महाभारत · अध्याय 12.170
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.170.1
ततः स विदितो राज्ञः प्रविश्य गृहमुत्तमम् ।
पूजितो राक्षसेन्द्रेण निषसादासनोत्तमे ॥ १२.१७०.१ ॥
नंतर तो राजाला परिचित असल्याने त्या उत्तम गृहात प्रवेश करून राक्षसेंद्राकडून सन्मानित होऊन श्रेष्ठ आसनावर बसला.
12.170.2
पृष्टश्च गोत्रचरणं स्वाध्यायं ब्रह्मचारिकम् ।
न तत्र व्याजहारान्यद्गोत्रमात्रादृते द्विजः ॥ १२.१७०.२ ॥
गोत्र, चरण, स्वाध्याय आणि ब्रह्मचर्य याबद्दल विचारले असता तो द्विज गोत्राशिवाय तेथे दुसरे काही बोलला नाही.
12.170.3
ब्रह्मवर्चसहीनस्य स्वाध्यायविरतस्य च ।
गोत्रमात्रविदो राजा निवासं समपृच्छत ॥ १२.१७०.३ ॥
ब्रह्मतेज नसलेल्या, स्वाध्याय सोडलेल्या आणि केवळ गोत्र जाणणाऱ्या त्या द्विजाला राजाने त्याचा निवास विचारला.
12.170.4
क्व ते निवासः कल्याण किङ्गोत्रा ब्राह्मणी च ते ।
तत्त्वं ब्रूहि न भीः कार्या विश्रमस्व यथासुखम् ॥ १२.१७०.४ ॥
कल्याणा, तुझे निवासस्थान कुठे? तुझी ब्राह्मणी कोणत्या गोत्राची? ते खरे सांग. भिऊ नकोस; सुखाने विश्रांती घे.
12.170.5
मध्यदेशप्रसूतोऽहं वासो मे शबरालये ।
शूद्रा पुनर्भूर्भार्या मे सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ १२.१७०.५ ॥
मी मध्यदेशात जन्मलो आहे, पण माझा निवास शबरांच्या वस्तीत आहे. माझी पत्नी शूद्रा आणि पुनर्भू आहे. हे सत्य मी तुला सांगतो.
12.170.6
ततो राजा विममृशे कथं कार्यमिदं भवेत् ।
कथं वा सुकृतं मे स्यादिति बुद्ध्यान्वचिन्तयत् ॥ १२.१७०.६ ॥
नंतर राजाने विचार केला, 'हे कार्य कसे करावे? किंवा माझे पुण्य कसे होईल?' असा बुद्धीने तो अधिक विचार करू लागला.
12.170.7
अयं वै जननाद्विप्रः सुहृत्तस्य महात्मनः ।
सम्प्रेषितश्च तेनायं काश्यपेन ममान्तिकम् ॥ १२.१७०.७ ॥
हा ब्राह्मण जन्मापासूनच त्या महात्म्याचा मित्र आहे. त्याच काश्यपाने याला माझ्याकडे पाठवले आहे.
12.170.8
तस्य प्रियं करिष्यामि स हि मामाश्रितः सदा ।
भ्राता मे बान्धवश्चासौ सखा च हृदयङ्गमः ॥ १२.१७०.८ ॥
मी त्याचे प्रिय करीन, कारण तो नेहमी माझाच आश्रित आहे. तो माझा भाऊ, बांधव आणि हृदयाला प्रिय मित्र आहे.
12.170.9
कार्त्तिक्यामद्य भोक्तारः सहस्रं मे द्विजोत्तमाः ।
तत्रायमपि भोक्ता वै देयमस्मै च मे धनम् ॥ १२.१७०.९ ॥
आज कार्तिकी पौर्णिमेला माझ्याकडे श्रेष्ठ द्विज हजार जण भोजन करतील. तिथे हाही भोजन करेल, आणि याला माझे धनही द्यावे.
12.170.10
ततः सहस्रं विप्राणां विदुषां समलङ्कृतम् ।
स्नातानामनुसम्प्राप्तमहतक्षौमवाससाम् ॥ १२.१७०.१० ॥
मग नवी रेशमी वस्त्रे नेसून, स्नान करून, अलंकृत झालेले विद्वान ब्राह्मण हजार जण अनुक्रमे येऊन पोहोचले.
12.170.11
तानागतान्द्विजश्रेष्ठान्विरूपाक्षो विशां पते ।
यथार्हं प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १२.१७०.११ ॥
हे प्रजापते, विरूपाक्षाने आलेल्या त्या श्रेष्ठ द्विजांचे विधिविहित कर्माने यथायोग्य स्वागत केले.
