महाभारत · अध्याय 12.155
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.155.1
एवमुक्त्वा तु राजेन्द्र शाल्मलिं ब्रह्मवित्तमः ।
नारदः पवने सर्वं शाल्मलेर्वाक्यमब्रवीत् ॥ १२.१५५.१ ॥
हे राजेंद्रा, असे बोलून ब्रह्मज्ञानी श्रेष्ठ नारदाने शाल्मलीला उत्तर दिले आणि वायूला शाल्मलीची सर्व वचने सांगितली.
12.155.2
हिमवत्पृष्ठजः कश्चिच्छाल्मलिः परिवारवान् ।
बृहन्मूलो बृहच्छायः स त्वां वायोऽवमन्यते ॥ १२.१५५.२ ॥
हिमालयाच्या उतारावर जन्मलेला, परिवारासह असलेला, मोठी मुळे आणि मोठी सावली असलेला एक शाल्मली वृक्ष आहे; हे वायो, तो तुझा अपमान करतो.
12.155.3
बहुव्याक्षेपयुक्तानि त्वामाह वचनानि सः ।
न युक्तानि मया वायो तानि वक्तुं तवाग्रतः ॥ १२.१५५.३ ॥
त्याने तुझ्याविषयी अनेक अपमानास्पद शब्द म्हटले आहेत; हे वायो, ते तुझ्यासमोर बोलणे मला योग्य नाही.
12.155.4
जानामि त्वामहं वायो सर्वप्राणभृतां वरम् ।
वरिष्ठं च गरिष्ठं च सर्वलोकेश्वरं प्रभुम् ॥ १२.१५५.४ ॥
हे वायो, मी तुला सर्व प्राणिमात्रांमध्ये श्रेष्ठ, अतिश्रेष्ठ, अत्यंत महान, सर्वलोकांचा ईश्वर आणि प्रभू म्हणून जाणतो.
12.155.5
एतत्तु वचनं श्रुत्वा नारदस्य समीरणः ।
शाल्मलिं तमुपागम्य क्रुद्धो वचनमब्रवीत् ॥ १२.१५५.५ ॥
नारदाचे हे शब्द ऐकून वायू त्या शाल्मलीजवळ गेला आणि रागावून म्हणाला.
12.155.6
शाल्मले नारदो गच्छंस्त्वयोक्तो मद्विगर्हणम् ।
अहं वायुः प्रभावं ते दर्शयाम्यात्मनो बलम् ॥ १२.१५५.६ ॥
हे शाल्मली, नारद जाताना तू माझी निंदा केलीस; मी वायू आहे, माझे बल दाखवून तुझे सामर्थ्य मी पाहीन.
12.155.7
नाहं त्वां नाभिजानामि विदितश्चासि मे द्रुम ।
पितामहः प्रजासर्गे त्वयि विश्रान्तवान्प्रभुः ॥ १२.१५५.७ ॥
हे वृक्षा, मी तुला ओळखत नाही, तरी तू मला परिचित आहेस. प्रजासृष्टीच्या वेळी प्रभू पितामह तुझ्यात विसावले होते.
12.155.8
तस्य विश्रमणादेव प्रसादौ मत्कृतस्तव ।
अभूत्तस्य प्रसादात्त्वां न भज्यामि द्रुमाधम ॥ १२.१५५.८ ॥
त्यांच्या विसाव्यामुळेच मी तुझ्यावर कृपा केली. त्यांच्याच कृपेने मी तुला मोडणार नाही, हे अधम वृक्षा.
12.155.9
यन्मां त्वमवजानीषे यथाऽन्यं प्राकृतं तथा ।
दर्शयाम्येष चात्मानं यथा मां नावमन्यसे ॥ १२.१५५.९ ॥
तू मला इतर सामान्य वस्तूंप्रमाणे तुच्छ लेखतोस; म्हणून तू माझा अनादर करू नयेस म्हणून मी माझे हे स्वरूप दाखवीन.
12.155.10
एवमुक्तस्ततः प्राह शाल्मलिः प्रहसन्निव ।
पवन त्वं वने क्रुद्धो दर्शयात्मानमात्मना ॥ १२.१५५.१० ॥
असे म्हटल्यावर शाल्मली हसल्यासारखे म्हणाला, "हे वायो, तू वनात क्रुद्ध आहेस; आपल्या स्वरूपानेच स्वतःला दाखव."
12.155.11
मयि वै मुच्यतां क्रोधः किं मे क्रुद्धः करिष्यसि ।
न ते बिभेमि पवन यद्यपि त्वं स्वयं प्रभुः।
बलाधिकोऽहं त्वत्तश्च न भीः कार्या मया तव ॥ १२.१५५.११ ॥
माझ्यावरील आपला क्रोध सोड. क्रुद्ध होऊन तू माझे काय करशील? हे वायो, तू प्रभू असलास तरी मी तुला भीत नाही; मी तुझ्यापेक्षा बलवान आहे, म्हणून माझ्यापासून तुला भीती बाळगण्याचे कारण नाही.
