મહાભારત · અધ્યાય 12.187
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.187.1
ब्राह्मणः केन भवति क्षत्रियो वा द्विजोत्तम ।
वैश्यः शूद्रश्च विप्रर्षे तद्ब्रूहि वदतां वर ॥ १२.१८७.१ ॥
હે દ્વિજોત્તમ, હે વિપ્રર્ષિ, વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ, માણસ શાનાથી બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય કે શૂદ્ર થાય છે? તે કહો.
12.187.2
जातकर्मादिभिर्यस्तु संस्कारैः संस्कृतः शुचिः ।
वेदाध्ययनसंपन्नः षट्सु कर्मस्ववस्थितः ॥ १२.१८७.२ ॥
જાતકર્મ વગેરે સંસ્કારોથી સંસ્કારિત, શુચિ, વેદાધ્યયનમાં સંપન્ન અને છ કર્મોમાં સ્થિત.
12.187.3
शौचाचारस्थितः सम्यग्विघसाशी गुरुप्रियः ।
नित्यव्रती सत्यपरः स वै ब्राह्मण उच्यते ॥ १२.१८७.३ ॥
શૌચાચારમાં સારી રીતે સ્થિત, વિઘસાશી, ગુરુને પ્રિય, નિત્યવ્રતી અને સત્યપરાયણ—તે જ બ્રાહ્મણ કહેવાય છે.
12.187.4
सत्यं दानमथाद्रोह आनृशंस्यं क्षमा धृणा ।
तपश्च दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ १२.१८७.४ ॥
સત્ય, દાન, અદ્રોહ, અનૃશંસ્ય, ક્ષમા, દયા અને તપ જેનામાં જોવા મળે છે, તે બ્રાહ્મણ એવું સ્મરણ કરાય છે.
12.187.5
क्षत्रजं सेवते कर्म देवाध्ययनसंगतः ।
दानादानरतिर्यस्तु स वै क्षत्रिय उच्यते ॥ १२.१८७.५ ॥
ક્ષાત્રકર્મનું સેવન કરે, દેવાધ્યયનમાં સંલગ્ન અને દાન આપવા-લેવામાં રસ ધરાવતો તે ક્ષત્રિય કહેવાય છે.
12.187.6
कृपिगोरक्षवाणिज्यं यो विशत्यनिशं शुचिः ।
वेदाध्ययनसंपन्नः स वैश्य इति संज्ञितः ॥ १२.१८७.६ ॥
ખેતી, ગોરક્ષા અને વેપારમાં સતત લાગેલો, શુચિ અને વેદાધ્યયનમાં સંપન્ન તે વૈશ્ય નામથી ઓળખાય છે.
12.187.7
सर्वभक्षरतिर्नित्यं सर्वकर्मकरोऽशुचिः ।
त्यक्तवेदस्त्वनाचारः स वै शूद्र इति स्मृतः ॥ १२.१८७.७ ॥
જે હંમેશા બધું ખાવામાં રત રહે છે, બધાં પ્રકારનાં કામ કરે છે, અશુચિ છે, વેદનો ત્યાગ કર્યો છે અને આચારહીન છે, તે ચોક્કસ શૂદ્ર ગણાય છે.
12.187.8
शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्यं द्विजे तच्च न विद्यते ।
न वै शूद्रो भवेच्छ्रद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः ॥ १२.१८७.८ ॥
આ લક્ષણ શૂદ્રમાં હોઈ શકે, પણ દ્વિજમાં તે જોવા મળતું નથી. શૂદ્ર ખરેખર શ્રદ્ધાવાન શૂદ્ર થતો નથી, અને બ્રાહ્મણ પણ બ્રાહ્મણ રહેતો નથી.
12.187.9
सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः ।
एतत्पवित्रं ज्ञातव्यं तथा चैवात्मसंयमः ॥ १२.१८७.९ ॥
સર્વ ઉપાયોથી લોભ અને ક્રોધનો નિગ્રહ કરવો જોઈએ. આ જ પવિત્રતા જાણવી, અને તેમ જ આત્મસંયમ પણ.
