महाभारत · अध्याय 12.175
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.175.1
धनिनश्चाधना ये च वर्तयन्ति स्वतन्त्रिणः ।
सुखदुःखागमस्तेषां कः कथं वा पितामह ॥ १२.१७५.१ ॥
जे धनवान, जे निर्धन आणि जे स्वतंत्रपणे उपजीविका करतात—त्यांच्या सुख-दुःखाचे आगमन कशामुळे आणि कसे होते? हे पितामह.
12.175.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
शम्याकेन विमुक्तेन गीतं शान्तिगतेन च ॥ १२.१७५.२ ॥
याविषयी लोक हा प्राचीन इतिहास उद्धृत करतात—मुक्त होऊन शांती प्राप्त झालेल्या शम्याकाने गायलेला.
12.175.3
अब्रवीन्मां पुरा कश्चिद्ब्राह्मणस्त्यागमाश्रितः ।
क्लिश्यमानः कुदारेण कुचेलेन बुभुक्षया ॥ १२.१७५.३ ॥
पूर्वी त्यागाचा आश्रय घेतलेला एक ब्राह्मण मला म्हणाला—फाटक्या वस्त्रांत, भुकेने पीडित होऊन.
12.175.4
उत्पन्नमिह लोके वै जन्मप्रभृति मानवम् ।
विविधान्युपवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १२.१७५.४ ॥
या जगात जन्मलेल्या मानवाला जन्मापासूनच नाना प्रकारची दुःखे आणि सुखे येऊन भेटतात.
12.175.5
तयोरेकतरो मार्गो यदेनमुपसन्नयेत् ।
न सुखं प्राप्य संहृष्येन्नासुखं प्राप्य संज्वरेत् ॥ १२.१७५.५ ॥
या दोन्हींपैकी एक मार्ग जेव्हा त्याला गाठवतो, तेव्हा सुख मिळाल्यावर हर्ष करू नये आणि दुःख मिळाल्यावर शोक करू नये.
12.175.6
न वै चरसि यच्छ्रेय आत्मनो वा न रंस्यसे ।
अकामात्माऽपि हि सदा धुरमुद्यम्य चैव ह ॥ १२.१७५.६ ॥
तू स्वतःच्या कल्याणाचे आचरण करत नाहीस, किंवा त्यात आनंदही घेत नाहीस; इच्छा नसतानाही तू सदैव धुरा उचलून चालत असतोस.
12.175.7
अकिञ्चनः परिपतन्सुखमास्वादयिष्यसि ।
अकिञ्चनः सुखं शेते समुत्तिष्ठति चैव ह ॥ १२.१७५.७ ॥
काहीही नसलेला म्हणून विचरण करताना तू सुखाचा आस्वाद घेशील. काहीही नसलेला सुखाने झोपतो आणि सुखाने उठतो.
12.175.8
आकिञ्चन्यं सुखं लोके पथ्यं शिवमनामयम् ।
अनमित्रपथो ह्येष दुर्लभः सुलभः सताम् ॥ १२.१७५.८ ॥
जगात काहीही नसण्याची स्थिती सुखकर, हितकारक, कल्याणकारी आणि रोगरहित आहे. हा शत्रुरहित मार्ग आहे; सज्जनांसाठी दुर्लभ असूनही सुलभ आहे.
12.175.9
अकिञ्चनस्य शुद्धस्य उपपन्नस्य सर्वतः ।
अवेक्षमाणस्त्रील्लोँकान्न तुल्यमिह लक्षये ॥ १२.१७५.९ ॥
काहीही नसलेला, शुद्ध आणि सर्व प्रकारे संपन्न पुरुष पाहिला तर तीन लोकांत त्याच्या तोलामोलाचे काही नाही असे मला दिसते.
12.175.10
आकिञ्चन्यं च राज्यं च तुलया समतोलयम् ।
अत्यरिच्यत दारिद्र्यं राज्यादपि गुणाधिकम् ॥ १२.१७५.१० ॥
काहीही नसणे आणि राज्य यांना मी तराजूत समान तोलले. राज्यापेक्षाही दारिद्र्य गुणांनी अधिक ठरले.
12.175.11
आकिञ्चन्ये च राज्ये च विशेषः सुमहानयम् ।
नित्योद्विग्नो हि धनवान्मृत्योरास्यगतो यथा ॥ १२.१७५.११ ॥
काहीही नसणे आणि राज्य यांच्यात हा मोठा फरक आहे: धनवान सदा उद्विग्न असतो, जणू मृत्यूच्या तोंडात गेलेला.
12.175.12
नैवास्याग्निर्न चादित्यो न मृत्युर्न च दस्यवः ।
प्रभवन्ति धनं हर्तुमितरे स्युः कुतः पुनः ॥ १२.१७५.१२ ॥
त्याचे धन अग्नी, सूर्य, मृत्यू किंवा दरोडेखोरही हरण करू शकत नाहीत; मग इतर कसे हरण करतील?
