મહાભારત · અધ્યાય 12.193
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.193.1
हन्त वक्ष्यामि ते पार्थ ध्यानयोगं चतुर्विधम् ।
यं ज्ञात्वा शाश्वतीं सिद्धिं गच्छन्तीह महर्षयः ॥ १२.१९३.१ ॥
ભીષ્મ બોલ્યા: હે પાર્થ, હવે હું તને ચાર પ્રકારનો ધ્યાનયોગ કહીશ, જેને જાણીને મહર્ષિઓ અહીં જ શાશ્વત સિદ્ધિ પામે છે.
12.193.2
यथा स्वनुष्ठितं ध्यानं तथा कुर्वन्ति योगिनः ।
महर्षयो ज्ञानतृप्ता निर्वाणगतमानसाः ॥ १२.१९३.२ ॥
જેમ યોગીઓ સારી રીતે અનુષ્ઠિત ધ્યાન કરે છે, તેમ જ્ઞાનથી તૃપ્ત અને નિર્વાણમાં મન લગાવેલા મહર્ષિઓ પણ કરે છે.
12.193.3
नावर्तन्ते पुनः पार्थ मुक्ताः संसारदोषतः ।
अन्मदोषपरिक्षीणाः स्वभावे पर्युपस्थिताः ॥ १२.१९३.३ ॥
હે પાર્થ, સંસારદોષથી મુક્ત થયેલા ફરી પાછા આવતા નથી; જન્મદોષ ક્ષીણ થતાં તેઓ પોતાના સ્વભાવમાં સ્થિત થાય છે.
12.193.4
निर्द्वन्द्वा नित्यसत्वस्था विमुक्तिं नित्यमश्रिताः ।
असङ्गीन्यविवादीनि मनः शान्तिकराणि च ॥ १२.१९३.४ ॥
દ્વંદ્વોથી પર, સદા સત્ત્વમાં સ્થિત, નિત્ય મુક્તિનો આશ્રય લેનારા તેઓ અસંગ, વિવાદરહિત અને શાંતિ આપનારું મન ધરાવે છે.
12.193.5
तत्र ध्यानेन संश्लिष्टमेकाग्रे धारयेन्मनः ।
तत्र च ध्यानसंरोधादथ ज्ञानी भवत्युत ॥ १२.१९३.५ ॥
ત્યાં ધ્યાનથી જોડાઈને મનને એકાગ્ર કરવું જોઈએ; અને ત્યાં જ ધ્યાનના સંયમથી માણસ જ્ઞાની બને છે.
12.193.6
चतुर्विधेषु भावेषु योऽर्थसक्तः सदैव हि ।
तज्ज्ञात्वा वास्तवं तेषामर्थेषु परिवर्तते।
पिण्डीकृत्येन्द्रियग्राममासीनः काष्ठवन्मुनिः ॥ १२.१९३.६ ॥
ચાર પ્રકારના ભાવોમાં જે સદા વિષયોમાં આસક્ત રહે છે, તે તેમનું વાસ્તવિક સ્વરૂપ જાણીને પણ વિષયોમાં જ ફરે છે; પણ મુનિ ઇન્દ્રિયસમૂહને સમેટીને લાકડાની જેમ બેસી રહે છે.
12.193.7
शब्दं न विन्देच्छ्रोत्रेण त्वचा स्पर्शं न वेदयेत् ।
रूपं न चक्षुषा विद्याज्जिह्वया न रसांस्तथा ॥ १२.१९३.७ ॥
શબ્દને કાનથી ન પામે, ત્વચાથી સ્પર્શનો અનુભવ ન કરે. રૂપને આંખથી ન જાણે, અને જીભથી રસોને પણ તેમ ન જાણે.
12.193.8
घ्रेयाण्यपि च सर्वाणि जह्याद्राणेन योगवित् ।
पञ्चवर्गप्रमाथीनि नेच्छेच्चैतानि वीर्यवान् ॥ १२.१९३.८ ॥
યોગજ્ઞે નાકથી બધી ગંધોનો પણ ત્યાગ કરવો. પાંચ વર્ગોને મથી નાખનારા આ (વિષયો) વીર્યવાન ન ઇચ્છે.
12.193.9
ततो मनसि संसृज्य पञ्चवर्ग विचक्षणः ।
समादध्यान्मनो भ्रान्तमिन्द्रियैः सह पञ्चमिः ॥ १२.१९३.९ ॥
પછી વિચક્ષણ પુરુષે પાંચ વર્ગોને મનમાં જોડીને, પાંચ ઇન્દ્રિયો સાથે ભ્રમિત મનને સમાહિત કરવું.
12.193.10
विसंचारि निरालम्बं पञ्चद्वारं चलाचलम् ।
पूर्वं ध्यानपदे धीरः समादध्यान्मनो नरः ॥ १२.१९३.१० ॥
વિચરતા, આધારરહિત, પાંચ દ્વારવાળા, ચંચળ મનને ધીર પુરુષે પહેલાં ધ્યાનના સ્થાને સમાહિત કરવું.
12.193.11
इन्द्रियाणि मनश्चैव यदा पिण्डीकरोत्ययम् ।
एव ध्यानपथः पूर्वो मया समनुवर्णितः ॥ १२.१९३.११ ॥
જ્યારે આ (યોગી) ઇન્દ્રિયો અને મનને પિંડ જેમ એકત્ર કરે છે, ત્યારે આ જ મેં પૂર્વે વર્ણવેલો ધ્યાનમાર્ગ છે.
