Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 12.20

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

12.20.1

अस्मिन्वाक्यान्तरे वक्ता देवस्थानो महातपाः ।
अभिनीततरं वाक्यमित्युवाच युधिष्ठिरम् ॥ १२.२०.१ ॥

इस वाक्य-प्रसंग में महान तपस्वी देवस्थान ने युधिष्ठिर से यह अधिक प्रभावशाली वाक्य कहा।

12.20.2

यद्वचः फल्गुनेनोक्तं न ज्यायोऽस्ति धनादिति ।
अत्र ते वर्तयिष्यामि तदेकान्तमनाः शृणु ॥ १२.२०.२ ॥

अर्जुन ने जो कहा कि धन से बढ़कर कुछ नहीं है, उसी विषय पर मैं तुम्हें बताऊँगा; एकाग्र मन से सुनो।

12.20.3

अजातशत्रो धर्मेण कृत्स्ना ते वसुधा जिता ।
तां जित्वा च वृथा राजन्न परित्यक्तुमर्हसि ॥ १२.२०.३ ॥

हे अजातशत्रु, धर्मपूर्वक तुमने समूची पृथ्वी जीत ली है। हे राजन, उसे जीतकर व्यर्थ ही त्याग देना तुम्हारे योग्य नहीं।

12.20.4

चतुष्पदी हि निःश्रेणी ब्रह्मण्येषा प्रतिष्ठिता ।
तां क्रमेण महाबाहो यथावज्जय पार्थिव।
तस्मात्पार्थ महायज्ञैर्यजस्व बहुदक्षिणैः ॥ १२.२०.४ ॥

यह चार पदों वाली सीढ़ी ब्राह्मणों में स्थापित है। हे महाबाहो, उसे क्रम से और यथावत जीतो। इसलिए हे पार्थ, बहुत दक्षिणा वाले महायज्ञों से यजन करो।

12.20.5

स्वाध्याययज्ञा ऋषयो ज्ञानयज्ञास्तथाऽपरे ।
कर्मनिष्ठाश्च बुद्ध्यर्थास्तपोनिष्ठाश्च पार्थिव ॥ १२.२०.५ ॥

स्वाध्याय-यज्ञ करने वाले ऋषि, और इसी प्रकार ज्ञान-यज्ञ करने वाले अन्य, कर्म में निष्ठ तथा बुद्धि के लिए प्रयत्नशील, और तपस्या में निष्ठ, हे राजन।

12.20.6

वैखानसानां कौन्तेय वचनं श्रूयते यथा ॥ १२.२०.६ ॥

हे कौन्तेय, वैखानसों का वचन जैसा सुना जाता है।

12.20.7

ईहेत धनहेतोर्यस्तस्यानीहा गरीयसी ।
भूयान्दोषो हि वर्धेत यस्तत्कर्म समाश्रयेत् ॥ १२.२०.७ ॥

जो धन के लिए प्रयास करता है, उसके लिए निष्क्रियता श्रेष्ठ है। जो उस कर्म का आश्रय लेता है, उसका दोष बढ़ जाता है।

12.20.8

कृत्स्नं च धनसंहारं कुर्वन्ति विधिकारणात् ।
आत्मना तृपितो बुद्ध्या भ्रूणहत्यां न बुध्यते ॥ १२.२०.८ ॥

विधि के कारण लोग धन का पूरा संचय करते हैं। अपनी बुद्धि से तृप्त होकर मनुष्य भ्रूणहत्या को नहीं समझता।

12.20.9

अनर्हते यद्ददाति न ददाति यदर्हते ।
अर्हानर्हापरिज्ञानाद्दानधर्मोऽपि दुष्करः ॥ १२.२०.९ ॥

जो अयोग्य को देता है और योग्य को नहीं देता, योग्य-अयोग्य को न जानने से दान-धर्म भी कठिन है।

12.20.10

यज्ञाय सृष्टानि धनानि धात्रा ।
यज्ञादिष्टः पुरुषो रक्षिता च।
तस्मात्सर्वं यज्ञ एवोपयोज्यं ।
धनं ततोऽनन्तर एव कामः ॥ १२.२०.१० ॥

धाता ने यज्ञ के लिए ही धन बनाए। यज्ञ से प्रेरित मनुष्य उसका रक्षक है। इसलिए सब कुछ यज्ञ में ही उपयोग में लाना चाहिए; धन के बाद की इच्छा भी वही है।

12.20.11

यज्ञैरिन्द्रो विविधै रत्नवद्भि ।
र्देवान्सर्वानभ्ययाद्भूरितेजाः।
तेनेन्द्रत्वं प्राप्य विभ्राजतेऽसौ ।
तस्माद्यज्ञे सर्वमेवोपयोज्यम् ॥ १२.२०.११ ॥

अनेक रत्नयुक्त यज्ञों से महातेजस्वी इन्द्र सब देवताओं के पास पहुँचे। उसी से इन्द्रत्व पाकर वे चमकते हैं। इसलिए सब कुछ यज्ञ में ही उपयोग में लाना चाहिए।

12.20.12

महादेवः सर्वयज्ञे महात्मा ।
हुत्वाऽऽत्मानं देवदेवो बभूव।
विश्वाँल्लोकान्व्याप्य विष्टभ्य कीर्त्या ।
विराजते द्युतिमान्कृत्तिवासाः ॥ १२.२०.१२ ॥

महादेव, महात्मा, सभी यज्ञों में स्वयं को आहुति देकर देवों के देव बन गए। अपनी कीर्ति से समस्त लोकों को व्याप्त और धारण करके वे तेजस्वी, कृत्तिवास (चर्म धारण करने वाले) होकर प्रकाशित होते हैं।

12.20.13

आविक्षितः पार्थिवोऽसौ मरुत्तो ।
वृद्ध्या शक्रं योऽजयद्देवराजम्।
यज्ञे यस्य श्रीः स्वयं सन्निविष्टा ।
यस्मिन्भाण्डं काञ्चनं सर्वमासीत् ॥ १२.२०.१३ ॥

अविक्षित के पुत्र राजा मरुत्त, जिन्होंने अपने वैभव से देवराज शक्र को जीत लिया। जिनके यज्ञ में स्वयं श्री (लक्ष्मी) विराजमान हुईं, और जिनके यहाँ सभी पात्र सोने के थे।

12.20.14

हरिश्चन्द्रः पार्थिवेन्द्रः श्रुतस्ते ।
यज्ञैरिष्ट्वा पुण्यभाग्वीतशोकः।
ऋद्ध्या शक्रं योऽजयन्मानुषः सं ।
स्तस्माद्यज्ञे सर्वमेवोपयोज्यम् ॥ १२.२०.१४ ॥

राजाओं के स्वामी हरिश्चन्द्र के विषय में आपने सुना होगा; यज्ञों से पूजा करके, पुण्य के भागी और शोक-रहित होकर, उस मनुष्य ने समृद्धि से देवराज शक्र को जीत लिया। इसलिए यज्ञ में सब कुछ उपयोग में लाना चाहिए।