12.187.10
वार्यौ सर्वात्मना तौ हि श्रेयोघातार्थमुच्छ्रितौ ॥ १२.१८७.१० ॥
તે બંનેને સંપૂર્ણપણે નિગ્રહિત કરવા જોઈએ, કારણ કે તે કલ્યાણનો નાશ કરવા માટે ઊભરે છે.
12.187.11
नित्यं क्रोधाच्छ्रियं रक्षेत्तपो रक्षेच्च मत्सरात् ।
विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ १२.१८७.११ ॥
ક્રોધથી સમૃદ્ધિનું સદા રક્ષણ કરવું; ઈર્ષ્યાથી તપનું રક્ષણ કરવું. માન-અપમાનથી વિદ્યાનું અને પ્રમાદથી પોતાનું રક્ષણ કરવું.
12.187.12
यस्य सर्वे समारम्भा निराशाबन्धना द्विज ।
त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी च स बुद्धिमान् ॥ १२.१८७.१२ ॥
હે દ્વિજ, જેના સર્વ કાર્યારંભ આશાના બંધન વિનાના છે, જેણે ત્યાગમાં સર્વ કંઈ હોમ્યું છે, તે જ ત્યાગી છે અને તે જ બુદ્ધિમાન છે.
12.187.13
अहिंस्रः सर्वभूतानां मैत्रायणगतिश्चरेत् ।
परिग्रहान्परित्यज्य भवेद्बुद्ध्या जितेन्द्रियः।
अचलं स्थानमातिष्ठेदिह चामुत्र चोभयोः ॥ १२.१८७.१३ ॥
સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે અહિંસક રહી, મૈત્રીના માર્ગે ચાલવું. પરિગ્રહોનો ત્યાગ કરીને, બુદ્ધિથી ઇન્દ્રિયોને જીતનાર બનવું. આ લોકમાં અને પરલોકમાં બંનેમાં અચલ સ્થાન પામવું.
12.187.14
तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना ।
अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना ॥ १२.१८७.१४ ॥
સદા તપમાં લીન, દમનશીલ, મુનિ, સંયમિત આત્માવાળો, અજિતને જીતવાની ઇચ્છાથી હોવું જોઈએ. આસક્તિઓ વચ્ચે અસંગ રહેવું જોઈએ.
12.187.15
इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्थितिः ।
अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम् ॥ १२.१८७.१५ ॥
ઇન્દ્રિયો દ્વારા જે જે ગ્રહણ થાય છે તે વ્યક્ત છે, એવો સ્થિર મત છે. અવ્યક્તને લિંગ દ્વારા ગ્રહણ થનાર અને ઇન્દ્રિયાતીત જાણવું.
12.187.16
अविस्रम्भे न गन्तव्यं विस्रम्भे धारयेन्मनः ।
मनः प्राणे निगृह्णीयात्प्राणं ब्रह्मणि धारयेत् ॥ १२.१८७.१६ ॥
અવિશ્વાસવાળી જગ્યાએ ન જવું; વિશ્વાસવાળી જગ્યાએ મનને સ્થિર રાખવું. મનને પ્રાણમાં નિયંત્રિત કરવું, અને પ્રાણને બ્રહ્મમાં ધારણ કરવો.
12.187.17
निर्वेदादेव निर्वायान्न च किंचिद्विचिन्तयेत् ।
सुखं वै ब्राह्मणो ब्रह्म स वै तेनाधिगच्छति ॥ १२.१८७.१७ ॥
ફક્ત વૈરાગ્યથી જ મુક્તિ મેળવવી; કંઈ પણ ચિંતવવું નહીં. બ્રાહ્મણ સુખસ્વરૂપ બ્રહ્મને જાણે છે; તે તેના વડે જ તેને પામે છે.
12.187.18
शौचेन सततं युक्तः सदाचारसमन्वितः ।
सानुक्रोशश्च भूतेषु तद्द्विजातिषु लक्षणम् ॥ १२.१८७.१८ ॥
સદા શૌચથી યુક્ત, સદાચારથી સંપન્ન અને પ્રાણીઓ પ્રત્યે કરુણાવાળો — એ જ દ્વિજોનું લક્ષણ છે.