12.155.12
ये तु बुद्ध्या हि बलिनस्ते भवन्ति बलीयसः ।
प्राणमात्रबला ये वै नैव ते बलिनो मताः ॥ १२.१५५.१२ ॥
जे बुद्धीने बलवान असतात तेच अधिक बलवान होतात; ज्यांचे बल केवळ प्राणमात्र आहे, त्यांना खरे बलवान मानले जात नाही.
12.155.13
इत्येवमुक्तः पवनः श्व इत्येवाब्रवीद्वचः ।
दर्शयिष्यामि ते तेजस्ततो रात्रिरुपागमत् ॥ १२.१५५.१३ ॥
असे सांगितल्यावर वायू म्हणाला, 'उद्या मी तुला माझे तेज दाखवीन.' मग रात्र झाली.
12.155.14
अथ निश्चित्य मनसा शाल्मलिर्वैरधारणम् ।
पश्यमानस्तदात्मानमसमं मातरिश्वना ॥ १२.१५५.१४ ॥
मग मनात निश्चय करून वैर धरणारा शाल्मली वृक्ष वायूसमोर स्वतःला असमान पाहत होता.
12.155.15
नारदे यन्मया प्रोक्तं वचनं प्रति तन्मृषा ।
असमर्थो ह्यहं वायोर्बलेन बलवान्हि सः ॥ १२.१५५.१५ ॥
नारदाला मी जे म्हणालो ते खोटे होते. वायूच्या बलासमोर मी असमर्थ आहे, कारण तोच खरोखर बलवान आहे.
12.155.16
मारुतो बल्यान्नित्यं यथा वै नारदोऽब्रवीत् ।
अहं तु दुर्बलोऽन्येभ्यो वृक्षेभ्यो नात्र संशयः ॥ १२.१५५.१६ ॥
नारद म्हणाले तसा वायू नेहमी बलवान आहे. आणि इतर वृक्षांपेक्षा मी दुर्बल आहे, यात शंका नाही.
12.155.17
किं तु बुद्ध्या समो नास्ति मम कश्चिद्वनस्पतिः ।
तदहं बुद्धिमास्थाय भयं त्यक्ष्ये समीरणात् ॥ १२.१५५.१७ ॥
पण बुद्धीत माझ्यासारखा कोणताही वृक्ष नाही. म्हणून बुद्धीचा आधार घेऊन मी वायूपासूनचे भय सोडून देईन.
12.155.18
यदि तां बुद्धिमास्थाय तिष्ठेयुः पर्णिनो वने ।
अरिष्टाः स्युः सदा क्रुद्धात्पवनान्नात्र संशयः ॥ १२.१५५.१८ ॥
वनातील पानांचे वृक्ष जर त्या बुद्धीचा आधार घेऊन उभे राहिले, तर क्रुद्ध वायूपासून ते सदैव सुरक्षित राहतील; यात शंका नाही.
12.155.19
ते तु बाला न जानन्ति यथा नैतान्समीरणः ।
समीरयेत संक्रुद्धो यथा जानाम्यहं तथा ॥ १२.१५५.१९ ॥
पण मूर्ख लोकांना माहीत नाही की संतप्त वारा यांना कसा हलवेल, जसे मला माहीत आहे.
12.155.20
ततो निश्चित्य मनसा शाल्मलिः क्षुभितस्तदा ।
शाखाः स्कन्धान्प्रशाखाश्च स्वयमेव व्यशातयत् ॥ १२.१५५.२० ॥
मग मनाशी निश्चय करून, क्षुब्ध झालेल्या त्या शाल्मली वृक्षाने स्वतःच आपल्या फांद्या, खोड आणि उपफांद्या तोडून टाकल्या.
12.155.21
स परित्यज्य शाखाश्च पत्राणि कुसुमानि च ।
प्रभाते वायुमायान्तं प्रेक्षते स्म वनस्पतिः ॥ १२.१५५.२१ ॥
त्या वनस्पतीने फांद्या, पाने आणि फुले सोडून, पहाटे येणाऱ्या वाऱ्याकडे पाहिले.
12.155.22
ततः क्रुद्धः श्वसन्वायुः पातयन्वै महाद्रुमान् ।
आजगामाथ तं देशमास्ते यत्र स शाल्मलिः ॥ १२.१५५.२२ ॥
मग रागाने श्वास घेत, मोठे वृक्ष पाडत तो वारा त्या शाल्मली वृक्ष असलेल्या ठिकाणी आला.
12.155.23
तं हीनपर्णं पतिताग्रशाखं ।
निशीर्णपुष्पं प्रसमीक्ष्य वायुः।
उवाच वाक्यं स्ययमान एवं ।
मुदायुतः शाल्मलिं रुग्णशाखम् ॥ १२.१५५.२३ ॥
पाने नसलेल्या, टोकाच्या फांद्या पडलेल्या, फुले गळालेल्या त्या शाल्मलीकडे पाहून वारा हसत, आनंदाने, तुटलेल्या फांद्यांच्या त्या शाल्मलीला असे म्हणाला.