12.170.12
बृस्यस्तेषां तु संन्यस्ता राक्षसेन्द्रस्य शासनात् ।
भूमौ वरकुथास्तीर्णाः प्रेष्यैर्भरतसत्तम ॥ १२.१७०.१२ ॥
राक्षसेंद्राच्या आज्ञेने त्यांच्यासाठी आसने ठेवली; हे भरतश्रेष्ठा, सेवकांनी जमिनीवर उत्तम गालिचे पसरले.
12.170.13
तासु ते पूजिता राज्ञा निषण्णा द्विजसत्तमाः ।
व्यराजन्त महाराज नक्षत्रपतयो यथा ॥ १२.१७०.१३ ॥
हे महाराज, राजाने सन्मानित केलेले ते द्विजश्रेष्ठ त्या आसनांवर बसून नक्षत्रपतींप्रमाणे शोभू लागले.
12.170.14
ततो जाम्बूनदाः पात्रीर्वज्राङ्का विमलाः शुभाः ।
वरान्नपूर्णा विप्रेभ्यः प्रादान्मधुघृताप्लुताः ॥ १२.१७०.१४ ॥
नंतर त्याने ब्राह्मणांना सोन्याची, वज्रांकित, निर्मळ आणि शुभ अशी पात्रे दिली; ती उत्तम अन्नाने भरलेली आणि मध व तुपाने माखलेली होती.
12.170.15
तस्य नित्यं तथाषाढ्यां माघ्यां च बहवो द्विजाः ।
ईप्सितं भोजनवरं लभन्ते सत्कृतं सदा ॥ १२.१७०.१५ ॥
त्याच्याकडून नित्य, तसेच आषाढ आणि माघ या दिवशीही, अनेक ब्राह्मण नेहमी सन्मानाने इच्छित उत्तम भोजन मिळवत.
12.170.16
विशेषतस्तु कार्त्तिक्यां द्विजेभ्यः सम्प्रयच्छति ।
शरद्व्यपाये रत्नानि पौर्णमास्यामिति श्रुतिः ॥ १२.१७०.१६ ॥
विशेषतः कार्तिकात तो ब्राह्मणांना दान देत असे; शरद ऋतू संपल्यावर पौर्णिमेला रत्ने देत असे, अशी परंपरा आहे.
12.170.17
सुवर्णं रजतं चैव मणीनथ च मौक्तिकम् ।
वज्रान्महाधनांश्चैव वैडूर्याजिनराङ्कवान् ॥ १२.१७०.१७ ॥
सोने, चांदी, मणी, मोती, महामोल्य वज्रे, वैडूर्य, हरणाची कातडी आणि रंकु मृगाची कातडीही.
12.170.18
रत्नराशीन्विनिक्षिप्य दक्षिणार्थे स भारत ।
ततः प्राह द्विजश्रेष्ठान्विरूपाक्षो महायशाः ॥ १२.१७०.१८ ॥
हे भारता, दक्षिणेसाठी रत्नांच्या राशी ठेवल्यानंतर महायशस्वी विरूपाक्ष श्रेष्ठ द्विजांना म्हणाला.
12.170.19
गृह्णीत रत्नान्येतानि यथोत्साहं यथेष्टतः ।
येषु येषु च भाण्डेषु भुक्तं वो द्विजसत्तमाः ॥ १२.१७०.१९ ॥
उत्साहाप्रमाणे आणि इच्छेप्रमाणे ही रत्ने घ्या. हे द्विजश्रेष्ठांनो, तुम्ही ज्या ज्या भांड्यांमध्ये भोजन केले, तीही (घ्या).
12.170.20
इत्युक्तवचने तस्मिन्राक्षसेन्द्रे महात्मनि ।
यथेष्टं तानि रत्नानि जगृहुर्ब्राह्मणर्षभाः ॥ १२.१७०.२० ॥
त्या महात्म्या राक्षसराजाने असे सांगितल्यावर ब्राह्मणश्रेष्ठांनी इच्छेप्रमाणे ती रत्ने घेतली.
12.170.21
ततो महार्हैस्ते सर्वे रत्नैरभ्यर्चिताः शुभैः ।
ब्राह्मणा मृष्टवसनाः सुप्रीताः स्म तदाभवन् ॥ १२.१७०.२१ ॥
नंतर ते सर्व ब्राह्मण मौल्यवान शुभ रत्नांनी सन्मानित होऊन, स्वच्छ वस्त्रे परिधान करून, तेव्हा अत्यंत संतुष्ट झाले.
