મહાભારત · અધ્યાય 12.155
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.155.1
एवमुक्त्वा तु राजेन्द्र शाल्मलिं ब्रह्मवित्तमः ।
नारदः पवने सर्वं शाल्मलेर्वाक्यमब्रवीत् ॥ १२.१५५.१ ॥
હે રાજેન્દ્ર, એમ કહીને બ્રહ્મજ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ નારદે શાલ્મલીને ઉત્તર આપ્યો અને પવન સમક્ષ શાલ્મલીનાં સર્વ વચનો કહ્યાં.
12.155.2
हिमवत्पृष्ठजः कश्चिच्छाल्मलिः परिवारवान् ।
बृहन्मूलो बृहच्छायः स त्वां वायोऽवमन्यते ॥ १२.१५५.२ ॥
હિમાલયના ઢોળાવ પર જન્મેલો, પરિવારવાળો, મોટાં મૂળ અને મોટી છાયાવાળો કોઈ શાલ્મલી વૃક્ષ છે; હે વાયુ, તે તમારું અપમાન કરે છે.
12.155.3
बहुव्याक्षेपयुक्तानि त्वामाह वचनानि सः ।
न युक्तानि मया वायो तानि वक्तुं तवाग्रतः ॥ १२.१५५.३ ॥
તેણે તમારા વિશે ઘણાં અપમાનજનક વચનો કહ્યાં છે; હે વાયુ, તે તમારી સામે કહેવા મને યોગ્ય નથી.
12.155.4
जानामि त्वामहं वायो सर्वप्राणभृतां वरम् ।
वरिष्ठं च गरिष्ठं च सर्वलोकेश्वरं प्रभुम् ॥ १२.१५५.४ ॥
હે વાયુ, હું તમને સર્વ પ્રાણીઓમાં શ્રેષ્ઠ, અતિશ્રેષ્ઠ, અતિ મહાન, સર્વલોકોના ઈશ્વર અને પ્રભુ તરીકે જાણું છું.
12.155.5
एतत्तु वचनं श्रुत्वा नारदस्य समीरणः ।
शाल्मलिं तमुपागम्य क्रुद्धो वचनमब्रवीत् ॥ १२.१५५.५ ॥
નારદનાં આ વચનો સાંભળીને વાયુ તે શાલ્મલી પાસે ગયો અને ક્રોધે ભરાઈને બોલ્યો.
12.155.6
शाल्मले नारदो गच्छंस्त्वयोक्तो मद्विगर्हणम् ।
अहं वायुः प्रभावं ते दर्शयाम्यात्मनो बलम् ॥ १२.१५५.६ ॥
હે શાલ્મલી, નારદ જતાં તારા વડે મારી નિંદા સાંભળી ગયા છે; હું વાયુ છું, મારું બળ બતાવીને તારો પ્રભાવ હું જોઈશ.
12.155.7
नाहं त्वां नाभिजानामि विदितश्चासि मे द्रुम ।
पितामहः प्रजासर्गे त्वयि विश्रान्तवान्प्रभुः ॥ १२.१५५.७ ॥
હે વૃક્ષ, હું તને ઓળખતો નથી, છતાં તું મારો પરિચિત છે. પ્રજાસર્જન સમયે પ્રભુ પિતામહ તારામાં વિશ્રામ પામ્યા હતા.
12.155.8
तस्य विश्रमणादेव प्रसादौ मत्कृतस्तव ।
अभूत्तस्य प्रसादात्त्वां न भज्यामि द्रुमाधम ॥ १२.१५५.८ ॥
તેમના વિશ્રામને કારણે જ મેં તારા પર કૃપા કરી. તેમની કૃપાથી હું તને તોડીશ નહીં, હે અધમ વૃક્ષ.
12.155.9
यन्मां त्वमवजानीषे यथाऽन्यं प्राकृतं तथा ।
दर्शयाम्येष चात्मानं यथा मां नावमन्यसे ॥ १२.१५५.९ ॥
તું મને બીજી સામાન્ય વસ્તુની જેમ તુચ્છ ગણે છે; તેથી તું મારો અનાદર ન કરે માટે હું મારું આ સ્વરૂપ બતાવીશ.
