મહાભારત · અધ્યાય 12.202
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.202.1
यथा व्यक्तमिदं शेते स्वप्ने चरति चेतनम् ।
ज्ञानमिन्द्रियसंयुक्तं तद्वत्प्रेत्य भवाभवौ ॥ १२.२०२.१ ॥
જેમ આ સ્પષ્ટ રીતે સૂએ છે અને સ્વપ્નમાં ચેતના વિચરે છે, તેમ ઇન્દ્રિયોથી યુક્ત જ્ઞાન મૃત્યુ પછી હોવા અને ન હોવામાં રહે છે.
12.202.2
यथाऽम्भसि प्रसन्ने तु रूपं पश्यति चक्षुषा ।
तद्वत्प्रसन्नेन्द्रियवाञ्ज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति ॥ १२.२०२.२ ॥
જેમ સ્વચ્છ જળમાં આંખથી રૂપ દેખાય છે, તેમ પ્રસન્ન ઇન્દ્રિયોવાળો જ્ઞાનથી જ્ઞેયને જુએ છે.
12.202.3
स एव लुलिते तस्मिन्यथा रूपं न पश्यति ।
तथेन्द्रियाकुलीभावे ज्ञेयं ज्ञाने न पश्यति ॥ १२.२०२.३ ॥
તે જ જળ હલે ત્યારે તેમાં રૂપ દેખાતું નથી, તેમ ઇન્દ્રિયો વ્યાકુળ થાય ત્યારે જ્ઞાનમાં જ્ઞેય દેખાતું નથી.
12.202.4
अबुद्धिरज्ञानकृता अबुद्ध्या दूष्यते मनः ।
दुष्टस्य मनसः पञ्च संप्रदुष्यन्ति मानसाः ॥ १२.२०२.४ ॥
અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થયેલી અબુદ્ધિથી મન દૂષિત થાય છે; દૂષિત મનના પાંચ માનસિક અંશો સંપૂર્ણ રીતે દૂષિત થાય છે.
12.202.5
अज्ञानतृप्तो विषयेष्ववगाढो न पश्यति ।
स दृष्ट्वैव तु पूतात्मा विषयेभ्यो निवर्तते ॥ १२.२०२.५ ॥
અજ્ઞાનમાં તૃપ્ત અને વિષયોમાં ડૂબેલો મનુષ્ય જોતો નથી; પરંતુ તે જોઈને પવિત્રાત્મા વિષયોથી નિવૃત્ત થાય છે.
12.202.6
तर्षच्छेदो न भवति पुरुषस्येह कल्मषात् ।
निवर्तते तदा तर्षः पापमन्तर्गतं यदा ॥ १२.२०२.६ ॥
અહીં મનુષ્યની તૃષ્ણાનો છેદ પાપથી થતો નથી; અંદરનું પાપ નિવૃત્ત થાય ત્યારે જ તૃષ્ણા નિવૃત્ત થાય છે.
12.202.7
अन्तर्गतेन पापेन दह्यमानेन चेतसा ।
शुभाशुभविकारेण न स भूयोऽभिजायते ॥ १२.२०२.७ ॥
અંદર છુપાયેલા પાપથી બળતા ચિત્ત વડે, શુભાશુભ વિકારથી, તે ફરી જન્મ લેતો નથી.
12.202.8
विषयेषु तु संसर्गाच्छाश्वतस्य तु संश्रयात् ।
मनसा चान्यथा काड्क्षन्परं न प्रतिपद्यते ॥ १२.२०२.८ ॥
વિષયોના સંસર્ગથી અને શાશ્વતના આશ્રયથી, મનથી અન્ય ઇચ્છતો પરમને પામતો નથી.
12.202.9
ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः ।
अथादर्शतलप्रख्ये पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १२.२०२.९ ॥
પાપકર્મના ક્ષયથી મનુષ્યોમાં જ્ઞાન ઉદય પામે છે; પછી અરીસાની સપાટી જેવા સ્વમાં તે આત્માને જુએ છે.
12.202.10
प्रसृतैरिन्द्रियैर्दुःखी तैरेव नियतैः सुखी ।
तस्मादिन्द्रियचोरेभ्यो यच्छेदात्मानमात्मना ॥ १२.२०२.१० ॥
વિખરાયેલી ઇન્દ્રિયોથી તે દુઃખી થાય છે, અને તેમને જ નિયંત્રિત કરવાથી સુખી થાય છે; તેથી ઇન્દ્રિય-ચોરોથી પોતાને પોતાથી રોકવો.
