ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.202
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.202.1
यथा व्यक्तमिदं शेते स्वप्ने चरति चेतनम् ।
ज्ञानमिन्द्रियसंयुक्तं तद्वत्प्रेत्य भवाभवौ ॥ १२.२०२.१ ॥
ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੌਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚਰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਗਿਆਨ ਮਰਨ ਮਗਰੋਂ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਅਣਹੋਂਦ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.202.2
यथाऽम्भसि प्रसन्ने तु रूपं पश्यति चक्षुषा ।
तद्वत्प्रसन्नेन्द्रियवाञ्ज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति ॥ १२.२०२.२ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅੱਖ ਨਾਲ ਰੂਪ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
12.202.3
स एव लुलिते तस्मिन्यथा रूपं न पश्यति ।
तथेन्द्रियाकुलीभावे ज्ञेयं ज्ञाने न पश्यति ॥ १२.२०२.३ ॥
ਉਹੀ ਪਾਣੀ ਜਦੋਂ ਹਿੱਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਣ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ।
12.202.4
अबुद्धिरज्ञानकृता अबुद्ध्या दूष्यते मनः ।
दुष्टस्य मनसः पञ्च संप्रदुष्यन्ति मानसाः ॥ १२.२०२.४ ॥
ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਨ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੂਸ਼ਿਤ ਮਨ ਦੇ ਪੰਜੇ ਮਾਨਸਿਕ ਅੰਸ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.202.5
अज्ञानतृप्तो विषयेष्ववगाढो न पश्यति ।
स दृष्ट्वैव तु पूतात्मा विषयेभ्यो निवर्तते ॥ १२.२०२.५ ॥
ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਪਰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਜੋ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.202.6
तर्षच्छेदो न भवति पुरुषस्येह कल्मषात् ।
निवर्तते तदा तर्षः पापमन्तर्गतं यदा ॥ १२.२०२.६ ॥
ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਛੇਦ ਪਾਪ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਅੰਦਰਲਾ ਪਾਪ ਨਿਵਰਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਿਵਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
12.202.7
अन्तर्गतेन पापेन दह्यमानेन चेतसा ।
शुभाशुभविकारेण न स भूयोऽभिजायते ॥ १२.२०२.७ ॥
ਅੰਦਰ ਲੁਕੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਚਿੱਤ ਦੁਆਰਾ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਫਿਰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
12.202.8
विषयेषु तु संसर्गाच्छाश्वतस्य तु संश्रयात् ।
मनसा चान्यथा काड्क्षन्परं न प्रतिपद्यते ॥ १२.२०२.८ ॥
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਦੇ ਆਸਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਮਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਪਰਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।
12.202.9
ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः ।
अथादर्शतलप्रख्ये पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १२.२०२.९ ॥
ਪਾਪ ਕਰਮ ਦੇ ਖ਼ਯ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਜਾਗਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਵਾਂਗ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
12.202.10
प्रसृतैरिन्द्रियैर्दुःखी तैरेव नियतैः सुखी ।
तस्मादिन्द्रियचोरेभ्यो यच्छेदात्मानमात्मना ॥ १२.२०२.१० ॥
ਖਿੱਲਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇੰਦਰੀ-ਚੋਰਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰੋਕੇ।
12.202.11
इन्द्रियेभ्यो मनः पूर्वं बुद्धिः परतरा ततः ।
बुद्धेः परतरं ज्ञानं ज्ञानात्परतरं परम् ॥ १२.२०२.११ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਬੁੱਧੀ; ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ; ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪਰਮ।
12.202.12
अव्यक्तात्प्रसृतं ज्ञानं ततो बुद्धिस्ततो मनः ।
मनः श्रोत्रादिभिर्युक्तं शब्दादीन्साधु पश्यति ॥ १२.२०२.१२ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਬੁੱਧੀ; ਫਿਰ ਮਨ। ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਨ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
12.202.13
यस्तांस्त्यजति शब्दादीन्सर्वाश्च व्यक्तयस्तथा ।
प्रसृतानीन्द्रियाण्येव प्रतिसंहरति कूर्मवत्।
विमुञ्चत्याकृतिग्रामांस्तान्मुक्त्वाऽमृतमश्नुते ॥ १२.२०२.१३ ॥
ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਫੈਲੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੱਛੂ ਵਾਂਗ ਜੋ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.202.14