12.155.24
अहमप्येवमेव त्वां कुर्यां वै शाल्मले रुषा ।
आत्मना यत्कृतं कृच्छ्रं शाखानामपकर्षणम् ॥ १२.१५५.२४ ॥
हे शाल्मली, मीही रागाने तुझ्याशी असेच करीन. तू स्वतः फांद्या तोडून जे कष्ट ओढवून घेतलेस, तेच मीही करीन.
12.155.25
हीनपुष्पाग्रशाखस्त्वं शीर्णाङ्कुरपलाशकः ।
आत्मदुर्मन्त्रितेनेह मद्वीर्यवशगः कृतः ॥ १२.१५५.२५ ॥
तू फुले आणि फांद्यांची टोके गमावलीस, कोंब आणि पाने तुटली आहेत. स्वतःच्या दुर्मंत्रणेमुळे येथे माझ्या सामर्थ्याच्या अधीन झाला आहेस.
12.155.26
एतच्छ्रुत्वा वचो वायोः शाल्मलिर्व्रीडितस्तदा ।
अतप्यत वचः स्मृत्वा नारदो यत्तदाऽब्रवीत् ॥ १२.१५५.२६ ॥
वायूचे हे शब्द ऐकून शाल्मली तेव्हा लज्जित झाला. नारद तेव्हा जे बोलले होते ते आठवून तो पश्चात्ताप करू लागला.
12.155.27
एवं हि राजशार्दूल दुर्बलः सन्वलीयसा ।
वैरमासञ्जते बालस्तप्यते शाल्मलिर्यथा ॥ १२.१५५.२७ ॥
याच प्रकारे, हे राजशार्दूला, दुर्बल असूनही जो बलवानाशी वैर धरतो, तो मूर्ख शाल्मलीप्रमाणे संताप पावतो.
12.155.28
तस्माद्वैरं न कुर्वीत दुर्बलो बलवत्तरैः ।
शोचेद्धि वैरं कुर्वाणो यथा वै शाल्मलिस्तथा ॥ १२.१५५.२८ ॥
म्हणून दुर्बलाने बलवानांशी वैर करू नये. वैर करणारा शाल्मलीप्रमाणेच शोक करील.
12.155.29
न हि वैरं महात्मानो विवृण्वन्त्यपकारिषु ।
शनैः शनैर्महाराज दर्शयन्ति स्म ते बलम् ॥ १२.१५५.२९ ॥
महात्मे आपकार करणाऱ्यांवर आपले वैर उघड करत नाहीत. हे महाराजा, ते हळूहळू आपले सामर्थ्य दाखवतात.
12.155.30
वैरं न कुर्वीत नरो दुर्बुद्धिर्बुद्धिजीविना ।
बुद्धिर्वुद्धिमतो याति तूलष्विव हुताशनः ॥ १२.१५५.३० ॥
दुर्बुद्धी माणसाने बुद्धीवर जगणाऱ्याशी वैर करू नये. जसा अग्नी कापसाकडे जातो, तशी बुद्धी बुद्धिमानाकडे जाते.
12.155.31
न हि बुद्ध्या समं किंचिद्विद्यते पुरुषे नृप ।
तथा बलेन राजेन्द्र न समोऽस्तीह कश्चन ॥ १२.१५५.३१ ॥
हे राजा, पुरुषात बुद्धीच्या बरोबरीचे काहीही नाही. हे राजेंद्रा, येथे बळात कोणीही समान नाही.
12.155.32
तस्मात्क्षमेत बालाय जडान्धवधिराय च ।
बलाधिकाय राजेन्द्र तद्दृष्टं त्वयि शत्रुहन् ॥ १२.१५५.३२ ॥
म्हणून मूर्ख, जड, आंधळे आणि बहिरे यांच्याशी आणि बळात अधिक असलेल्यांशी क्षमा करावी. हे राजेंद्रा, ते तुझ्यात दिसते, हे शत्रुहंता.
12.155.33
अक्षौहिण्यो दशैका च सप्त चैव महाद्युते ।
बलेन न समा राजन्नर्जुनस्य महात्मनः ॥ १२.१५५.३३ ॥
हे महातेजस्वी, अकरा आणि सात अक्षौहिणी सेनाही, हे राजा, महात्मा अर्जुनाच्या बळाइतक्या नाहीत.
12.155.34
निहताश्चैव भग्नाश्च पाण्डवेन यशस्विना ।
चरता बलमास्थाय पाकशासनिना मृधे ॥ १२.१५५.३४ ॥
यशस्वी पांडवाने, इंद्रपुत्राने, युद्धात बळाचा आधार घेऊन संचार करताना, ते मारले गेले आणि पराभूत झाले.
12.155.35
उक्ताश्च ते राजधर्मा आपद्धर्माश्च भारत ।
विस्तरेण महाराज किं भूयः प्रव्रवीमि ते ॥ १२.१५५.३५ ॥
हे भारता, राजधर्म आणि आपद्धर्म तुला विस्ताराने सांगितले आहेत. हे महाराजा, आणखी तुला काय सांगू?