12.155.10
एवमुक्तस्ततः प्राह शाल्मलिः प्रहसन्निव ।
पवन त्वं वने क्रुद्धो दर्शयात्मानमात्मना ॥ १२.१५५.१० ॥
આમ કહેવાયા પછી શાલ્મલિ હસતાં હસતાં બોલ્યો, "હે પવન, તું વનમાં ક્રોધે ભરાયો છે; તારા પોતાના સ્વરૂપથી જ તારી જાતને બતાવ."
12.155.11
मयि वै मुच्यतां क्रोधः किं मे क्रुद्धः करिष्यसि ।
न ते बिभेमि पवन यद्यपि त्वं स्वयं प्रभुः।
बलाधिकोऽहं त्वत्तश्च न भीः कार्या मया तव ॥ १२.१५५.११ ॥
મારા પર તારો ક્રોધ છોડી દે. ક્રોધે ભરાઈને તું મારું શું કરીશ? હે પવન, તું પ્રભુ હોવા છતાં હું તારાથી ડરતો નથી; હું તારા કરતાં વધુ બળવાન છું, તેથી મારાથી તારે ડરવાની જરૂર નથી.
12.155.12
ये तु बुद्ध्या हि बलिनस्ते भवन्ति बलीयसः ।
प्राणमात्रबला ये वै नैव ते बलिनो मताः ॥ १२.१५५.१२ ॥
જેઓ બુદ્ધિથી બળવાન હોય છે તેઓ જ વધુ બળવાન બને છે; જેમનું બળ કેવળ પ્રાણમાત્ર છે તેમને ખરેખર બળવાન ગણવામાં આવતા નથી.
12.155.13
इत्येवमुक्तः पवनः श्व इत्येवाब्रवीद्वचः ।
दर्शयिष्यामि ते तेजस्ततो रात्रिरुपागमत् ॥ १२.१५५.१३ ॥
આમ કહેવાતાં પવને કહ્યું, 'કાલે હું તને મારું તેજ બતાવીશ.' પછી રાત્રિ આવી.
12.155.14
अथ निश्चित्य मनसा शाल्मलिर्वैरधारणम् ।
पश्यमानस्तदात्मानमसमं मातरिश्वना ॥ १२.१५५.१४ ॥
પછી મનમાં નિશ્ચય કરી, વૈર ધરનાર શાલ્મલિ વૃક્ષ પવન સામે પોતાને અસમાન જોતું હતું.
12.155.15
नारदे यन्मया प्रोक्तं वचनं प्रति तन्मृषा ।
असमर्थो ह्यहं वायोर्बलेन बलवान्हि सः ॥ १२.१५५.१५ ॥
નારદને મેં જે વચન કહ્યું હતું તે ખોટું હતું. પવનના બળ આગળ હું અસમર્થ છું, કારણ કે તે જ ખરેખર બળવાન છે.
12.155.16
मारुतो बल्यान्नित्यं यथा वै नारदोऽब्रवीत् ।
अहं तु दुर्बलोऽन्येभ्यो वृक्षेभ्यो नात्र संशयः ॥ १२.१५५.१६ ॥
નારદે કહ્યું તેમ પવન હંમેશાં બળવાન છે. અને અન્ય વૃક્ષો કરતાં હું દુર્બળ છું, એમાં શંકા નથી.
12.155.17
किं तु बुद्ध्या समो नास्ति मम कश्चिद्वनस्पतिः ।
तदहं बुद्धिमास्थाय भयं त्यक्ष्ये समीरणात् ॥ १२.१५५.१७ ॥
પરંતુ બુદ્ધિમાં મારી સમાન કોઈ વૃક્ષ નથી. તેથી બુદ્ધિનો આશ્રય લઈને હું પવનથી થતો ભય ત્યજીશ.
