ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.193
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.193.1
हन्त वक्ष्यामि ते पार्थ ध्यानयोगं चतुर्विधम् ।
यं ज्ञात्वा शाश्वतीं सिद्धिं गच्छन्तीह महर्षयः ॥ १२.१९३.१ ॥
ਭੀਸ਼ਮ ਬੋਲੇ: ਹੇ ਪਾਰਥ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਧਿਆਨਯੋਗ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਸਿੱਧੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
12.193.2
यथा स्वनुष्ठितं ध्यानं तथा कुर्वन्ति योगिनः ।
महर्षयो ज्ञानतृप्ता निर्वाणगतमानसाः ॥ १२.१९३.२ ॥
ਜਿਵੇਂ ਯੋਗੀ ਭਲੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਅਤੇ ਨਿਰਵਾਣ ਵਿੱਚ ਮਨ ਲਾਏ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.193.3
नावर्तन्ते पुनः पार्थ मुक्ताः संसारदोषतः ।
अन्मदोषपरिक्षीणाः स्वभावे पर्युपस्थिताः ॥ १२.१९३.३ ॥
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਉਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ; ਜਨਮ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਖੀਣ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.193.4
निर्द्वन्द्वा नित्यसत्वस्था विमुक्तिं नित्यमश्रिताः ।
असङ्गीन्यविवादीनि मनः शान्तिकराणि च ॥ १२.१९३.४ ॥
ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਦਾ ਸਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਨਿੱਤ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਅਸੰਗ, ਝਗੜੇ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮਨ ਨੂੰ ਧਾਰਦੇ ਹਨ।
12.193.5
तत्र ध्यानेन संश्लिष्टमेकाग्रे धारयेन्मनः ।
तत्र च ध्यानसंरोधादथ ज्ञानी भवत्युत ॥ १२.१९३.५ ॥
ਉੱਥੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਧਿਆਨ ਦੇ ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.193.6
चतुर्विधेषु भावेषु योऽर्थसक्तः सदैव हि ।
तज्ज्ञात्वा वास्तवं तेषामर्थेषु परिवर्तते।
पिण्डीकृत्येन्द्रियग्राममासीनः काष्ठवन्मुनिः ॥ १२.१९३.६ ॥
ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੁਨੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਲੱਕੜੀ ਵਾਂਗ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.193.7
शब्दं न विन्देच्छ्रोत्रेण त्वचा स्पर्शं न वेदयेत् ।
रूपं न चक्षुषा विद्याज्जिह्वया न रसांस्तथा ॥ १२.१९३.७ ॥
ਸ਼ਬਦ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ, ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਾ ਕਰੇ। ਰੂਪ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਜਾਣੇ, ਅਤੇ ਜੀਭ ਨਾਲ ਰਸਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਜਾਣੇ।
12.193.8
घ्रेयाण्यपि च सर्वाणि जह्याद्राणेन योगवित् ।
पञ्चवर्गप्रमाथीनि नेच्छेच्चैतानि वीर्यवान् ॥ १२.१९३.८ ॥
ਯੋਗ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਨੱਕ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਗੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ। ਪੰਜ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਥਣ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਲਵਾਨ ਨਾ ਚਾਹੇ।
12.193.9
ततो मनसि संसृज्य पञ्चवर्ग विचक्षणः ।
समादध्यान्मनो भ्रान्तमिन्द्रियैः सह पञ्चमिः ॥ १२.१९३.९ ॥
ਫਿਰ ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਪੰਜ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ, ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਭਟਕਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰੇ।
12.193.10
विसंचारि निरालम्बं पञ्चद्वारं चलाचलम् ।
पूर्वं ध्यानपदे धीरः समादध्यान्मनो नरः ॥ १२.१९३.१० ॥
ਭਟਕਦੇ, ਆਧਾਰਹੀਣ, ਪੰਜ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਚੰਚਲ ਮਨ ਨੂੰ ਧੀਰ ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਧਿਆਨ ਦੇ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕਾਗਰ ਕਰੇ।
12.193.11
इन्द्रियाणि मनश्चैव यदा पिण्डीकरोत्ययम् ।
एव ध्यानपथः पूर्वो मया समनुवर्णितः ॥ १२.१९३.११ ॥
ਜਦੋਂ ਇਹ (ਯੋਗੀ) ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਉਹ ਧਿਆਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮਾਰਗ ਹੈ ਜੋ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।
12.193.12
तस्य तत्पूर्वसंरुद्धमात्सषष्ठं मनोऽन्तरा ।
स्फुरिष्यति समुद्धान्तं विद्युदम्बुधरे यथा ॥ १२.१९३.१२ ॥
ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਛੇਵਾਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਕੰਬ ਕੇ ਚਮਕੇਗਾ।
12.193.13
जलबिन्दुर्यथा लोलः पर्णस्थः सर्वतश्चलः ।
एवमेवास्य तच्चित्तं भ्रमति ध्यानवर्त्मनि ॥ १२.१९३.१३ ॥
ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ ਜਿਵੇਂ ਚੰਚਲ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਡੋਲਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਧਿਆਨ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ।
12.193.14
समाहितं क्षणं किंचिद्ध्यानवर्त्मनि तिष्ठति ।
पुनर्वायुपथं प्राप्तं मनो भवति वायुवत् ॥ १२.१९३.१४ ॥
ਧਿਆਨ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਿੱਤ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਕੁਝ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਕੇ ਠਹਿਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਹਵਾ ਦੇ ਰਾਹ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮਨ ਹਵਾ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.193.15
अनिर्वेदो गतक्लेशो गततन्द्रीरमत्सरः ।
समादध्यात्पुनश्चेतो ध्यानेन ध्यानयोगवित् ॥ १२.१९३.१५ ॥
ਨਿਰਾਸ਼ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਆਲਸ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਰਹਿਤ, ਧਿਆਨਯੋਗ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰੇ।
12.193.16
विचारश्च विवेकश्च वितर्कश्चोपजायते ।
मुनेः समादधानस्य प्रथमं ध्यानमादितः ॥ १२.१९३.१६ ॥
ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਰਹੇ ਮੁਨੀ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਚਾਰ, ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਵਿਤਰਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.193.17
मनसा क्लिश्यमानस्तु समाधानं च कारयेत् ।
न निर्वेदं मुनिर्गच्छेत्कुर्यादेवात्मनो हितम् ॥ १२.१९३.१७ ॥
ਮਨ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸਮਾਧਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮੁਨੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਹੀ ਹਿਤ ਕਰੇ।
12.193.18
पांसुभस्मकरीषाणां यथा वै राशयश्चिताः ।
सहसा वारिणा सिक्ता न यान्ति परिभावनम् ॥ १२.१९३.१८ ॥
ਧੂੜ, ਸੁਆਹ ਅਤੇ ਗੋਹੇ ਦੇ ਉਪਲਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਅਚਾਨਕ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕਣ ਨਾਲ ਵੀ ਰੁੜ੍ਹਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
12.193.19
किंचित्स्निग्धं यथा च स्याच्छुष्कचूर्णमभावितम् ।
क्रमशस्तु शनैर्गच्छेत्सर्वं तत्परिभावनम् ॥ १२.१९३.१९ ॥
ਥੋੜ੍ਹਾ ਗਿੱਲਾ ਅਤੇ ਅਜੇ ਨਾ ਭਿੱਜਿਆ ਸੁੱਕਾ ਚੂਰਾ ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਿੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਿੱਜਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.193.20
एवमेवेन्द्रियग्रामं शनैः संपरिभावयेत् ।
संहरेत्क्रमशश्चैनं स सम्यक्प्रशमिष्यति ॥ १२.१९३.२० ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਨੂੰ ਸਮੇਟੇ ਤਾਂ ਉਹ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
12.193.21
स्वयमेव मनश्चैवं पञ्चवर्गं च भारत ।
पूर्वं ध्यानपथे स्थाप्य नित्ययोगेन शाम्यति ॥ १२.१९३.२१ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਮਨ ਆਪ ਹੀ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਵਰਗ ਵੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਧਿਆਨ ਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਨਿੱਤ ਯੋਗ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.193.22
न तत्पुरुषकारेण न च दैवेन केनचित् ।
सुखमेष्यति तत्तस्य न भवन्ति विपत्तयः ॥ १२.१९३.२२ ॥
ਉਹ ਨਾ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੈਵ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਉਹ ਸੁਖ ਮਿਲੇਗਾ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਬਿਪਤਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ।
12.193.23
सुखेन तेन संयुक्तो रस्यते ध्यानकर्मणि ।
गच्छन्ति योगिनो ह्येवं निर्वाणं तन्निरामयम् ॥ १२.१९३.२३ ॥
ਉਸ ਸੁਖ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਉਹ ਧਿਆਨ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਰਮਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗੀ ਉਸ ਨਿਰਾਮਯ ਨਿਰਵਾਣ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।