12.170.22
ततस्तान्राक्षसेन्द्रश्च द्विजानाह पुनर्वचः ।
नानादिगागतान्राजन्राक्षसान्प्रतिषिध्य वै ॥ १२.१७०.२२ ॥
मग राक्षसराजाने त्या द्विजांना पुन्हा हे वचन सांगितले, हे राजा, विविध दिशांहून आलेल्या राक्षसांना रोखून.
12.170.23
अध्यैकदिवसं विप्रा न वोऽस्तीह भयं क्वचित् ।
राक्षसेभ्यः प्रमोदध्वमिष्टतो यात माचिरम् ॥ १२.१७०.२३ ॥
आज एक दिवसभर, हे विप्रहो, इथे राक्षसांपासून तुम्हाला कुठेही भय नाही. आनंद करा, इच्छेप्रमाणे जा, विलंब करू नका.
12.170.24
ततः प्रदुद्रुवुः सर्वे विप्रसङ्घाः समन्ततः ।
गौतमोऽपि सुवर्णस्य भारमादाय सत्वरः ॥ १२.१७०.२४ ॥
नंतर सर्व विप्रसमूह चारी दिशांना पळाले. गौतमही सोन्याचा भार घेऊन त्वरेने पळाला.
12.170.25
कृच्छ्रात्समुद्वहन्वीर न्यग्रोधं समुपागमत् ।
न्यषीदच्च परिश्रान्तः क्लान्तश्च क्षुधितश्च ह ॥ १२.१७०.२५ ॥
हे वीरा, कष्टाने वाहून तो एका वडाच्या झाडाजवळ आला; अत्यंत थकलेला, क्लांत आणि भुकेलेला होऊन तो तेथे बसला.
12.170.26
ततस्तमभ्यगाद्राजन्राजधर्मा खगोत्तमः ।
स्वागतेनाभ्यनन्दच्च गौतमं मित्रवत्सलः ॥ १२.१७०.२६ ॥
हे राजा, तेव्हा धर्मज्ञ पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ असा तो त्याच्याजवळ आला; मित्राप्रमाणे प्रेमाने 'स्वागत' म्हणून गौतमाचे अभिनंदन केले.
12.170.27
तस्य पक्षाग्रविक्षेपैः क्लमं व्यपनयत्खगः ।
पूजां चाप्यकरोद्धीमान्भोजनं चाप्यकल्पयत् ॥ १२.१७०.२७ ॥
त्या पक्ष्याने आपल्या पंखांच्या टोकांनी वारा घालून त्याचा थकवा दूर केला; बुद्धिमान अशा त्या पक्ष्याने त्याचा सत्कार केला आणि भोजनाचीही व्यवस्था केली.
12.170.28
स भुक्तवान्सुविश्रान्तो गौतमोऽचिन्तयत्तदा ।
हाटकस्याभिरूपस्य भारोऽयं सुमहान्मया ॥ १२.१७०.२८ ॥
भोजन करून चांगला विसावा घेतल्यावर गौतम तेव्हा विचार करू लागला—'मी वाहत असलेला हा सुंदर सोन्याचा भार फार मोठा आहे.'
12.170.29
न चास्ति पथि भोक्तव्यं प्राणसन्धारणं मम ।
किं कृत्वा धारयेयं वै प्राणानित्यभ्यचिन्तयत् ॥ १२.१७०.२९ ॥
'वाटेत माझ्यासाठी खाण्यायोग्य काही नाही; प्राण टिकवण्यासाठी काय करून मी प्राण धारण करू?'—असा तो विचार करू लागला.
12.170.30
ततः स पथि भोक्तव्यं प्रेक्षमाणो न किञ्चन ।
कृतघ्नः पुरुषव्याघ्र मनसेदमचिन्तयत् ॥ १२.१७०.३० ॥
मग वाटेत खाण्यायोग्य काहीही न दिसल्याने, हे पुरुषव्याघ्रा, तो कृतघ्न होऊन मनात असा विचार करू लागला.
12.170.35
अयं बकपतिः पार्श्वे मांसराशिः स्थितो मम ।
इमं हत्वा गृहीत्वा च यास्येऽहं समभिद्रुतम् ॥ १२.१७०.३५ ॥
हा बगळ्यांचा स्वामी माझ्या बाजूला मांसाच्या राशीसारखा पडला आहे. याला मारून व धरून मी त्याच्याकडे धावत जाईन.