महाभारत · अध्याय 12.202
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.202.1
यथा व्यक्तमिदं शेते स्वप्ने चरति चेतनम् ।
ज्ञानमिन्द्रियसंयुक्तं तद्वत्प्रेत्य भवाभवौ ॥ १२.२०२.१ ॥
जसे हे स्पष्टपणे झोपते आणि स्वप्नात चेतना संचार करते, तसेच इंद्रियांशी युक्त ज्ञान मृत्यूनंतर अस्तित्व आणि अनस्तित्व यांत राहते.
12.202.2
यथाऽम्भसि प्रसन्ने तु रूपं पश्यति चक्षुषा ।
तद्वत्प्रसन्नेन्द्रियवाञ्ज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति ॥ १२.२०२.२ ॥
जसे स्वच्छ पाण्यात डोळ्यांनी रूप दिसते, तसेच प्रसन्न इंद्रिये असलेला ज्ञानाने ज्ञेय पाहतो.
12.202.3
स एव लुलिते तस्मिन्यथा रूपं न पश्यति ।
तथेन्द्रियाकुलीभावे ज्ञेयं ज्ञाने न पश्यति ॥ १२.२०२.३ ॥
तेच पाणी ढवळले असता त्यात रूप दिसत नाही, तसेच इंद्रिये व्याकुळ झाली असता ज्ञानात ज्ञेय दिसत नाही.
12.202.4
अबुद्धिरज्ञानकृता अबुद्ध्या दूष्यते मनः ।
दुष्टस्य मनसः पञ्च संप्रदुष्यन्ति मानसाः ॥ १२.२०२.४ ॥
अज्ञानातून उत्पन्न झालेल्या अबुद्धीने मन दूषित होते; दूषित मनाचे पाच मानसिक घटक पूर्णपणे दूषित होतात.
12.202.5
अज्ञानतृप्तो विषयेष्ववगाढो न पश्यति ।
स दृष्ट्वैव तु पूतात्मा विषयेभ्यो निवर्तते ॥ १२.२०२.५ ॥
अज्ञानाने तृप्त आणि विषयांत बुडालेला माणूस पाहत नाही; पण ते पाहून पवित्र आत्मा विषयांपासून निवृत्त होतो.
12.202.6
तर्षच्छेदो न भवति पुरुषस्येह कल्मषात् ।
निवर्तते तदा तर्षः पापमन्तर्गतं यदा ॥ १२.२०२.६ ॥
येथे माणसाच्या तृष्णेचा छेद पापामुळे होत नाही; अंतरातील पाप निवृत्त झाले तेव्हाच तृष्णा निवृत्त होते.
12.202.7
अन्तर्गतेन पापेन दह्यमानेन चेतसा ।
शुभाशुभविकारेण न स भूयोऽभिजायते ॥ १२.२०२.७ ॥
आतील पापाने जळणाऱ्या चित्ताने, शुभाशुभ विकाराने, तो पुन्हा जन्म घेत नाही.
12.202.8
विषयेषु तु संसर्गाच्छाश्वतस्य तु संश्रयात् ।
मनसा चान्यथा काड्क्षन्परं न प्रतिपद्यते ॥ १२.२०२.८ ॥
विषयांच्या संसर्गाने आणि शाश्वताचा आश्रय न घेतल्याने, मनाने वेगळी इच्छा धरणारा परमाला प्राप्त होत नाही.
12.202.9
ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः ।
अथादर्शतलप्रख्ये पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १२.२०२.९ ॥
पापकर्माच्या क्षयाने मनुष्यांच्या ठायी ज्ञान उत्पन्न होते; मग आरशाच्या पृष्ठाप्रमाणे तो आपल्यातच आत्म्याला पाहतो.
12.202.10
प्रसृतैरिन्द्रियैर्दुःखी तैरेव नियतैः सुखी ।
तस्मादिन्द्रियचोरेभ्यो यच्छेदात्मानमात्मना ॥ १२.२०२.१० ॥
विखुरलेल्या इंद्रियांनी तो दुःखी होतो, आणि त्यांनाच नियंत्रित केल्याने सुखी होतो; म्हणून इंद्रिय-चोरांपासून स्वतःला स्वतःनेच रोखावे.
