महाभारत · अध्याय 12.189
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.189.1
आचारस्य विधिं तात प्रोच्यमानं त्वयाऽनघ ।
श्रोतुमिच्छामि धर्मज्ञ सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः ॥ १२.१८९.१ ॥
हे तात, हे निष्पाप, आपण सांगत असलेला आचाराचा विधी ऐकण्याची माझी इच्छा आहे. हे धर्मज्ञा, माझ्या मते आपण सर्वज्ञ आहात.
12.189.2
दुराचारा दुर्विचेष्टा दुष्प्रज्ञाः प्रियसाहसाः ।
असन्तस्त्वभिविख्याताः सन्तश्चाचारलक्षणाः ॥ १२.१८९.२ ॥
दुराचारी, दुष्ट वर्तन करणारे, दूषित बुद्धीचे आणि साहसप्रिय लोक असंत आहेत; परंतु सज्जन आचाराच्या लक्षणांनी प्रसिद्ध असतात.
12.189.3
पुरीषं यदि वा मूत्रं ये न कुवन्ति मानवाः ।
राजमार्गे गवां मध्ये धान्यमध्ये शिवालये।
अग्न्यगारे तथा तीरे ये न कुर्वन्ति ते शुभाः ॥ १२.१८९.३ ॥
जे मानव मल किंवा मूत्र राजमार्गावर, गायींमध्ये, धान्यामध्ये, शिवालयात, अग्निगृहात किंवा नदीकाठी करत नाहीत, ते शुभ आहेत.
12.189.4
शौचमावश्यकं कृत्वा देवतानां च तर्पणम् ।
धर्ममाहुर्मनुष्याणामुपस्पृश्य नदीं तरेत् ॥ १२.१८९.४ ॥
आवश्यक शौच करून आणि देवतांचे तर्पण करून, हाच मनुष्यांचा धर्म असे म्हणतात; आचमन करून नदी ओलांडावी.
12.189.5
सूर्यं सदोपतिष्ठेन न स्वपेद्भास्करोदये ।
सायंप्रातर्जपेत्सन्ध्यां तिष्ठन्पूर्वां तथेतराम् ॥ १२.१८९.५ ॥
सूर्याची नेहमी उपासना करावी, सूर्योदयाच्या वेळी झोपू नये; सायं आणि प्रातः संध्येचा जप करावा, पहिली उभे राहून आणि दुसरीही तशीच.
12.189.6
पञ्चार्द्रो भोजनं भुञ्ज्यात्प्राद्भुखो मौनमास्थितः ।
न निन्द्यादन्नभक्ष्यांश्च स्वादुस्वादु च भक्षयेत् ॥ १२.१८९.६ ॥
पाचही अवयव ओले करून, पूर्वाभिमुख होऊन, मौन धारण करून भोजन करावे; भक्ष्य अन्नाची निंदा करू नये आणि रुचकर अन्न रुचकर मानून खावे.
12.189.7
नार्द्रपाणिः समुत्तिष्ठेन्नार्द्रपादः स्वपेन्निशि ।
देवर्षिर्नारदः प्राह एतदाचारलक्षणम् ॥ १२.१८९.७ ॥
ओल्या हाताने उठू नये, ओल्या पायांनी रात्री झोपू नये. हेच आचाराचे लक्षण आहे, असे देवर्षी नारद म्हणाले.
12.189.8
शोचिष्केशमनड्वाहं देवगोष्ठं चतुष्पथम् ।
ब्राह्मणं धार्मिकं चैव नित्यं कुर्यात्प्रदक्षिणम् ॥ १२.१८९.८ ॥
अग्नी, बैल, देवतांचा गोठा, चौक, ब्राह्मण आणि धार्मिक पुरुष — यांना नेहमी प्रदक्षिणा घालावी.
12.189.9
अतिथीनां च सर्वेषां प्रेष्याणां स्वजनस्य च ।
सामात्यं भोजनं भृत्यैः पुरुषस्य प्रशस्यते ॥ १२.१८९.९ ॥
पाहुणे, सर्व सेवक, स्वजन, अमात्य आणि आश्रितांसह भोजन करणे पुरुषासाठी प्रशंसनीय मानले जाते.
12.189.10
सायंप्रातर्मनुष्याणामशनं वेदनिर्मितम् ।
नान्तरा भोजनं दृष्टमुपवासी तथा भवेत् ॥ १२.१८९.१० ॥
मनुष्यांचे भोजन वेदविहित आहे — सायंकाळी आणि सकाळी. मध्ये भोजन सांगितलेले नाही; तसेच उपवासी राहावे.
12.189.11
होमकाले तथ्ना जुह्वन्नृतुकाले तथा व्रजन् ।
अनन्यस्त्रीजनः प्राज्ञो ब्रह्मचारी तथा भवेत् ॥ १२.१८९.११ ॥
होमकाली त्वरेने आहुती देत आणि ऋतुकाली जाताना, प्राज्ञ पुरुषाने परस्त्रीकडे न जाता ब्रह्मचारी राहावे.
