महाभारत · अध्याय 12.187
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.187.1
ब्राह्मणः केन भवति क्षत्रियो वा द्विजोत्तम ।
वैश्यः शूद्रश्च विप्रर्षे तद्ब्रूहि वदतां वर ॥ १२.१८७.१ ॥
हे द्विजोत्तमा, हे विप्रर्षी, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठा, माणूस कशामुळे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य किंवा शूद्र होतो? ते सांगा.
12.187.2
जातकर्मादिभिर्यस्तु संस्कारैः संस्कृतः शुचिः ।
वेदाध्ययनसंपन्नः षट्सु कर्मस्ववस्थितः ॥ १२.१८७.२ ॥
जातकर्म इत्यादी संस्कारांनी संस्कारित, शुचिर्भूत, वेदाध्ययनात पारंगत आणि सहा कर्मांत स्थित असलेला.
12.187.3
शौचाचारस्थितः सम्यग्विघसाशी गुरुप्रियः ।
नित्यव्रती सत्यपरः स वै ब्राह्मण उच्यते ॥ १२.१८७.३ ॥
शौचाचारात नीट स्थित, विघसाशी, गुरूला प्रिय, नित्यव्रती आणि सत्यपरायण—तोच ब्राह्मण म्हटला जातो.
12.187.4
सत्यं दानमथाद्रोह आनृशंस्यं क्षमा धृणा ।
तपश्च दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ १२.१८७.४ ॥
सत्य, दान, अद्रोह, आनृशंस्य, क्षमा, दया आणि तप ज्याच्यात दिसतात, तो ब्राह्मण असे स्मरले जाते.
12.187.5
क्षत्रजं सेवते कर्म देवाध्ययनसंगतः ।
दानादानरतिर्यस्तु स वै क्षत्रिय उच्यते ॥ १२.१८७.५ ॥
क्षात्रकर्माचे आचरण करणारा, देवाध्ययनात गुंतलेला आणि दान देण्या-घेण्यात रमणारा तो क्षत्रिय म्हटला जातो.
12.187.6
कृपिगोरक्षवाणिज्यं यो विशत्यनिशं शुचिः ।
वेदाध्ययनसंपन्नः स वैश्य इति संज्ञितः ॥ १२.१८७.६ ॥
शेती, गोरक्षण आणि व्यापार यांत सतत गुंतलेला, शुचिर्भूत आणि वेदाध्ययनात पारंगत तो वैश्य म्हणून ओळखला जातो.
12.187.7
सर्वभक्षरतिर्नित्यं सर्वकर्मकरोऽशुचिः ।
त्यक्तवेदस्त्वनाचारः स वै शूद्र इति स्मृतः ॥ १२.१८७.७ ॥
जो नेहमी सर्व काही खाण्यात रमतो, सर्व प्रकारची कामे करतो, अशुचि आहे, वेदाचा त्याग केला आहे आणि आचारहीन आहे, तो निश्चितच शूद्र मानला जातो.
12.187.8
शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्यं द्विजे तच्च न विद्यते ।
न वै शूद्रो भवेच्छ्रद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः ॥ १२.१८७.८ ॥
हे लक्षण शूद्रात असू शकते, पण द्विजात ते आढळत नाही. शूद्र खरोखर श्रद्धावान शूद्र होत नाही, आणि ब्राह्मणही ब्राह्मण राहत नाही.
12.187.9
सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः ।
एतत्पवित्रं ज्ञातव्यं तथा चैवात्मसंयमः ॥ १२.१८७.९ ॥
सर्व उपायांनी लोभ आणि क्रोध यांचा निग्रह करावा. हीच पवित्रता जाणावी, तसेच आत्मसंयमही.
12.187.10
वार्यौ सर्वात्मना तौ हि श्रेयोघातार्थमुच्छ्रितौ ॥ १२.१८७.१० ॥
ते दोन्ही पूर्णपणे आवरले पाहिजेत, कारण ते कल्याणाचा नाश करण्यासाठीच उसळतात.
12.187.11
नित्यं क्रोधाच्छ्रियं रक्षेत्तपो रक्षेच्च मत्सरात् ।
विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ १२.१८७.११ ॥
क्रोधापासून समृद्धीचे नेहमी रक्षण करावे, मत्सरापासून तपाचे रक्षण करावे. मान-अपमानापासून विद्येचे आणि प्रमादापासून स्वतःचे रक्षण करावे.
12.187.12
यस्य सर्वे समारम्भा निराशाबन्धना द्विज ।
त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी च स बुद्धिमान् ॥ १२.१८७.१२ ॥
हे द्विजा, ज्याचे सर्व प्रयत्न आशेच्या बंधनाविना आहेत, ज्याने त्यागात सर्व काही हवन केले, तोच त्यागी आणि तोच बुद्धिमान.
12.187.13
अहिंस्रः सर्वभूतानां मैत्रायणगतिश्चरेत् ।
परिग्रहान्परित्यज्य भवेद्बुद्ध्या जितेन्द्रियः।
अचलं स्थानमातिष्ठेदिह चामुत्र चोभयोः ॥ १२.१८७.१३ ॥
सर्व प्राण्यांशी हिंसा न करता, मैत्रीच्या मार्गाने चालावे. परिग्रहांचा त्याग करून, बुद्धीने इंद्रियांना जिंकणारा व्हावे. इहलोकी आणि परलोकी दोन्हीकडे अचल स्थान प्राप्त करावे.
12.187.14
तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना ।
अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना ॥ १२.१८७.१४ ॥
सदैव तपात निरत, दान्त, मुनी, संयमित मनाचा असलेल्याने, न जिंकलेले जिंकण्याच्या इच्छेने असावे. आसक्तींमध्ये अनासक्त राहावे.
12.187.15
इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्थितिः ।
अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम् ॥ १२.१८७.१५ ॥
इंद्रियांद्वारे जे जे ग्रहण होते ते व्यक्त आहे, असे स्थिर मत आहे. अव्यक्त हे लिंगाने ग्रहण होणारे आणि इंद्रियांपलीकडचे आहे, असे जाणावे.
12.187.16
अविस्रम्भे न गन्तव्यं विस्रम्भे धारयेन्मनः ।
मनः प्राणे निगृह्णीयात्प्राणं ब्रह्मणि धारयेत् ॥ १२.१८७.१६ ॥
अविश्वासाच्या ठिकाणी जाऊ नये; विश्वासाच्या ठिकाणी मन स्थिर ठेवावे. मनाला प्राणात नियंत्रित करावे आणि प्राणाला ब्रह्मात धारण करावे.
12.187.17
निर्वेदादेव निर्वायान्न च किंचिद्विचिन्तयेत् ।
सुखं वै ब्राह्मणो ब्रह्म स वै तेनाधिगच्छति ॥ १२.१८७.१७ ॥
केवळ वैराग्याने मुक्त व्हावे; काहीही चिंतन करू नये. ब्राह्मण सुखस्वरूप ब्रह्म जाणतो; तो त्यानेच त्याला प्राप्त करतो.
12.187.18
शौचेन सततं युक्तः सदाचारसमन्वितः ।
सानुक्रोशश्च भूतेषु तद्द्विजातिषु लक्षणम् ॥ १२.१८७.१८ ॥
सदैव शौचयुक्त, सदाचाराने युक्त आणि प्राण्यांवर करुणा असणारा — हेच द्विजांचे लक्षण आहे.