મહાભારત · અધ્યાય 12.189
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.189.1
आचारस्य विधिं तात प्रोच्यमानं त्वयाऽनघ ।
श्रोतुमिच्छामि धर्मज्ञ सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः ॥ १२.१८९.१ ॥
હે તાત, હે નિષ્પાપ, આપના દ્વારા કહેવાતો આચારનો વિધિ સાંભળવાની મારી ઇચ્છા છે. હે ધર્મજ્ઞ, મારા મતે આપ સર્વજ્ઞ છો.
12.189.2
दुराचारा दुर्विचेष्टा दुष्प्रज्ञाः प्रियसाहसाः ।
असन्तस्त्वभिविख्याताः सन्तश्चाचारलक्षणाः ॥ १२.१८९.२ ॥
દુરાચારી, દુષ્ટ વર્તનવાળા, દૂષિત બુદ્ધિવાળા અને સાહસપ્રિય લોકો અસંત છે; પણ સંતો આચારનાં લક્ષણોથી પ્રસિદ્ધ છે.
12.189.3
पुरीषं यदि वा मूत्रं ये न कुवन्ति मानवाः ।
राजमार्गे गवां मध्ये धान्यमध्ये शिवालये।
अग्न्यगारे तथा तीरे ये न कुर्वन्ति ते शुभाः ॥ १२.१८९.३ ॥
જે માણસો મળ કે મૂત્ર રાજમાર્ગ પર, ગાયોની વચ્ચે, ધાન્યની વચ્ચે, શિવાલયમાં, અગ્નિગૃહમાં કે કિનારે કરતા નથી, તેઓ શુભ છે.
12.189.4
शौचमावश्यकं कृत्वा देवतानां च तर्पणम् ।
धर्ममाहुर्मनुष्याणामुपस्पृश्य नदीं तरेत् ॥ १२.१८९.४ ॥
આવશ્યક શૌચ કરીને અને દેવોનું તર્પણ કરીને, આને મનુષ્યોનો ધર્મ કહેવાય છે; આચમન કરીને નદી પાર કરવી.
12.189.5
सूर्यं सदोपतिष्ठेन न स्वपेद्भास्करोदये ।
सायंप्रातर्जपेत्सन्ध्यां तिष्ठन्पूर्वां तथेतराम् ॥ १२.१८९.५ ॥
સૂર્યની સદા ઉપાસના કરવી, સૂર્યોદય સમયે સૂવું નહીં; સાંજ અને સવારની સંધ્યાનો જપ કરવો, પહેલી ઊભા રહીને અને બીજી પણ તેમ જ.
12.189.6
पञ्चार्द्रो भोजनं भुञ्ज्यात्प्राद्भुखो मौनमास्थितः ।
न निन्द्यादन्नभक्ष्यांश्च स्वादुस्वादु च भक्षयेत् ॥ १२.१८९.६ ॥
પાંચ અંગ ભીનાં કરીને, પૂર્વ તરફ મુખ રાખીને, મૌન ધારણ કરીને ભોજન કરવું; ખાદ્ય અન્નની નિંદા ન કરવી, સ્વાદિષ્ટને સ્વાદિષ્ટ માનીને ખાવું.
12.189.7
नार्द्रपाणिः समुत्तिष्ठेन्नार्द्रपादः स्वपेन्निशि ।
देवर्षिर्नारदः प्राह एतदाचारलक्षणम् ॥ १२.१८९.७ ॥
ભીના હાથે ઊઠવું નહીં, ભીના પગે રાત્રે સૂવું નહીં. આ જ આચારનું લક્ષણ છે, એમ દેવર્ષિ નારદે કહ્યું.
12.189.8
शोचिष्केशमनड्वाहं देवगोष्ठं चतुष्पथम् ।
ब्राह्मणं धार्मिकं चैव नित्यं कुर्यात्प्रदक्षिणम् ॥ १२.१८९.८ ॥
અગ્નિ, બળદ, દેવોની ગૌશાળા, ચાર રસ્તાનો ચોક, બ્રાહ્મણ અને ધાર્મિક પુરુષ — તેમની સદા પ્રદક્ષિણા કરવી.