उद्यन्हि सविता यद्वत्सृजते रश्मिमण्डलम् ।
दृश्यते मण्डलं तस्य न च दृश्येत मण्डली।
तद्वद्देहस्तु संदृश्य आत्माऽदृश्यः परः सदा ॥ १२.२०२.१४ ॥
ਉੱਗਦਾ ਸੂਰਜ ਜਦੋਂ ਆਪਣਾ ਕਿਰਨ-ਮੰਡਲ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੰਡਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.202.15
ग्रस्तं ह्युद्गिरते नित्यमुद्गीथं वेत्ति नित्यशः ।
बाल्ये रथाभ्यां योगेन तत्वज्ञानं तु संमतम् ॥ १२.२०२.१५ ॥
ਜੋ ਨਿਗਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਉਦਗੀਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੱਥ ਦੇ ਦੋ ਪਹੀਆਂ ਵਾਂਗ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਤੱਤ-ਗਿਆਨ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.202.16
स एवास्तमुपागच्छंस्तदेवात्मनि यच्छति ।
आदत्ते सर्वभूतानां रसभूतं विकासवान् ॥ १२.२०२.१६ ॥
ਉਹ ਅਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਸ-ਰੂਪ, ਵਿਕਾਸ ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.202.17
अन्तरात्मा तथा देहमाविश्येन्द्रियरश्मिभिः ।
प्राप्येन्द्रि गुणान्पञ्च सोऽस्तमावृत्त्य गच्छति।
रश्मिमण्ड हीनस्तु न चासौ नास्ति तावता ॥ १२.२०२.१७ ॥
ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਪੰਜ ਇੰਦਰੀ-ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਅਸਤ ਹੋ ਕੇ ਢਕ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਰਨ-ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਓਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
12.202.18
प्रणीतं कर्मणा मार्गं नीयमानः पुनः पुनः ।
प्राप्नोत्ययं कर्मफलं प्रवृत्तं धर्ममाप्तवान् ॥ १२.२०२.१८ ॥
ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਇਹ ਜੀਵ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.202.19
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ १२.२०२.१९ ॥
ਆਹਾਰ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇ ਪਰਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਰਸ ਵੀ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.202.20
बुद्धिः कर्मगुणैर्हीना यदा मनसि वर्तते ।
तदा संपद्यते ब्रह्म तत्रैव प्रलयं गतम् ॥ १२.२०२.२० ॥
ਕਰਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਬੁੱਧੀ ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.202.21
अस्पर्शनमशृण्वानमनास्वादमदर्शनम् ।
अघ्राणमवितर्कं च सत्वं प्रविशते परम् ॥ १२.२०२.२१ ॥
ਛੋਹ ਨਾ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਸੁਣਦਾ, ਸੁਆਦ ਨਾ ਲੈਂਦਾ, ਨਾ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਸੁੰਘਦਾ, ਤਰਕਹੀਣ ਹੋ ਕੇ ਸੱਤਵ ਪਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.202.22
अव्यक्तात्प्रसृतं ज्ञानं ततो बुद्धिस्ततो मनः ।
आत्मनः प्रसृता बुद्धिरव्यक्तं ज्ञानमुच्यते ॥ १२.२०२.२२ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ, ਫਿਰ ਮਨ। ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਅਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.202.23
तस्माद्बुद्धिः स्मृता तज्ज्ञैर्मनस्तस्मात्ततः स्मृतम् ।
तस्मादाकृतयः पञ्च मनः परममुच्यते ॥ १२.२०२.२३ ॥
ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਬੁੱਧੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਤੋਂ ਮਨ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪੰਜ ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ; ਮਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.202.24
तस्मात्परतरा बुद्धिर्ज्ञानं तस्मात्परं स्मृतम् ।
ततः सूक्ष्मस्ततो ह्यात्मा तस्मात्परतरं न च।
इन्द्रियाणि निरीक्षन्ते मनसैतानि सर्वशः ॥ १२.२०२.२४ ॥
ਉਸ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਸੂਖਮ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦੀਆਂ ਹਨ।
12.202.25
मनस्याकृतयो मग्ना मनस्त्वभिगतं मतिम् ।
मतिस्त्वभिगता ज्ञानं ज्ञानं चाभिगतं महत् ॥ १२.२०२.२५ ॥
ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਕਾਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਨ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਮਹਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.202.26
नेन्द्रियैर्मनसः सिद्धिर्न बुद्धिं बुध्यते मनः ।
न बुद्धिर्बुध्यतेऽव्यक्तं सूक्ष्मं त्वेतानि पश्यति ॥ १२.२०२.२६ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਮਨ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਬੁੱਧੀ ਅਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ; ਸੂਖਮ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਹੀ ਵੇਖਦੀਆਂ ਹਨ।