12.189.12
अमृतं ब्राह्मणोच्छिष्टं जनन्या हृदयं कृतम् ।
तज्जनाः पर्युपासन्ते सत्यं सन्तः समासते ॥ १२.१८९.१२ ॥
ब्राह्मणाचे उच्छिष्ट अमृत आहे, ते मातेच्या हृदयापासून बनलेले आहे. लोक त्याची सेवा करतात; सज्जन खरोखर त्यात वास करतात.
12.189.13
लोष्टमदीं तृणच्छेदी नखखादी तु यो नरः ।
नित्योच्छिष्टः संकसुको नेहायुर्विन्दते महत् ॥ १२.१८९.१३ ॥
जो मनुष्य मातीचे ढेकूळ खातो, गवत चावतो, नखे चावतो आणि सदैव उष्टावळ व घाणेरडा राहतो, त्याला इहलोकी दीर्घायुष्य लाभत नाही.
12.189.14
यजुषा संस्कृतं मांसं निवृत्तो मांसभक्षणात् ।
भक्षयेन्न वृथामांसं पृष्ठमांसं च वर्जयेत् ॥ १२.१८९.१४ ॥
यजुर्वेदाच्या मंत्राने संस्कारित केलेले मांस, मांसभक्षणापासून निवृत्त झालेला मनुष्य खाऊ शकतो; पण व्यर्थ मांस आणि पाठीचे मांस वर्ज्य करावे.
12.189.15
स्वदेशे परदेशे वा अतिर्थि नोपवासयेत् ।
काम्यकर्मफलं लब्ध्वा गुरूणामुपपादयेत् ॥ १२.१८९.१५ ॥
स्वदेशात किंवा परदेशात अतिथीला उपाशी ठेवू नये. काम्यकर्माचे फल मिळाल्यावर ते गुरुजनांना अर्पण करावे.
12.189.16
गुरूणामासनं देयं कर्तव्यं चाभिवादनम् ।
गुरूनभ्यर्च्य युज्येत आयुषा यशसा श्रिया ॥ १२.१८९.१६ ॥
गुरुजनांना आसन द्यावे आणि अभिवादन करावे. गुरुजनांचा सत्कार करून माणूस दीर्घायुष्य, यश आणि श्री यांनी युक्त होतो.
12.189.17
नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं न च नग्नां परस्त्रियम् ।
मैथुनं सततं धर्म्यं गुह्ये चैव समाचरेत् ॥ १२.१८९.१७ ॥
उगवत्या सूर्याकडे पाहू नये, आणि नग्न परस्त्रीकडेही पाहू नये. मैथुन सदैव धर्माला अनुसरून, गुप्तपणे करावे.
12.189.18
तीर्थानां हृदयं तीर्थं शुचीनां हृदयं शुचिः ।
सर्वमार्यकृतं धर्म्यं वालसंस्पर्शनानि च ॥ १२.१८९.१८ ॥
तीर्थांचे हृदयच तीर्थ आहे; शुचींचे हृदयच शुचिता आहे. आर्यांनी केलेली सर्व धर्मकृत्ये आणि केशस्पर्शाचे संस्कारही धर्म्य आहेत.
12.189.19
दर्शनेदर्शने नित्यं सुखप्रश्नमुदाहरेत् ।
सायं प्रातश्च विप्राणां प्रदिष्टमभिवादनम् ॥ १२.१८९.१९ ॥
भेटल्यावर आणि न भेटल्यावरही नेहमी सुखविचारणा करावी; सायंकाळी आणि सकाळी ब्राह्मणांना अभिवादन करणे विहित आहे.
12.189.20
देवगोष्ठे गवां मध्ये ब्राह्मणानां क्रियापथे ।
स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुद्धरेत् ॥ १२.१८९.२० ॥
देवस्थानात, गायींमध्ये, ब्राह्मणांच्या कर्ममार्गात, स्वाध्यायात आणि भोजनात उजवा हात वर करावा.
12.189.21
सायं प्रातश्च विप्राणां पूजनं च यथाविधि ।
पण्यानां शोभते पण्यं कृषीणामृद्ध्यतां कृषिः।
बहुकारं च सस्यानां वाह्ये वाहो गवां तथा ॥ १२.१८९.२१ ॥
सायंकाळी आणि सकाळी ब्राह्मणांचे यथाविधी पूजन करावे. व्यापाऱ्यांचा माल शोभतो, समृद्ध होणाऱ्या शेतकऱ्यांची शेती शोभते; धान्यासाठी पुष्कळ श्रम, आणि बाहेर गायींचे ओझे वाहणेही तसेच.
12.189.22
संपन्नं भोजने नित्यं पानीये तर्पणं तथा ।
सुशृतं पायसे ब्रूयाद्यवाग्वां कृसरे तथा ॥ १२.१८९.२२ ॥
भोजनात नेहमी 'संपन्न' म्हणावे, पेयात तर्पण म्हणावे; खीरमध्ये 'सुशृत' म्हणावे, जवाच्या कांजीत व खिचडीतही तसेच.