12.155.18
यदि तां बुद्धिमास्थाय तिष्ठेयुः पर्णिनो वने ।
अरिष्टाः स्युः सदा क्रुद्धात्पवनान्नात्र संशयः ॥ १२.१५५.१८ ॥
જો વનમાં પાંદડાંવાળાં વૃક્ષો એ બુદ્ધિનો આશ્રય લઈને ઊભાં રહે, તો ક્રોધિત પવનથી તેઓ સદા અક્ષત રહેશે; એમાં શંકા નથી.
12.155.19
ते तु बाला न जानन्ति यथा नैतान्समीरणः ।
समीरयेत संक्रुद्धो यथा जानाम्यहं तथा ॥ १२.१५५.१९ ॥
પરંતુ મૂર્ખ લોકો જાણતા નથી કે ક્રોધિત પવન આમને કેવી રીતે હલાવે છે, જેમ હું જાણું છું.
12.155.20
ततो निश्चित्य मनसा शाल्मलिः क्षुभितस्तदा ।
शाखाः स्कन्धान्प्रशाखाश्च स्वयमेव व्यशातयत् ॥ १२.१५५.२० ॥
પછી મનમાં નિશ્ચય કરીને, ક્ષુબ્ધ થયેલા એ શાલ્મલી વૃક્ષે પોતે જ પોતાની ડાળીઓ, થડ અને પેટા-ડાળીઓ તોડી નાખી.
12.155.21
स परित्यज्य शाखाश्च पत्राणि कुसुमानि च ।
प्रभाते वायुमायान्तं प्रेक्षते स्म वनस्पतिः ॥ १२.१५५.२१ ॥
તે વનસ્પતિએ ડાળીઓ, પાંદડાં અને ફૂલો છોડી દઈ, સવારે આવતા પવનને જોયો.
12.155.22
ततः क्रुद्धः श्वसन्वायुः पातयन्वै महाद्रुमान् ।
आजगामाथ तं देशमास्ते यत्र स शाल्मलिः ॥ १२.१५५.२२ ॥
પછી ક્રોધે શ્વાસ લેતો, મોટા વૃક્ષોને પાડતો પવન એ શાલ્મલી વૃક્ષ જ્યાં હતું ત્યાં આવ્યો.
12.155.23
तं हीनपर्णं पतिताग्रशाखं ।
निशीर्णपुष्पं प्रसमीक्ष्य वायुः।
उवाच वाक्यं स्ययमान एवं ।
मुदायुतः शाल्मलिं रुग्णशाखम् ॥ १२.१५५.२३ ॥
પાંદડાં વિનાના, ટોચની ડાળીઓ પડી ગયેલા, ફૂલ ખરી ગયેલા એ શાલ્મલીને જોઈને પવને હસતાં, આનંદથી, તૂટેલી ડાળીઓવાળા એ શાલ્મલીને આ વચન કહ્યું.
12.155.24
अहमप्येवमेव त्वां कुर्यां वै शाल्मले रुषा ।
आत्मना यत्कृतं कृच्छ्रं शाखानामपकर्षणम् ॥ १२.१५५.२४ ॥
હે શાલ્મલી, હું પણ ક્રોધથી તારી સાથે આવું જ કરીશ. તેં પોતે ડાળીઓ તોડીને જે કષ્ટ ભોગવ્યું, તે જ હું પણ કરીશ.
12.155.25
हीनपुष्पाग्रशाखस्त्वं शीर्णाङ्कुरपलाशकः ।
आत्मदुर्मन्त्रितेनेह मद्वीर्यवशगः कृतः ॥ १२.१५५.२५ ॥
તું ફૂલો અને ડાળીઓના અગ્રભાગ વિનાનો છે, કૂંપળો અને પાંદડાં તૂટી ગયાં છે. તારી પોતાની દુર્મંત્રણાથી અહીં મારા બળને વશ થયો છે.
12.155.26
एतच्छ्रुत्वा वचो वायोः शाल्मलिर्व्रीडितस्तदा ।
अतप्यत वचः स्मृत्वा नारदो यत्तदाऽब्रवीत् ॥ १२.१५५.२६ ॥
વાયુના આ વચન સાંભળીને શાલ્મલી ત્યારે લજ્જિત થયો. નારદે ત્યારે જે કહ્યું હતું તે યાદ કરીને તે પસ્તાવા લાગ્યો.
