महाभारत · अध्याय 12.193
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.193.1
हन्त वक्ष्यामि ते पार्थ ध्यानयोगं चतुर्विधम् ।
यं ज्ञात्वा शाश्वतीं सिद्धिं गच्छन्तीह महर्षयः ॥ १२.१९३.१ ॥
भीष्म म्हणाले: हे पार्था, आता मी तुला चार प्रकारचा ध्यानयोग सांगतो, जो जाणून महर्षी येथेच शाश्वत सिद्धी प्राप्त करतात.
12.193.2
यथा स्वनुष्ठितं ध्यानं तथा कुर्वन्ति योगिनः ।
महर्षयो ज्ञानतृप्ता निर्वाणगतमानसाः ॥ १२.१९३.२ ॥
जसे योगी उत्तम प्रकारे अनुष्ठित ध्यान करतात, तसेच ज्ञानाने तृप्त आणि निर्वाणात मन लावलेले महर्षीही करतात.
12.193.3
नावर्तन्ते पुनः पार्थ मुक्ताः संसारदोषतः ।
अन्मदोषपरिक्षीणाः स्वभावे पर्युपस्थिताः ॥ १२.१९३.३ ॥
हे पार्था, संसारदोषांपासून मुक्त झालेले पुन्हा परत येत नाहीत; जन्मदोष क्षीण होऊन ते आपल्या स्वभावात स्थिर होतात.
12.193.4
निर्द्वन्द्वा नित्यसत्वस्था विमुक्तिं नित्यमश्रिताः ।
असङ्गीन्यविवादीनि मनः शान्तिकराणि च ॥ १२.१९३.४ ॥
द्वंद्वांपलीकडे, सदा सत्त्वात स्थित, नित्य मुक्तीचा आश्रय घेतलेले ते अनासक्त, वादरहित आणि शांतिदायक मन धारण करतात.
12.193.5
तत्र ध्यानेन संश्लिष्टमेकाग्रे धारयेन्मनः ।
तत्र च ध्यानसंरोधादथ ज्ञानी भवत्युत ॥ १२.१९३.५ ॥
तेथे ध्यानाने एकरूप होऊन मन एकाग्र करावे; आणि तेथेच ध्यानाच्या संयमाने माणूस ज्ञानी होतो.
12.193.6
चतुर्विधेषु भावेषु योऽर्थसक्तः सदैव हि ।
तज्ज्ञात्वा वास्तवं तेषामर्थेषु परिवर्तते।
पिण्डीकृत्येन्द्रियग्राममासीनः काष्ठवन्मुनिः ॥ १२.१९३.६ ॥
चार प्रकारच्या भावांमध्ये जो नेहमी विषयांत आसक्त असतो, तो त्यांचे खरे स्वरूप जाणूनही विषयांतच फिरत राहतो; पण मुनी इंद्रियसमूह एकवटून लाकडासारखा बसलेला असतो.
12.193.7
शब्दं न विन्देच्छ्रोत्रेण त्वचा स्पर्शं न वेदयेत् ।
रूपं न चक्षुषा विद्याज्जिह्वया न रसांस्तथा ॥ १२.१९३.७ ॥
शब्द कानाने ऐकू नये, त्वचेने स्पर्श जाणू नये. रूप डोळ्यांनी ओळखू नये, आणि जिभेने रसही तसेच ओळखू नयेत.
12.193.8
घ्रेयाण्यपि च सर्वाणि जह्याद्राणेन योगवित् ।
पञ्चवर्गप्रमाथीनि नेच्छेच्चैतानि वीर्यवान् ॥ १२.१९३.८ ॥
योगज्ञाने नाकाने सर्व गंधही सोडावेत. पाच वर्गांना विचलित करणाऱ्या या (विषयांची) वीर्यवानाने इच्छा करू नये.
12.193.9
ततो मनसि संसृज्य पञ्चवर्ग विचक्षणः ।
समादध्यान्मनो भ्रान्तमिन्द्रियैः सह पञ्चमिः ॥ १२.१९३.९ ॥
नंतर विचक्षण पुरुषाने पाच वर्ग मनात एकत्र करून, पाच इंद्रियांसह भरकटणाऱ्या मनाला एकाग्र करावे.
12.193.10
विसंचारि निरालम्बं पञ्चद्वारं चलाचलम् ।
पूर्वं ध्यानपदे धीरः समादध्यान्मनो नरः ॥ १२.१९३.१० ॥
भटकणाऱ्या, आधाररहित, पाच द्वारे असलेल्या, चंचल मनाला धीर पुरुषाने आधी ध्यानस्थानी एकाग्र करावे.
12.193.11
इन्द्रियाणि मनश्चैव यदा पिण्डीकरोत्ययम् ।
एव ध्यानपथः पूर्वो मया समनुवर्णितः ॥ १२.१९३.११ ॥
जेव्हा हा (योगी) इंद्रिये आणि मन पिंडासारखे एकत्र करतो, तोच मी पूर्वी वर्णिलेला ध्यानमार्ग आहे.