12.189.9
अतिथीनां च सर्वेषां प्रेष्याणां स्वजनस्य च ।
सामात्यं भोजनं भृत्यैः पुरुषस्य प्रशस्यते ॥ १२.१८९.९ ॥
અતિથિઓ, સર્વ સેવકો, સ્વજનો, અમાત્યો અને આશ્રિતો સાથે ભોજન કરવું પુરુષ માટે પ્રશંસનીય છે.
12.189.10
सायंप्रातर्मनुष्याणामशनं वेदनिर्मितम् ।
नान्तरा भोजनं दृष्टमुपवासी तथा भवेत् ॥ १२.१८९.१० ॥
મનુષ્યોનું ભોજન વેદવિહિત છે — સાંજે અને સવારે. વચ્ચે ભોજન જોવામાં આવ્યું નથી; તેમ ઉપવાસી રહેવું જોઈએ.
12.189.11
होमकाले तथ्ना जुह्वन्नृतुकाले तथा व्रजन् ।
अनन्यस्त्रीजनः प्राज्ञो ब्रह्मचारी तथा भवेत् ॥ १२.१८९.११ ॥
હોમકાળે ઝડપથી આહુતિ આપતાં અને ઋતુકાળે જતાં, પ્રાજ્ઞ પુરુષે અન્ય સ્ત્રીઓ તરફ ન જતાં બ્રહ્મચારી જેવા રહેવું.
12.189.12
अमृतं ब्राह्मणोच्छिष्टं जनन्या हृदयं कृतम् ।
तज्जनाः पर्युपासन्ते सत्यं सन्तः समासते ॥ १२.१८९.१२ ॥
બ્રાહ્મણનું ઉચ્છિષ્ટ અમૃત છે, તે માતાના હૃદયમાંથી બનેલું છે. લોકો તેની સેવા કરે છે; સજ્જનો ખરેખર તેમાં વસે છે.
12.189.13
लोष्टमदीं तृणच्छेदी नखखादी तु यो नरः ।
नित्योच्छिष्टः संकसुको नेहायुर्विन्दते महत् ॥ १२.१८९.१३ ॥
જે મનુષ્ય માટીના ઢેફા ખાય છે, ઘાસ કાપે છે, નખ ચાવે છે, અને સદા એઠવાડમાં તથા ગંદકીમાં રહે છે, તેને આ લોકમાં લાંબું આયુષ્ય મળતું નથી.
12.189.14
यजुषा संस्कृतं मांसं निवृत्तो मांसभक्षणात् ।
भक्षयेन्न वृथामांसं पृष्ठमांसं च वर्जयेत् ॥ १२.१८९.१४ ॥
યજુર્વેદના મંત્રથી સંસ્કારિત માંસ, માંસભક્ષણથી નિવૃત્ત થયેલો માણસ ખાઈ શકે છે; પરંતુ નિરર્થક માંસ અને પીઠનું માંસ વર્જવું જોઈએ.
12.189.15
स्वदेशे परदेशे वा अतिर्थि नोपवासयेत् ।
काम्यकर्मफलं लब्ध्वा गुरूणामुपपादयेत् ॥ १२.१८९.१५ ॥
પોતાના દેશમાં કે પરદેશમાં અતિથિને ભૂખ્યો રાખવો નહીં. કામ્યકર્મનું ફળ મેળવીને તે ગુરુજનોને અર્પણ કરવું.
12.189.16
गुरूणामासनं देयं कर्तव्यं चाभिवादनम् ।
गुरूनभ्यर्च्य युज्येत आयुषा यशसा श्रिया ॥ १२.१८९.१६ ॥
ગુરુજનોને આસન આપવું અને અભિવાદન કરવું. ગુરુજનોનો સત્કાર કરીને માણસ દીર્ઘાયુ, યશ અને શ્રીથી યુક્ત થાય છે.