12.155.27
एवं हि राजशार्दूल दुर्बलः सन्वलीयसा ।
वैरमासञ्जते बालस्तप्यते शाल्मलिर्यथा ॥ १२.१५५.२७ ॥
આ રીતે, હે રાજશાર્દૂલ, દુર્બળ છતાં બળવાન સાથે વૈર બાંધનાર મૂર્ખ શાલ્મલીની જેમ સંતાપ પામે છે.
12.155.28
तस्माद्वैरं न कुर्वीत दुर्बलो बलवत्तरैः ।
शोचेद्धि वैरं कुर्वाणो यथा वै शाल्मलिस्तथा ॥ १२.१५५.२८ ॥
તેથી દુર્બળે બળવાનો સાથે વૈર ન કરવું. વૈર કરનાર શાલ્મલીની જેમ જ શોક કરશે.
12.155.29
न हि वैरं महात्मानो विवृण्वन्त्यपकारिषु ।
शनैः शनैर्महाराज दर्शयन्ति स्म ते बलम् ॥ १२.१५५.२९ ॥
મહાત્માઓ પોતાને અપકાર કરનારાઓ પર વૈર પ્રગટ કરતા નથી. હે મહારાજ, તેઓ ધીરે ધીરે પોતાનું બળ બતાવે છે.
12.155.30
वैरं न कुर्वीत नरो दुर्बुद्धिर्बुद्धिजीविना ।
बुद्धिर्वुद्धिमतो याति तूलष्विव हुताशनः ॥ १२.१५५.३० ॥
દુર્બુદ્ધિ માણસે બુદ્ધિથી જીવનારા સાથે વૈર ન કરવું. જેમ અગ્નિ રૂ તરફ જાય છે, તેમ બુદ્ધિ બુદ્ધિમાન તરફ જાય છે.
12.155.31
न हि बुद्ध्या समं किंचिद्विद्यते पुरुषे नृप ।
तथा बलेन राजेन्द्र न समोऽस्तीह कश्चन ॥ १२.१५५.३१ ॥
હે રાજા, પુરુષમાં બુદ્ધિ જેવું કંઈ સમાન નથી. હે રાજેન્દ્ર, અહીં બળમાં કોઈ સમાન નથી.
12.155.32
तस्मात्क्षमेत बालाय जडान्धवधिराय च ।
बलाधिकाय राजेन्द्र तद्दृष्टं त्वयि शत्रुहन् ॥ १२.१५५.३२ ॥
તેથી મૂર્ખ, જડ, આંધળા અને બહેરા પ્રત્યે તથા બળમાં અધિક પ્રત્યે ક્ષમા રાખવી જોઈએ. હે રાજેન્દ્ર, તે તમારામાં દેખાય છે, હે શત્રુહંતા.
12.155.33
अक्षौहिण्यो दशैका च सप्त चैव महाद्युते ।
बलेन न समा राजन्नर्जुनस्य महात्मनः ॥ १२.१५५.३३ ॥
હે મહાદ્યુતિ, અગિયાર અને સાત અક્ષૌહિણી સેના પણ, હે રાજન્, મહાત્મા અર્જુનના બળ સમાન નથી.
12.155.34
निहताश्चैव भग्नाश्च पाण्डवेन यशस्विना ।
चरता बलमास्थाय पाकशासनिना मृधे ॥ १२.१५५.३४ ॥
યશસ્વી પાંડવ દ્વારા, ઇન્દ્રના પુત્ર દ્વારા, યુદ્ધમાં બળનો આશ્રય લઈને વિચરતાં, તેઓ હણાયા અને ભગ્ન થયા.
12.155.35
उक्ताश्च ते राजधर्मा आपद्धर्माश्च भारत ।
विस्तरेण महाराज किं भूयः प्रव्रवीमि ते ॥ १२.१५५.३५ ॥
હે ભારત, રાજધર્મો અને આપદ્ધર્મો તમને વિસ્તારથી કહેવાયા છે. હે મહારાજ, હવે તમને વધુ શું કહું?