12.175.13
तं वै सदा कामचरमनुपस्तीर्णशायिनम् ।
बाहूपधानं शाम्यन्तं प्रशंसन्ति दिवौकसः ॥ १२.१७५.१३ ॥
जो सदा इच्छेनुसार संचार करतो, न पसरलेल्या अंथरुणावर झोपतो, बाहूंचीच उशी करतो आणि शांत असतो, त्याची स्वर्गवासी प्रशंसा करतात.
12.175.14
धनवान्क्रोधलोभाभ्यामाविष्टो नष्टचेतनः ।
तिर्यग्दृष्टिः शुष्कमुखः पापको भ्रुकुटीमुखः ॥ १२.१७५.१४ ॥
क्रोध आणि लोभाने ग्रस्त, चेतना हरवलेला धनवान, तिरपी नजर असलेला, कोरडा चेहरा असलेला, पापी आणि भुवया आक्रसलेल्या मुखाचा.
12.175.15
निर्दशन्नधरोष्ठं च क्रुद्धो दारुणभाषिता ।
कस्तमिच्छेत्परिद्रष्टुं दातुमिच्छति चेन्महीम् ॥ १२.१७५.१५ ॥
खालचा ओठ चावत, क्रुद्ध आणि कठोर बोलणाऱ्याला कोण जवळून पाहू इच्छील? तो पृथ्वीचेही दान करू इच्छित असला तरी?
12.175.16
श्रिया ह्यभीक्ष्णं संवासो मोहयत्यविचक्षणम् ।
सा तस्य चित्तं हरति शारदाभ्रमिवानिलः ॥ १२.१७५.१६ ॥
लक्ष्मीसोबत सतत सहवास अविवेकी माणसाला मोहात पाडतो; वारा शरद ऋतूतील ढग जसा उडवून नेतो तसे ती त्याचे चित्त हरण करते.
12.175.17
अथैनं रूपमानश्च धनमानश्च विन्दति ।
अभिजातोऽस्मि सिद्धोऽस्मि नास्मि केवलमानुषः।
इत्येभिः कारणैस्तस्य त्रिभिश्चित्तं प्रमाद्यति ॥ १२.१७५.१७ ॥
मग्न त्याला रूपाचा आणि धनाचा अभिमान प्राप्त होतो. "मी उच्चकुलीन आहे, मी सिद्ध आहे, मी केवळ मनुष्य नाही" — या तीन कारणांनी त्याचे चित्त प्रमादग्रस्त होते.
12.175.18
संप्रसक्तमना भोगान्विसृज्य पितृसंचितान् ।
परिक्षीणः परस्वानामादानं साधु मन्यते ॥ १२.१७५.१८ ॥
आसक्त मनाचा तो पितरांनी संचित केलेले भोग सोडून क्षीण होतो आणि दुसऱ्याचे धन घेणे चांगले मानतो.
12.175.19
तमतिक्रान्तमर्यादमाददानं ततस्ततः ।
प्रतिषेधन्ति राजानो लुब्धा मृगमिवेषुभिः ॥ १२.१७५.१९ ॥
मर्यादा ओलांडून इकडून-तिकडून घेणाऱ्याला लोभी राजे बाणांनी हरणाप्रमाणे अडवतात.
12.175.20
एवमेतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम् ।
विविधान्युपवर्तन्ते गात्रसंस्पर्शजान्यपि ॥ १२.१७५.२० ॥
अशा प्रकारे इथे माणसाला शरीरस्पर्शातून उद्भवणारी नाना प्रकारची दुःखे वेढून टाकतात.
12.175.21
तेषां परमदुःखानां बुद्ध्या भैषज्यमाचरेत् ।
लोकधर्मं समाज्ञाय ध्रुवाणामध्रुवैः सह ॥ १२.१७५.२१ ॥
या अत्यंत दुःखांवर बुद्धीने उपाय करावा; स्थिर अस्थिराबरोबर राहणाऱ्या लोकधर्माला नीट जाणून.
12.175.22
नात्यक्त्वा सुखमाप्नोति नात्यक्त्वा विन्दते परम् ।
नात्यक्त्वा चाभयः शेते त्यक्त्वा सर्वं सुखी भवेत् ॥ १२.१७५.२२ ॥
त्याग केल्याशिवाय सुख मिळत नाही, त्याग केल्याशिवाय परम पद मिळत नाही, त्याग केल्याशिवाय निर्भयपणे झोपत नाही; सर्वकाही सोडूनच माणूस सुखी होतो.
12.175.23
इत्येतद्धास्तिनपुरे ब्राह्मणेनोपवर्णितम् ।
शम्याकेन पुरा मह्यं तस्मात्त्यागः परो मतः ॥ १२.१७५.२३ ॥
हे पूर्वी हस्तिनापुरात शम्याक नावाच्या ब्राह्मणाने मला वर्णन करून सांगितले होते; म्हणून त्यागच श्रेष्ठ मानला आहे.