12.189.17
नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं न च नग्नां परस्त्रियम् ।
मैथुनं सततं धर्म्यं गुह्ये चैव समाचरेत् ॥ १२.१८९.१७ ॥
ઉદય પામતા સૂર્યને જોવો નહીં, નગ્ન પરસ્ત્રીને પણ જોવી નહીં. મૈથુન સદા ધર્મને અનુસરીને, ગુપ્ત રીતે જ કરવું.
12.189.18
तीर्थानां हृदयं तीर्थं शुचीनां हृदयं शुचिः ।
सर्वमार्यकृतं धर्म्यं वालसंस्पर्शनानि च ॥ १२.१८९.१८ ॥
તીર્થોનું હૃદય જ તીર્થ છે; શુચિઓનું હૃદય જ શુચિ છે. આર્યોએ કરેલાં બધાં ધર્મકાર્યો અને વાળના સ્પર્શના સંસ્કારો પણ ધર્મ્ય છે.
12.189.19
दर्शनेदर्शने नित्यं सुखप्रश्नमुदाहरेत् ।
सायं प्रातश्च विप्राणां प्रदिष्टमभिवादनम् ॥ १२.१८९.१९ ॥
મળે ત્યારે અને ન મળે ત્યારે પણ સદા સુખની પૂછપરછ કરવી; સાંજે અને સવારે બ્રાહ્મણોને અભિવાદન કરવું વિહિત છે.
12.189.20
देवगोष्ठे गवां मध्ये ब्राह्मणानां क्रियापथे ।
स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुद्धरेत् ॥ १२.१८९.२० ॥
દેવસ્થાનમાં, ગાયોની વચ્ચે, બ્રાહ્મણોના કર્મમાર્ગમાં, સ્વાધ્યાયમાં અને ભોજનમાં જમણો હાથ ઊંચો કરવો.
12.189.21
सायं प्रातश्च विप्राणां पूजनं च यथाविधि ।
पण्यानां शोभते पण्यं कृषीणामृद्ध्यतां कृषिः।
बहुकारं च सस्यानां वाह्ये वाहो गवां तथा ॥ १२.१८९.२१ ॥
સાંજે અને સવારે બ્રાહ્મણોનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું. વેપારીઓનો માલ શોભે છે; સમૃદ્ધ થતા ખેડૂતોની ખેતી શોભે છે; અનાજ માટે ઘણો શ્રમ, અને બહાર ગાયોનું ભાર વહન પણ એવું જ.
12.189.22
संपन्नं भोजने नित्यं पानीये तर्पणं तथा ।
सुशृतं पायसे ब्रूयाद्यवाग्वां कृसरे तथा ॥ १२.१८९.२२ ॥
ભોજનમાં સદા 'સંપન્ન' કહેવું, પીણામાં તર્પણ કહેવું; ખીરમાં 'સુશૃત' કહેવું, જવની કાંજીમાં અને કૃસરમાં પણ એ જ રીતે.
12.189.23
श्मश्रुकर्मणि संप्राप्ते क्षुते स्नानेऽथ भोजने ।
व्याधितानां च सर्वेषामायुष्ममभिनन्दनम् ॥ १२.१८९.२३ ॥
દાઢી કરાવતી વખતે, છીંક આવે ત્યારે, સ્નાનમાં, ભોજનમાં, અને સર્વ રોગીઓને 'આયુષ્માન' કહીને અભિનંદન કરવું.
12.189.24
प्रत्यादित्यं न मेहेत न पश्येदात्मनः शकृत् ।
सुतैः स्त्रिया च शयनं सह भोज्यं च वर्जयेत् ॥ १२.१८९.२४ ॥
સૂર્ય સામે પેશાબ ન કરવો, પોતાનો મળ ન જોવો; પુત્રો અને પત્ની સાથે એકસાથે સૂવું અને એકસાથે ભોજન કરવું વર્જ્ય કરવું.
12.189.25
त्वंकारं नामधेयं च ज्येष्ठानां परिवर्जयेत् ।
अवराणां समानानामुभयं नैव दुष्यति ॥ १२.१८९.२५ ॥
વડીલોને 'તું' કહેવું અને તેમનું નામ લેવું ત્યાગવું જોઈએ; નાના અને સમાન સાથે બંને દોષરૂપ નથી.