12.202.11
इन्द्रियेभ्यो मनः पूर्वं बुद्धिः परतरा ततः ।
बुद्धेः परतरं ज्ञानं ज्ञानात्परतरं परम् ॥ १२.२०२.११ ॥
इंद्रियांपेक्षा प्रथम मन; त्यापेक्षा श्रेष्ठ बुद्धी; बुद्धीपेक्षा श्रेष्ठ ज्ञान; ज्ञानापेक्षा श्रेष्ठ परम.
12.202.12
अव्यक्तात्प्रसृतं ज्ञानं ततो बुद्धिस्ततो मनः ।
मनः श्रोत्रादिभिर्युक्तं शब्दादीन्साधु पश्यति ॥ १२.२०२.१२ ॥
अव्यक्तापासून ज्ञान प्रकटते; मग बुद्धी; मग मन. श्रोत्रादी इंद्रियांनी युक्त मन शब्दादींना नीट पाहते.
12.202.13
यस्तांस्त्यजति शब्दादीन्सर्वाश्च व्यक्तयस्तथा ।
प्रसृतानीन्द्रियाण्येव प्रतिसंहरति कूर्मवत्।
विमुञ्चत्याकृतिग्रामांस्तान्मुक्त्वाऽमृतमश्नुते ॥ १२.२०२.१३ ॥
शब्दादी विषय आणि त्यांची सर्व प्रकट रूपे जो सोडतो, पसरलेल्या इंद्रियांना कासवाप्रमाणे जो आवरतो, तो ती रूपसमूह सोडून अमृत प्राप्त करतो.
12.202.14
उद्यन्हि सविता यद्वत्सृजते रश्मिमण्डलम् ।
दृश्यते मण्डलं तस्य न च दृश्येत मण्डली।
तद्वद्देहस्तु संदृश्य आत्माऽदृश्यः परः सदा ॥ १२.२०२.१४ ॥
उगवणारा सूर्य आपले किरणमंडल पसरवतो, तेव्हा ते मंडल दिसते, पण त्याचा स्वामी दिसत नाही. तसेच देह दिसतो, पण परमात्मा सदैव अदृश्यच असतो.
12.202.15
ग्रस्तं ह्युद्गिरते नित्यमुद्गीथं वेत्ति नित्यशः ।
बाल्ये रथाभ्यां योगेन तत्वज्ञानं तु संमतम् ॥ १२.२०२.१५ ॥
जे गिळलेले ते नेहमी पुन्हा ओकतो, आणि नित्य उद्गीथ जाणतो; बालपणीच रथाच्या दोन चाकांप्रमाणे योगाने मिळवलेले तत्त्वज्ञानच मान्य आहे.
12.202.16
स एवास्तमुपागच्छंस्तदेवात्मनि यच्छति ।
आदत्ते सर्वभूतानां रसभूतं विकासवान् ॥ १२.२०२.१६ ॥
तो अस्ताला जाताना तेच आपल्या आत्म्यात आवरतो, आणि सर्व भूतांचे रसरूप, विकासयुक्त असे तत्त्व ग्रहण करतो.
12.202.17
अन्तरात्मा तथा देहमाविश्येन्द्रियरश्मिभिः ।
प्राप्येन्द्रि गुणान्पञ्च सोऽस्तमावृत्त्य गच्छति।
रश्मिमण्ड हीनस्तु न चासौ नास्ति तावता ॥ १२.२०२.१७ ॥
अंतरात्माही तसाच इंद्रियरश्मींद्वारे देहात प्रवेश करून, पाच इंद्रियगुण प्राप्त करून, अस्त पावतो व आच्छादित होऊन जातो. किरणमंडल नसल्यास ते तितक्यापुरते नसते.
