ।
दत्तः स्वमांसं दहता कपोतेन महात्मना ॥ १२.१४६.४ ॥

आज क्रूर अशा माझ्यासाठी हाच धिक्कार आहे, यात संशय नाही. स्वतःचे मांस अग्नीत जाळणाऱ्या त्या महात्मा कबुतराने हा मला दिला आहे.

सोहं त्यक्ष्ये प्रियान्प्राणान्पुत्रान्दारान्विसृज्य च ।
उपदिष्टो हि मे धर्मः कपोतेनात्र धर्मिणा ॥ १२.१४६.५ ॥

म्हणून मी माझे प्रिय प्राण, पुत्र आणि पत्नी यांना सोडून त्यांचा त्याग करीन. येथे त्या धर्मशील कबुतराने मला धर्माचा उपदेश केला आहे.

अद्यप्रभुति देहं स्वं सर्वभोगैर्विवर्जितम् ।
यथा स्वल्पं सरो ग्रीष्मे शोषयिष्याम्महं तथा ॥ १२.१४६.६ ॥

आजपासून मी माझ्या देहाला सर्व भोगांपासून वंचित करीन. उन्हाळ्यात जसे लहान सरोवर आटते, तसाच मीही हा देह आटवीन.

क्षुत्पिपासातपसहः कृशो ध्रमनिसन्ततः ।
उपवासैर्बहुविधैश्चरिष्ये पारलौकिकम् ॥ १२.१४६.७ ॥

भूक, तहान व ऊन सहन करणारा, कृश, नसा दिसणारा मी अनेक प्रकारच्या उपवासांनी परलोकासाठी तप करीन.

अहो देहप्रदानेन दर्शिताऽतिथिपूजना ।
तस्माद्धर्मं चरिष्यामि धर्मो हि परमा गतिः ॥ १२.१४६.८ ॥

अहो! देहदान करून अतिथिपूजा कशी दाखवली गेली. म्हणून मी धर्माचे आचरण करीन, कारण धर्मच परम गती आहे.

दृष्टो धर्मो हि धर्मिष्ठे यादृशो विहगोत्तमे ।
एवमुक्त्वा विनिश्चित्य रौद्रकर्मा स लुब्धकः ॥ १२.१४६.९ ॥

धर्मिष्ठ उत्तम पक्ष्यात जसा धर्म दिसला, तसाच. असे बोलून व निश्चय करून तो क्रूरकर्मा शिकारी—

महाप्रस्थानमाश्रित्य प्रययौ संशितव्रतः ॥ १२.१४६.१० ॥

महाप्रस्थानाचा आश्रय घेऊन, कठोर व्रतांचा तो निघाला.

ततो यष्टिं शलाकां च धारकं पञ्जरं तथा ।
तां च बद्धां कपोतीं स प्रमुच्य विससर्ज ह ॥ १२.१४६.११ ॥

मग त्याने काठी, सळ्या, त्या धरणारा आधार आणि पिंजरा टाकून बांधलेल्या मादी कबुतराला मोकळे करून सोडले.