12.193.12
तस्य तत्पूर्वसंरुद्धमात्सषष्ठं मनोऽन्तरा ।
स्फुरिष्यति समुद्धान्तं विद्युदम्बुधरे यथा ॥ १२.१९३.१२ ॥
त्याचे पूर्वी रोखलेले, आत्म्यासह सहावे असे मन आतून मेघातील विजेप्रमाणे क्षुब्ध होऊन चमकेल.
12.193.13
जलबिन्दुर्यथा लोलः पर्णस्थः सर्वतश्चलः ।
एवमेवास्य तच्चित्तं भ्रमति ध्यानवर्त्मनि ॥ १२.१९३.१३ ॥
पानावर स्थिर असलेला जलबिंदू जसा चंचल होऊन सर्व बाजूंना हलतो, तसेच त्याचे ते चित्त ध्यानमार्गात भटकते.
12.193.14
समाहितं क्षणं किंचिद्ध्यानवर्त्मनि तिष्ठति ।
पुनर्वायुपथं प्राप्तं मनो भवति वायुवत् ॥ १२.१९३.१४ ॥
ध्यानमार्गात ते चित्त क्षणभर काहीसे समाहित होऊन स्थिर राहते; पुन्हा वायुमार्गाला पोहोचून मन वाऱ्यासारखे होते.
12.193.15
अनिर्वेदो गतक्लेशो गततन्द्रीरमत्सरः ।
समादध्यात्पुनश्चेतो ध्यानेन ध्यानयोगवित् ॥ १२.१९३.१५ ॥
निराश न होणारा, क्लेशमुक्त, आळस नसलेला आणि मत्सरशून्य असा ध्यानयोग जाणणाऱ्याने ध्यानाने पुन्हा आपले चित्त एकाग्र करावे.
12.193.16
विचारश्च विवेकश्च वितर्कश्चोपजायते ।
मुनेः समादधानस्य प्रथमं ध्यानमादितः ॥ १२.१९३.१६ ॥
एकाग्र होणाऱ्या मुनीच्या ठायी ध्यानाच्या आरंभीच प्रथम विचार, विवेक आणि वितर्क उत्पन्न होतात.
12.193.17
मनसा क्लिश्यमानस्तु समाधानं च कारयेत् ।
न निर्वेदं मुनिर्गच्छेत्कुर्यादेवात्मनो हितम् ॥ १२.१९३.१७ ॥
मनाने त्रासलेला असतानाही समाधान साधावे; मुनीने निराश होऊ नये; आपल्या स्वतःच्याच हिताचे कार्य करावे.
12.193.18
पांसुभस्मकरीषाणां यथा वै राशयश्चिताः ।
सहसा वारिणा सिक्ता न यान्ति परिभावनम् ॥ १२.१९३.१८ ॥
धूळ, राख आणि शेणाच्या गोवऱ्यांचे ढीग अचानक पाण्याने शिंपडले तरी वाहून जात नाहीत, त्याप्रमाणे.
12.193.19
किंचित्स्निग्धं यथा च स्याच्छुष्कचूर्णमभावितम् ।
क्रमशस्तु शनैर्गच्छेत्सर्वं तत्परिभावनम् ॥ १२.१९३.१९ ॥
थोडे ओले आणि अजून न भिजलेले कोरडे चूर्ण जसे क्रमाक्रमाने हळूहळू पूर्णपणे भिजते, तसेच ते पूर्ण परिभावन होते.
12.193.20
एवमेवेन्द्रियग्रामं शनैः संपरिभावयेत् ।
संहरेत्क्रमशश्चैनं स सम्यक्प्रशमिष्यति ॥ १२.१९३.२० ॥
त्याचप्रमाणे इंद्रियसमूहाला हळूहळू चांगले तयार करावे; क्रमाक्रमाने त्याचा संहार केला तर तो पूर्ण शांत होईल.
12.193.21
स्वयमेव मनश्चैवं पञ्चवर्गं च भारत ।
पूर्वं ध्यानपथे स्थाप्य नित्ययोगेन शाम्यति ॥ १२.१९३.२१ ॥
हे भारता, मन स्वतःच, तसेच पंचवर्गही, प्रथम ध्यानमार्गावर स्थापून नित्य योगाने शांत होतात.
12.193.22
न तत्पुरुषकारेण न च दैवेन केनचित् ।
सुखमेष्यति तत्तस्य न भवन्ति विपत्तयः ॥ १२.१९३.२२ ॥
ते पुरुषार्थाने नव्हे, कोणत्याही दैवानेही नव्हे; त्याला ते सुख लाभेल, त्याच्यावर विपत्ती येत नाहीत.
12.193.23
सुखेन तेन संयुक्तो रस्यते ध्यानकर्मणि ।
गच्छन्ति योगिनो ह्येवं निर्वाणं तन्निरामयम् ॥ १२.१९३.२३ ॥
त्या सुखाने युक्त झालेला तो ध्यानकर्मात रमतो. अशा प्रकारे योगी त्या निरामय निर्वाणाला पोहोचतात.