12.189.26
हृदयं पापवृत्तानां पापमाख्याति वैकृतम् ।
ज्ञानपूर्वं विनश्यन्ति गूहमाना महाजने ॥ १२.१८९.२६ ॥
પાપી આચરણવાળાનું હૃદય જ તેમના પાપની વિકૃતિ પ્રગટ કરે છે; જાણીજોઈને કરેલું પાપ મહાજન સામે છુપાવનારા નાશ પામે છે.
12.189.27
ज्ञानपूर्वकृतं पापं छादयन्त्यबहुश्रुताः ।
नैनं मनुष्याः पश्यन्ति पश्यन्त्येव दिवौकसः ॥ १२.१८९.२७ ॥
અલ્પજ્ઞાની લોકો જાણીજોઈને કરેલું પાપ ઢાંકે છે; મનુષ્યો તેને જોતા નથી, પણ દિવ્યલોકના વાસીઓ અવશ્ય જુએ છે.
12.189.28
पापेनापिहितं पापं पापमेवानुवर्तते ।
धर्मेणापिहितो धर्मो धर्ममेवानुवर्तते।
धार्मिकेण कृतो धर्मो धर्ममेवानुवर्तते ॥ १२.१८९.२८ ॥
પાપથી ઢંકાયેલું પાપ કેવળ પાપને જ અનુસરે છે; ધર્મથી ઢંકાયેલો ધર્મ કેવળ ધર્મને જ અનુસરે છે; ધાર્મિકે કરેલો ધર્મ કેવળ ધર્મને જ અનુસરે છે.
12.189.29
पापं कृतं न स्मरतीह मूढो ।
विवर्तमानस्य तदेति कर्तुः।
राहुर्यथा चन्द्रमुपैति चापि ।
तथाऽबुधं पापमुपैति कर्म ॥ १२.१८९.२९ ॥
મૂઢ માણસ અહીં કરેલું પાપ યાદ રાખતો નથી; પણ તે પાછું ફરીને કરનાર પાસે પહોંચે છે, જેમ રાહુ ચંદ્ર પાસે પહોંચે છે; એ જ રીતે અબુધને પાપકર્મ પહોંચે છે.
12.189.30
आशया संचितं द्रव्यं दुःखेनैवोपभुज्यते ।
तद्बुधा न प्रशंसन्ति मरणं न प्रतीक्षते ॥ १२.१८९.३० ॥
આશાથી સંચિત ધન દુઃખથી જ ભોગવાય છે; તેથી બુદ્ધિમાન લોકો તેની પ્રશંસા કરતા નથી; મૃત્યુ પણ તેની રાહ જોતું નથી.
12.189.31
मानसं सर्वभूतानां धर्ममाहुर्मनीषिणः ।
तस्मात्सर्वेषु भूतेषु मनसा शिवमाचरेत् ॥ १२.१८९.३१ ॥
બુદ્ધિમાન લોકો ધર્મને સર્વ પ્રાણીઓનો માનસિક ભાવ કહે છે. તેથી સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે મનથી કલ્યાણનું આચરણ કરવું.
12.189.32
एक एव चरेद्धर्मं नास्ति धर्मे सहायता ।
केवलं विधिमासाद्य सहायः किं करिष्यति ॥ १२.१८९.३२ ॥
ધર્મનું આચરણ એકલા જ કરવું; ધર્મમાં સહાય હોતી નથી. કેવળ વિધિને પ્રાપ્ત થયા પછી સહાયક શું કરશે?
12.189.33
धर्मो योनिर्मनुष्याणां देवानाममृतं दिवि ।
प्रेत्यभावे सुखं धर्माच्न्छश्वत्तैरुपभुज्यते ॥ १२.१८९.३३ ॥
ધર્મ મનુષ્યોનો ઉદ્ગમ છે; સ્વર્ગમાં દેવોનું અમૃત છે. મૃત્યુ પછીનું સુખ ધર્મથી મળે છે; તેઓ તેને સદા ભોગવે છે.