12.202.11
इन्द्रियेभ्यो मनः पूर्वं बुद्धिः परतरा ततः ।
बुद्धेः परतरं ज्ञानं ज्ञानात्परतरं परम् ॥ १२.२०२.११ ॥
ઇન્દ્રિયોથી પહેલાં મન; તેથી શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિ; બુદ્ધિથી શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન; જ્ઞાનથી શ્રેષ્ઠ પરમ.
12.202.12
अव्यक्तात्प्रसृतं ज्ञानं ततो बुद्धिस्ततो मनः ।
मनः श्रोत्रादिभिर्युक्तं शब्दादीन्साधु पश्यति ॥ १२.२०२.१२ ॥
અવ્યક્તથી જ્ઞાન પ્રગટે છે; પછી બુદ્ધિ; પછી મન. શ્રોત્ર આદિ ઇન્દ્રિયોથી યુક્ત મન શબ્દાદિને સારી રીતે જુએ છે.
12.202.13
यस्तांस्त्यजति शब्दादीन्सर्वाश्च व्यक्तयस्तथा ।
प्रसृतानीन्द्रियाण्येव प्रतिसंहरति कूर्मवत्।
विमुञ्चत्याकृतिग्रामांस्तान्मुक्त्वाऽमृतमश्नुते ॥ १२.२०२.१३ ॥
શબ્દાદિ વિષયોને અને તેમના સર્વ પ્રગટ રૂપોને જે ત્યજે છે, વિસ્તરેલી ઇન્દ્રિયોને કાચબાની જેમ જે સંકેલી લે છે, તે તે રૂપસમૂહને છોડીને અમૃત પામે છે.
12.202.14
उद्यन्हि सविता यद्वत्सृजते रश्मिमण्डलम् ।
दृश्यते मण्डलं तस्य न च दृश्येत मण्डली।
तद्वद्देहस्तु संदृश्य आत्माऽदृश्यः परः सदा ॥ १२.२०२.१४ ॥
ઊગતો સૂર્ય જ્યારે પોતાનું કિરણમંડળ ફેલાવે છે ત્યારે તે મંડળ દેખાય છે, પણ તેનો સ્વામી દેખાતો નથી. તેવી જ રીતે દેહ દેખાય છે, પણ પરમાત્મા સદા અદૃશ્ય રહે છે.
12.202.15
ग्रस्तं ह्युद्गिरते नित्यमुद्गीथं वेत्ति नित्यशः ।
बाल्ये रथाभ्यां योगेन तत्वज्ञानं तु संमतम् ॥ १२.२०२.१५ ॥
જે ગળી ગયેલું હોય તેને સદા ફરી બહાર કાઢે છે, અને નિત્ય ઉદ્ગીથને જાણે છે. બાળપણમાં જ રથનાં બે પૈડાંની જેમ યોગ દ્વારા મેળવેલું તત્ત્વજ્ઞાન જ માન્ય છે.
12.202.16
स एवास्तमुपागच्छंस्तदेवात्मनि यच्छति ।
आदत्ते सर्वभूतानां रसभूतं विकासवान् ॥ १२.२०२.१६ ॥
તે અસ્ત થતાં પણ તેને જ પોતાના આત્મામાં સંકેલી લે છે, અને સર્વ ભૂતોનું રસરૂપ, વિકાસવાળું તત્ત્વ ગ્રહણ કરે છે.
12.202.17
अन्तरात्मा तथा देहमाविश्येन्द्रियरश्मिभिः ।
प्राप्येन्द्रि गुणान्पञ्च सोऽस्तमावृत्त्य गच्छति।
रश्मिमण्ड हीनस्तु न चासौ नास्ति तावता ॥ १२.२०२.१७ ॥
અંતરાત્મા પણ તેમ જ ઇન્દ્રિય-કિરણો દ્વારા દેહમાં પ્રવેશીને, પાંચ ઇન્દ્રિય-ગુણો મેળવીને, અસ્ત થઈને ઢંકાઈ જાય છે. કિરણમંડળ વિના તે એટલા પૂરતું નથી રહેતું.
