મહાભારત · અધ્યાય 12.175
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.175.1
धनिनश्चाधना ये च वर्तयन्ति स्वतन्त्रिणः ।
सुखदुःखागमस्तेषां कः कथं वा पितामह ॥ १२.१७५.१ ॥
જે ધનવાન છે, જે નિર્ધન છે અને જે સ્વતંત્રપણે જીવે છે—તેમને સુખ-દુઃખ કેવી રીતે અને કેમ આવે છે? હે પિતામહ.
12.175.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
शम्याकेन विमुक्तेन गीतं शान्तिगतेन च ॥ १२.१७५.२ ॥
આ વિષયમાં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ ટાંકે છે—મુક્ત થયેલા અને શાંતિ પામેલા શમ્યાકે ગાયેલો.
12.175.3
अब्रवीन्मां पुरा कश्चिद्ब्राह्मणस्त्यागमाश्रितः ।
क्लिश्यमानः कुदारेण कुचेलेन बुभुक्षया ॥ १२.१७५.३ ॥
પૂર્વે ત્યાગનો આશ્રય લીધેલો એક બ્રાહ્મણ મને બોલ્યો—ફાટેલાં વસ્ત્રોમાં, ભૂખથી પીડાતો.
12.175.4
उत्पन्नमिह लोके वै जन्मप्रभृति मानवम् ।
विविधान्युपवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १२.१७५.४ ॥
આ લોકમાં જન્મેલા મનુષ્યને જન્મથી જ વિવિધ પ્રકારનાં દુઃખ અને સુખ આવી મળે છે.
12.175.5
तयोरेकतरो मार्गो यदेनमुपसन्नयेत् ।
न सुखं प्राप्य संहृष्येन्नासुखं प्राप्य संज्वरेत् ॥ १२.१७५.५ ॥
આ બેમાંથી એક માર્ગ જ્યારે તેને પહોંચાડે, ત્યારે સુખ મેળવીને હર્ષિત ન થવું અને દુઃખ મેળવીને શોક ન કરવો.
12.175.6
न वै चरसि यच्छ्रेय आत्मनो वा न रंस्यसे ।
अकामात्माऽपि हि सदा धुरमुद्यम्य चैव ह ॥ १२.१७५.६ ॥
તું પોતાના કલ્યાણનું આચરણ કરતો નથી, કે તેમાં આનંદ પણ લેતો નથી; કામનારહિત હોવા છતાં તું સદા ભાર ઉપાડીને ચાલે છે.
12.175.7
अकिञ्चनः परिपतन्सुखमास्वादयिष्यसि ।
अकिञ्चनः सुखं शेते समुत्तिष्ठति चैव ह ॥ १२.१७५.७ ॥
કંઈ ન ધરાવનાર તરીકે ભટકતાં તું સુખનો સ્વાદ માણીશ. કંઈ ન ધરાવનાર સુખેથી સૂએ છે અને સુખેથી ઊઠે છે.
12.175.8
आकिञ्चन्यं सुखं लोके पथ्यं शिवमनामयम् ।
अनमित्रपथो ह्येष दुर्लभः सुलभः सताम् ॥ १२.१७५.८ ॥
જગતમાં કંઈ ન હોવાની સ્થિતિ સુખકર, હિતકર, કલ્યાણકારી અને રોગરહિત છે. આ શત્રુરહિત માર્ગ છે; સજ્જનો માટે દુર્લભ હોવા છતાં સુલભ છે.
12.175.9
अकिञ्चनस्य शुद्धस्य उपपन्नस्य सर्वतः ।
अवेक्षमाणस्त्रील्लोँकान्न तुल्यमिह लक्षये ॥ १२.१७५.९ ॥
કંઈ ન ધરાવતો, શુદ્ધ અને સર્વ રીતે સંપન્ન પુરુષ જોતાં ત્રણે લોકમાં તેની સમાન કંઈ નથી એમ હું જોઉં છું.
12.175.10
आकिञ्चन्यं च राज्यं च तुलया समतोलयम् ।
अत्यरिच्यत दारिद्र्यं राज्यादपि गुणाधिकम् ॥ १२.१७५.१० ॥
કંઈ ન હોવું અને રાજ્યને મેં ત્રાજવામાં સરખા તોળ્યા. રાજ્ય કરતાં ગરીબી ગુણમાં વધુ ચડિયાતી નીકળી.
12.175.11
आकिञ्चन्ये च राज्ये च विशेषः सुमहानयम् ।
नित्योद्विग्नो हि धनवान्मृत्योरास्यगतो यथा ॥ १२.१७५.११ ॥
કંઈ ન હોવું અને રાજ્ય વચ્ચે આ મોટો તફાવત છે: ધનવાન સદા ઉદ્વિગ્ન રહે છે, જાણે મૃત્યુના મુખમાં ગયો હોય.
12.175.12
नैवास्याग्निर्न चादित्यो न मृत्युर्न च दस्यवः ।
प्रभवन्ति धनं हर्तुमितरे स्युः कुतः पुनः ॥ १२.१७५.१२ ॥
તેના ધનને અગ્નિ, સૂર્ય, મૃત્યુ કે લૂંટારા પણ હરી શકતા નથી; તો બીજા કેવી રીતે હરશે?