12.202.18
प्रणीतं कर्मणा मार्गं नीयमानः पुनः पुनः ।
प्राप्नोत्ययं कर्मफलं प्रवृत्तं धर्ममाप्तवान् ॥ १२.२०२.१८ ॥
कर्माने ठरवलेल्या मार्गावर पुन्हा पुन्हा नेला जाणारा हा जीव कर्माचे फळ मिळवतो; धर्मात प्रवृत्त झालेला तो धर्म प्राप्त करतो.
12.202.19
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ १२.२०२.१९ ॥
आहार सोडलेल्या देहधारीपासून विषय निवृत्त होतात; परमाला पाहिल्याने त्याच्यापासून रसही निवृत्त होतो.
12.202.20
बुद्धिः कर्मगुणैर्हीना यदा मनसि वर्तते ।
तदा संपद्यते ब्रह्म तत्रैव प्रलयं गतम् ॥ १२.२०२.२० ॥
कर्मगुणांनी रहित बुद्धी मनात स्थिर राहते तेव्हा ती ब्रह्म प्राप्त करते; तिथेच ती लयाला जाते.
12.202.21
अस्पर्शनमशृण्वानमनास्वादमदर्शनम् ।
अघ्राणमवितर्कं च सत्वं प्रविशते परम् ॥ १२.२०२.२१ ॥
स्पर्श न करता, ऐकता, चव न घेता, न पाहता, न हुंगता, तर्करहित होऊन सत्त्व परमात प्रवेश करते.
12.202.22
अव्यक्तात्प्रसृतं ज्ञानं ततो बुद्धिस्ततो मनः ।
आत्मनः प्रसृता बुद्धिरव्यक्तं ज्ञानमुच्यते ॥ १२.२०२.२२ ॥
अव्यक्तापासून ज्ञान उत्पन्न झाले; त्यापासून बुद्धी, नंतर मन. आत्म्यापासून बुद्धी उत्पन्न झाली; अव्यक्ताला ज्ञान म्हणतात.
12.202.23
तस्माद्बुद्धिः स्मृता तज्ज्ञैर्मनस्तस्मात्ततः स्मृतम् ।
तस्मादाकृतयः पञ्च मनः परममुच्यते ॥ १२.२०२.२३ ॥
म्हणून ते जाणणारे तिला बुद्धी म्हणतात; तिच्यापासून मन स्मरले जाते. तिच्यापासून पाच आकृती; मनाला परम म्हटले जाते.
12.202.24
तस्मात्परतरा बुद्धिर्ज्ञानं तस्मात्परं स्मृतम् ।
ततः सूक्ष्मस्ततो ह्यात्मा तस्मात्परतरं न च।
इन्द्रियाणि निरीक्षन्ते मनसैतानि सर्वशः ॥ १२.२०२.२४ ॥
त्याहून बुद्धी श्रेष्ठ आहे; त्याहून ज्ञानच परम मानले गेले आहे. त्याहून सूक्ष्म, त्याहून निश्चयाने आत्मा आहे; त्याहून श्रेष्ठ काही नाही. इंद्रिये मनाद्वारे हे सर्व प्रकारे पाहतात.
12.202.25
मनस्याकृतयो मग्ना मनस्त्वभिगतं मतिम् ।
मतिस्त्वभिगता ज्ञानं ज्ञानं चाभिगतं महत् ॥ १२.२०२.२५ ॥
मनात आकृती विलीन होतात; मन बुद्धीला प्राप्त होते. बुद्धी ज्ञानाला प्राप्त होते, आणि ज्ञान महत्त्वाला प्राप्त होते.
12.202.26
नेन्द्रियैर्मनसः सिद्धिर्न बुद्धिं बुध्यते मनः ।
न बुद्धिर्बुध्यतेऽव्यक्तं सूक्ष्मं त्वेतानि पश्यति ॥ १२.२०२.२६ ॥
इंद्रियांद्वारे मनाची सिद्धी होत नाही; मन बुद्धीला जाणत नाही. बुद्धी अव्यक्ताला जाणत नाही; सूक्ष्माला मात्र ही पाहतात.