12.189.23
श्मश्रुकर्मणि संप्राप्ते क्षुते स्नानेऽथ भोजने ।
व्याधितानां च सर्वेषामायुष्ममभिनन्दनम् ॥ १२.१८९.२३ ॥
दाढी करताना, शिंक आल्यावर, स्नानात, भोजनात आणि सर्व रोग्यांना 'आयुष्मान' म्हणून अभिनंदन करावे.
12.189.24
प्रत्यादित्यं न मेहेत न पश्येदात्मनः शकृत् ।
सुतैः स्त्रिया च शयनं सह भोज्यं च वर्जयेत् ॥ १२.१८९.२४ ॥
सूर्यासमोर लघवी करू नये, स्वतःची विष्ठा पाहू नये; पुत्रांसह आणि पत्नीसह एकत्र झोपणे व एकत्र भोजन करणे वर्ज्य करावे.
12.189.25
त्वंकारं नामधेयं च ज्येष्ठानां परिवर्जयेत् ।
अवराणां समानानामुभयं नैव दुष्यति ॥ १२.१८९.२५ ॥
वडिलांना 'तू' म्हणणे आणि त्यांचे नाव घेणे टाळावे; कनिष्ठ व समान यांच्याबाबत दोन्ही दोषास्पद नाहीत.
12.189.26
हृदयं पापवृत्तानां पापमाख्याति वैकृतम् ।
ज्ञानपूर्वं विनश्यन्ति गूहमाना महाजने ॥ १२.१८९.२६ ॥
पापी वर्तन असणाऱ्यांचे हृदयच त्यांच्या पापाची विकृती प्रकट करते; जाणूनबुजून केलेले पाप महाजनांसमोर लपवणारे नष्ट होतात.
12.189.27
ज्ञानपूर्वकृतं पापं छादयन्त्यबहुश्रुताः ।
नैनं मनुष्याः पश्यन्ति पश्यन्त्येव दिवौकसः ॥ १२.१८९.२७ ॥
अल्पज्ञानी लोक जाणूनबुजून केलेले पाप झाकतात; माणसे हे पाहत नाहीत, पण स्वर्गवासी निश्चितच पाहतात.
12.189.28
पापेनापिहितं पापं पापमेवानुवर्तते ।
धर्मेणापिहितो धर्मो धर्ममेवानुवर्तते।
धार्मिकेण कृतो धर्मो धर्ममेवानुवर्तते ॥ १२.१८९.२८ ॥
पापाने झाकलेले पाप केवळ पापाचाच पाठलाग करते; धर्माने झाकलेला धर्म केवळ धर्माचाच पाठलाग करतो; धार्मिकाने केलेला धर्म केवळ धर्माचाच पाठलाग करतो.
12.189.29
पापं कृतं न स्मरतीह मूढो ।
विवर्तमानस्य तदेति कर्तुः।
राहुर्यथा चन्द्रमुपैति चापि ।
तथाऽबुधं पापमुपैति कर्म ॥ १२.१८९.२९ ॥
मूर्ख माणूस येथे केलेले पाप लक्षात ठेवत नाही; पण ते परत येऊन करणाऱ्याजवळ पोहोचते, जसा राहू चंद्राजवळ जातो; त्याचप्रमाणे अज्ञान्यापाशी पापकर्म येते.
12.189.30
आशया संचितं द्रव्यं दुःखेनैवोपभुज्यते ।
तद्बुधा न प्रशंसन्ति मरणं न प्रतीक्षते ॥ १२.१८९.३० ॥
आशेने जमवलेले धन दुःखानेच उपभोगले जाते; म्हणून ज्ञानी लोक त्याची प्रशंसा करत नाहीत, आणि मरणही त्याची वाट पाहत नाही.
12.189.31
मानसं सर्वभूतानां धर्ममाहुर्मनीषिणः ।
तस्मात्सर्वेषु भूतेषु मनसा शिवमाचरेत् ॥ १२.१८९.३१ ॥
विचारवंत धर्माला सर्व प्राण्यांची मानसिक वृत्ती म्हणतात. म्हणून सर्व प्राण्यांशी मनाने कल्याणाचेच आचरण करावे.
12.189.32
एक एव चरेद्धर्मं नास्ति धर्मे सहायता ।
केवलं विधिमासाद्य सहायः किं करिष्यति ॥ १२.१८९.३२ ॥
धर्म एकट्यानेच आचरावा; धर्मात साहाय्य नसते. केवळ नियतीला प्राप्त झाल्यावर सहाय्यक काय करील?
12.189.33
धर्मो योनिर्मनुष्याणां देवानाममृतं दिवि ।
प्रेत्यभावे सुखं धर्माच्न्छश्वत्तैरुपभुज्यते ॥ १२.१८९.३३ ॥
धर्म हा मनुष्यांचा उगम आहे; स्वर्गात देवांचे अमृत आहे. मृत्यूनंतरचे सुख धर्मामुळेच मिळते; ते ते सदैव उपभोगतात.