12.202.18
प्रणीतं कर्मणा मार्गं नीयमानः पुनः पुनः ।
प्राप्नोत्ययं कर्मफलं प्रवृत्तं धर्ममाप्तवान् ॥ १२.२०२.१८ ॥
કર્મ દ્વારા નિર્ધારિત માર્ગ પર વારંવાર દોરાતો આ જીવ કર્મનું ફળ પામે છે; ધર્મમાં પ્રવૃત્ત થયેલો તે ધર્મને પામે છે.
12.202.19
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ १२.२०२.१९ ॥
આહાર ત્યજેલા દેહધારી પાસેથી વિષયો પાછા ફરે છે; પરમને જોવાથી તેનાથી રસ પણ નિવૃત્ત થાય છે.
12.202.20
बुद्धिः कर्मगुणैर्हीना यदा मनसि वर्तते ।
तदा संपद्यते ब्रह्म तत्रैव प्रलयं गतम् ॥ १२.२०२.२० ॥
કર્મગુણોથી રહિત બુદ્ધિ જ્યારે મનમાં સ્થિત રહે છે, ત્યારે તે બ્રહ્મને પામે છે; ત્યાં જ તે લય પામે છે.
12.202.21
अस्पर्शनमशृण्वानमनास्वादमदर्शनम् ।
अघ्राणमवितर्कं च सत्वं प्रविशते परम् ॥ १२.२०२.२१ ॥
સ્પર્શ ન કરીને, ન સાંભળીને, સ્વાદ ન લઈને, ન જોઈને, ન સૂંઘીને, તર્કહીન થઈને સત્ત્વ પરમમાં પ્રવેશે છે.
12.202.22
अव्यक्तात्प्रसृतं ज्ञानं ततो बुद्धिस्ततो मनः ।
आत्मनः प्रसृता बुद्धिरव्यक्तं ज्ञानमुच्यते ॥ १२.२०२.२२ ॥
અવ્યક્તમાંથી જ્ઞાન પ્રસરે છે; તેમાંથી બુદ્ધિ, પછી મન. આત્માથી બુદ્ધિ પ્રસરી; અવ્યક્તને જ્ઞાન કહેવાય છે.
12.202.23
तस्माद्बुद्धिः स्मृता तज्ज्ञैर्मनस्तस्मात्ततः स्मृतम् ।
तस्मादाकृतयः पञ्च मनः परममुच्यते ॥ १२.२०२.२३ ॥
તેથી તેને જાણનારા બુદ્ધિ કહે છે; તેમાંથી મન સ્મરાય છે. તેમાંથી પાંચ આકૃતિઓ; મનને પરમ કહેવાય છે.
12.202.24
तस्मात्परतरा बुद्धिर्ज्ञानं तस्मात्परं स्मृतम् ।
ततः सूक्ष्मस्ततो ह्यात्मा तस्मात्परतरं न च।
इन्द्रियाणि निरीक्षन्ते मनसैतानि सर्वशः ॥ १२.२०२.२४ ॥
તેનાથી બુદ્ધિ શ્રેષ્ઠ છે; તેનાથી જ્ઞાન પરમ મનાયું છે. તેનાથી સૂક્ષ્મ, તેનાથી નિશ્ચયે આત્મા છે; તેનાથી શ્રેષ્ઠ કંઈ નથી. ઇન્દ્રિયો મન દ્વારા આમને સર્વ રીતે જુએ છે.
12.202.25
मनस्याकृतयो मग्ना मनस्त्वभिगतं मतिम् ।
मतिस्त्वभिगता ज्ञानं ज्ञानं चाभिगतं महत् ॥ १२.२०२.२५ ॥
મનમાં આકૃતિઓ લીન થાય છે; મન બુદ્ધિને પ્રાપ્ત કરે છે. બુદ્ધિ જ્ઞાનને પ્રાપ્ત કરે છે, અને જ્ઞાન મહાનને પ્રાપ્ત કરે છે.
12.202.26
नेन्द्रियैर्मनसः सिद्धिर्न बुद्धिं बुध्यते मनः ।
न बुद्धिर्बुध्यतेऽव्यक्तं सूक्ष्मं त्वेतानि पश्यति ॥ १२.२०२.२६ ॥
ઇન્દ્રિયો દ્વારા મનની સિદ્ધિ થતી નથી; મન બુદ્ધિને જાણતું નથી. બુદ્ધિ અવ્યક્તને જાણતી નથી; સૂક્ષ્મને તો આ જ જુએ છે.