12.193.12
तस्य तत्पूर्वसंरुद्धमात्सषष्ठं मनोऽन्तरा ।
स्फुरिष्यति समुद्धान्तं विद्युदम्बुधरे यथा ॥ १२.१९३.१२ ॥
તેનું પૂર્વે રોકાયેલું, આત્માને છઠ્ઠો રાખેલું મન અંદરથી મેઘમાં વીજળી જેમ ક્ષુબ્ધ થઈ ઝળકશે.
12.193.13
जलबिन्दुर्यथा लोलः पर्णस्थः सर्वतश्चलः ।
एवमेवास्य तच्चित्तं भ्रमति ध्यानवर्त्मनि ॥ १२.१९३.१३ ॥
પાંદડા પર રહેલું પાણીનું ટીપું જેમ ચંચળ થઈને ચારે બાજુ ડોલે છે, તેમ જ તેનું એ ચિત્ત ધ્યાનના માર્ગમાં ભટકે છે.
12.193.14
समाहितं क्षणं किंचिद्ध्यानवर्त्मनि तिष्ठति ।
पुनर्वायुपथं प्राप्तं मनो भवति वायुवत् ॥ १२.१९३.१४ ॥
ધ્યાનના માર્ગમાં તે ચિત્ત ક્ષણભર કંઈક સમાહિત થઈને ઊભું રહે છે; ફરી વાયુના માર્ગે પહોંચીને મન વાયુ જેવું થઈ જાય છે.
12.193.15
अनिर्वेदो गतक्लेशो गततन्द्रीरमत्सरः ।
समादध्यात्पुनश्चेतो ध्यानेन ध्यानयोगवित् ॥ १२.१९३.१५ ॥
નિરાશ ન થનારો, ક્લેશમુક્ત, આળસ વિનાનો અને ઈર્ષ્યા વિનાનો, ધ્યાનયોગને જાણનારો ધ્યાન દ્વારા ફરી પોતાના ચિત્તને એકાગ્ર કરે.
12.193.16
विचारश्च विवेकश्च वितर्कश्चोपजायते ।
मुनेः समादधानस्य प्रथमं ध्यानमादितः ॥ १२.१९३.१६ ॥
એકાગ્ર થતા મુનિમાં ધ્યાનના આરંભથી જ પહેલા વિચાર, વિવેક અને વિતર્ક ઉત્પન્ન થાય છે.
12.193.17
मनसा क्लिश्यमानस्तु समाधानं च कारयेत् ।
न निर्वेदं मुनिर्गच्छेत्कुर्यादेवात्मनो हितम् ॥ १२.१९३.१७ ॥
મનથી પીડાતા હોવા છતાં પણ સમાધાન કરાવવું જોઈએ; મુનિએ નિરાશ ન થવું, પોતાના જ હિતનું કાર્ય કરવું.
12.193.18
पांसुभस्मकरीषाणां यथा वै राशयश्चिताः ।
सहसा वारिणा सिक्ता न यान्ति परिभावनम् ॥ १२.१९३.१८ ॥
ધૂળ, રાખ અને છાણાંના ઢગલા અચાનક પાણીથી છાંટવામાં આવે તો પણ ધોવાઈ જતા નથી, તેમ જ.
12.193.19
किंचित्स्निग्धं यथा च स्याच्छुष्कचूर्णमभावितम् ।
क्रमशस्तु शनैर्गच्छेत्सर्वं तत्परिभावनम् ॥ १२.१९३.१९ ॥
થોડું ભીનું અને હજી ન ભીંજાયેલું સૂકું ચૂર્ણ જેમ ધીમે ધીમે ક્રમશઃ સંપૂર્ણ ભીંજાય છે, તેમ તે સંપૂર્ણ પરિભાવન થાય છે.
12.193.20
एवमेवेन्द्रियग्रामं शनैः संपरिभावयेत् ।
संहरेत्क्रमशश्चैनं स सम्यक्प्रशमिष्यति ॥ १२.१९३.२० ॥
એ જ રીતે ઇન્દ્રિયસમૂહને ધીમે ધીમે સારી રીતે તૈયાર કરવો; ક્રમશઃ તેનો સંહાર કરે તો તે સમ્યક રીતે શાંત થશે.
12.193.21
स्वयमेव मनश्चैवं पञ्चवर्गं च भारत ।
पूर्वं ध्यानपथे स्थाप्य नित्ययोगेन शाम्यति ॥ १२.१९३.२१ ॥
હે ભારત, મન પોતે જ, એ જ રીતે પંચવર્ગ પણ, પહેલા ધ્યાનમાર્ગે સ્થાપીને નિત્ય યોગથી શાંત થાય છે.
12.193.22
न तत्पुरुषकारेण न च दैवेन केनचित् ।
सुखमेष्यति तत्तस्य न भवन्ति विपत्तयः ॥ १२.१९३.२२ ॥
તે પુરુષાર્થથી નહીં, કોઈ દૈવથી પણ નહીં; તેને તે સુખ મળશે, તેને વિપત્તિઓ થતી નથી.
12.193.23
सुखेन तेन संयुक्तो रस्यते ध्यानकर्मणि ।
गच्छन्ति योगिनो ह्येवं निर्वाणं तन्निरामयम् ॥ १२.१९३.२३ ॥
તે સુખથી યુક્ત થઈને તે ધ્યાનકર્મમાં રમે છે. આ રીતે યોગીઓ તે નિરામય નિર્વાણને પામે છે.