महाभारत · अध्याय 12.159
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.159.1
सर्वमेतत्तपोमूलं कवयः परिचक्षते ।
न ह्यतप्ततपा मूढः क्रियाफलमवाप्नुते ॥ १२.१५९.१ ॥
यह सब तपस्या में ही जड़ा है, ऐसा ज्ञानी कहते हैं। जिसने तप नहीं किया, वह मूर्ख कर्म का फल नहीं पाता।
12.159.2
प्रजापतिरिदं सर्वं तपसैवासृजत्प्रभुः ।
तथैव वेदानृषयस्तपसा प्रतिपेदिरे ॥ १२.१५९.२ ॥
प्रजापति प्रभु ने यह सब तपस्या से ही रचा। उसी प्रकार ऋषियों ने तपस्या से वेदों को प्राप्त किया।
12.159.4
तपसैव ससर्जान्नं फलमूलानि यानि च ।
त्रीँल्लोकांस्तपसा सिद्धाः पश्यन्ति सुसमाहिताः
औषधान्यगदादीनि तिस्त्रो विद्याश्च संस्कृताः ।
तपसैव हि सिद्ध्यन्ति तपोमूलं हि साधनम् ॥ १२.१५९.४ ॥
तपस्या से ही उसने अन्न तथा फल-मूल रचे। तीनों लोकों को सिद्ध पुरुष अत्यंत एकाग्र होकर तपस्या से ही देखते हैं। औषधियाँ, विष-नाशक आदि, तथा तीनों संस्कारित विद्याएँ भी तपस्या से ही सिद्ध होती हैं, क्योंकि तपोमूल ही साधन है।
12.159.5
यद्दुरापं दुराराध्यं दुराधर्षं दुरुत्सहम् ।
तत्सर्वं तपसा शक्यं तपो हि दुरतिक्रमम्।
ऐश्वर्यमृषयः प्राप्तास्तपसैव न संशयः ॥ १२.१५९.५ ॥
जो कठिनता से प्राप्त होता, कठिनता से साधा जाता, कठिनता से सहा जाता और कठिनता से पार पाया जाता है, वह सब तपस्या से संभव है, क्योंकि तप को पार करना कठिन है। ऋषियों ने ऐश्वर्य तपस्या से ही पाया है, इसमें संशय नहीं।
12.159.6
सुरापोऽसंमतादायी भ्रूणहा गुरुतल्पगः ।
तपसैव सुतप्तेन नरः पापात्प्रमुच्यते ॥ १२.१५९.६ ॥
सुरापान करने वाला, बिना दिया हुआ ग्रहण करने वाला, गर्भहत्यारा और गुरुपत्नी-गामी भी भली-भाँति किए गए तप से ही पाप से मुक्त होता है।
12.159.7
तपसो बहुरूपस्य तैस्तैर्द्वारैः प्रवर्ततः ।
निवृत्त्या वर्तमानस्य तपो नानशनात्परम् ॥ १२.१५९.७ ॥
अनेक रूपों वाले तप के, उन-उन द्वारों से चलने वाले और निवृत्ति से वर्तने वाले के लिए, उपवास से बढ़कर कोई तप नहीं है।
12.159.8
अहिंसा सत्यवचनं दानमिन्द्रियनिग्रहः ।
एतेभ्यो हि महाराज तपो नानशनात्परम् ॥ १२.१५९.८ ॥
अहिंसा, सत्य वचन, दान और इन्द्रियों का निग्रह—हे महाराज, इनसे बढ़कर तप नहीं है, अनशन से भी बढ़कर नहीं।
12.159.9
न दुष्करतरं दानान्नाति मातरमाश्रमः ।
त्रैविद्येभ्यः परं नास्ति संन्यासान्नापरं तपः ॥ १२.१५९.९ ॥
दान से अधिक कठिन कुछ नहीं, और न ही आश्रम (माता के समान) कोई; त्रैविद्य (वेदत्रयी) से परे कुछ नहीं, और संन्यास से बढ़कर दूसरा कोई तप नहीं।
12.159.10
इन्द्रियाणीह रक्षन्ति विप्रर्षिपितृदेवताः ।
तस्मादर्थे च धर्मे च तपो नानशनात्परम् ॥ १२.१५९.१० ॥
इस लोक में इन्द्रियाँ ही विप्र, ऋषि, पितर और देवताओं की रक्षा करती हैं; इसीलिए अर्थ और धर्म के लिए भी उपवास से बढ़कर कोई तप नहीं है।
12.159.11
ऋषयः पितरो देवा मनुष्या मृगपक्षिणः ।
यानि चान्यानि भूतानि स्यावराणि चराणि च ॥ १२.१५९.११ ॥
ऋषि, पितर, देवता, मनुष्य, मृग और पक्षी—और जो अन्य प्राणी हैं, स्थावर और जंगम, वे सब।
12.159.12
तपः परायणाः सर्वे सिध्यन्ति तपसा च ते ।
इत्येवं तपसा देवा महत्त्वं प्रतिपेदिरे ॥ १२.१५९.१२ ॥
तप में लगे सभी लोग तप से ही सिद्ध होते हैं; इसी प्रकार तप से ही देवताओं ने महत्त्व प्राप्त किया।
12.159.13
इमानीष्टविभागानि फलानि तपसः सदा ।
तपसा शक्यते प्राप्नुं देवत्वमपि निश्चयः ॥ १२.१५९.१३ ॥
तप के ये इष्ट और विविध फल सदा विद्यमान हैं; तप से देवत्व को भी प्राप्त करना संभव है, यह निश्चित है।