12.175.13
तं वै सदा कामचरमनुपस्तीर्णशायिनम् ।
बाहूपधानं शाम्यन्तं प्रशंसन्ति दिवौकसः ॥ १२.१७५.१३ ॥
જે સદા ઇચ્છા પ્રમાણે વિચરે છે, પાથરણા વિના સૂએ છે, હાથને ઓશીકું બનાવે છે અને શાંત રહે છે, તેની સ્વર્ગવાસીઓ પ્રશંસા કરે છે.
12.175.14
धनवान्क्रोधलोभाभ्यामाविष्टो नष्टचेतनः ।
तिर्यग्दृष्टिः शुष्कमुखः पापको भ्रुकुटीमुखः ॥ १२.१७५.१४ ॥
ક્રોધ અને લોભથી ગ્રસ્ત, ચેતના ગુમાવેલો ધનવાન, વાંકી દૃષ્ટિવાળો, સૂકા મુખવાળો, પાપી અને ભ્રમર ચડાવેલા મુખવાળો છે.
12.175.15
निर्दशन्नधरोष्ठं च क्रुद्धो दारुणभाषिता ।
कस्तमिच्छेत्परिद्रष्टुं दातुमिच्छति चेन्महीम् ॥ १२.१७५.१५ ॥
નીચલો હોઠ કરડતો, ક્રોધિત અને કઠોર વચન બોલનારને કોણ નજીકથી જોવા ઇચ્છશે? તે પૃથ્વીનું દાન કરવા ઇચ્છે તોપણ?
12.175.16
श्रिया ह्यभीक्ष्णं संवासो मोहयत्यविचक्षणम् ।
सा तस्य चित्तं हरति शारदाभ्रमिवानिलः ॥ १२.१७५.१६ ॥
સમૃદ્ધિ સાથે સતત સહવાસ અવિચક્ષણ માણસને મોહિત કરે છે; પવન શરદના વાદળને જેમ ઉડાડી જાય તેમ તે તેનું ચિત્ત હરી લે છે.
12.175.17
अथैनं रूपमानश्च धनमानश्च विन्दति ।
अभिजातोऽस्मि सिद्धोऽस्मि नास्मि केवलमानुषः।
इत्येभिः कारणैस्तस्य त्रिभिश्चित्तं प्रमाद्यति ॥ १२.१७५.१७ ॥
ત્યારે તેને રૂપનો અને ધનનો અભિમાન પ્રાપ્ત થાય છે. "હું ઉચ્ચકુળનો છું, હું સિદ્ધ છું, હું કેવળ મનુષ્ય નથી" — આ ત્રણ કારણોથી તેનું ચિત્ત પ્રમાદી બની જાય છે.
12.175.18
संप्रसक्तमना भोगान्विसृज्य पितृसंचितान् ।
परिक्षीणः परस्वानामादानं साधु मन्यते ॥ १२.१७५.१८ ॥
આસક્ત મનવાળો તે પૂર્વજોએ સંચિત કરેલા ભોગોને છોડીને ક્ષીણ થઈ જાય છે અને બીજાના ધનને લેવું સારું માને છે.
12.175.19
तमतिक्रान्तमर्यादमाददानं ततस्ततः ।
प्रतिषेधन्ति राजानो लुब्धा मृगमिवेषुभिः ॥ १२.१७५.१९ ॥
મર્યાદા ઓળંગીને આમતેમ લેનારને લોભી રાજાઓ બાણો વડે મૃગની જેમ રોકે છે.
12.175.20
एवमेतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम् ।
विविधान्युपवर्तन्ते गात्रसंस्पर्शजान्यपि ॥ १२.१७५.२० ॥
એ રીતે અહીં માણસને શરીરના સ્પર્શથી ઉત્પન્ન થતાં અનેક પ્રકારનાં દુઃખો ઘેરી વળે છે.
12.175.21
तेषां परमदुःखानां बुद्ध्या भैषज्यमाचरेत् ।
लोकधर्मं समाज्ञाय ध्रुवाणामध्रुवैः सह ॥ १२.१७५.२१ ॥
એ પરમ દુઃખોનો બુદ્ધિથી ઉપાય કરવો; સ્થિર અસ્થિર સાથે રહે છે તે લોકધર્મને સારી રીતે જાણીને.
12.175.22
नात्यक्त्वा सुखमाप्नोति नात्यक्त्वा विन्दते परम् ।
नात्यक्त्वा चाभयः शेते त्यक्त्वा सर्वं सुखी भवेत् ॥ १२.१७५.२२ ॥
ત્યાગ કર્યા વિના સુખ મળતું નથી, ત્યાગ કર્યા વિના પરમ પદ મળતું નથી, ત્યાગ કર્યા વિના નિર્ભય થઈને સૂતો નથી; સર્વ ત્યજીને જ સુખી થાય છે.
12.175.23
इत्येतद्धास्तिनपुरे ब्राह्मणेनोपवर्णितम् ।
शम्याकेन पुरा मह्यं तस्मात्त्यागः परो मतः ॥ १२.१७५.२३ ॥
આ પૂર્વે હસ્તિનાપુરમાં શમ્યાક નામના બ્રાહ્મણે મને વર્ણવ્યું હતું; તેથી ત્યાગ જ શ્રેષ્ઠ માનાયો છે.