महाभारत · अध्याय 12.208
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.208.1
पितामह महाप्राज्ञ युधि सत्यपराक्रम ।
श्रोतुमिच्छामि कार्त्स्न्येन वृष्णमव्ययमीश्वरम् ॥ १२.२०८.१ ॥
हे पितामह, हे महाप्राज्ञ, युद्धात सत्यपराक्रमी, अव्यय ईश्वर वृष्णी (कृष्ण) यांचे संपूर्ण श्रवण करू इच्छितो.
12.208.2
यच्चास्य तेजः सुमहद्यच्च कर्म पुरा कृतम् ।
तन्मे सर्वं यथातत्त्वं ब्रूहि त्वं पुरुषर्षभ ॥ १२.२०८.२ ॥
त्याचे जे अत्यंत महान तेज आणि जे कर्म त्याने पूर्वी केले, ते सर्व यथार्थपणे मला सांगा, हे पुरुषश्रेष्ठा.
12.208.3
तिर्यग्योनिगतो रूपं कथं धारितवान्प्रभुः ।
केन कार्यनिसर्गेण तमाख्याहि महाबल ॥ १२.२०८.३ ॥
तिर्यग्योनीत जाऊन त्या प्रभूने कसे रूप धारण केले? कोणत्या कार्यहेतूने? हे महाबल, ते मला सांगा.
12.208.4
पुराऽहं मृगयां यातो मार्कण्डेयाश्रमे स्थितः ।
तत्रापश्यं मुनिगणान्समासीनान्सहस्रशः ॥ १२.२०८.४ ॥
पूर्वी मी शिकारीसाठी गेलो आणि मार्कंडेयांच्या आश्रमात राहिलो; तेथे हजारो मुनिगण एकत्र बसलेले मी पाहिले.
12.208.5
ततस्ते मधुपर्केण पूजां चक्रुरथो मयि ।
प्रतिगृह्य च तां पूजां चक्रुरथो मयि। ॥ १२.२०८.५ ॥
मग त्यांनी मधुपर्काने माझा सत्कार केला; मी तो सत्कार स्वीकारून त्यांचाही सत्कार केला; मग त्यांनी पुन्हा माझा सत्कार केला.
12.208.6
कथैषा कथिता तत्र कश्यपेन महर्षिणा ।
मनः प्रह्वादिनीं दिव्यां तामिहैकमनाः शृणु ॥ १२.२०८.६ ॥
ही कथा तेथे महर्षी कश्यपांनी सांगितली; मनाला आनंद देणारी ही दिव्य कथा आता एकाग्र मनाने ऐक.
12.208.7
पुरा दानवमुख्या हि क्रोधलोभसमन्विताः ।
बलेन मत्ताः शतशो नरकाद्या महासुराः ॥ १२.२०८.७ ॥
पूर्वी क्रोध आणि लोभाने भरलेले प्रमुख दानव, बलाने मत्त झालेले शेकडो — नरकादी महासुर.
12.208.8
तथैव चान्ये बहवो दानवा युद्धदुर्मदाः ।
न सहन्ते स्म देवानां समृद्धिं तामनुत्तमाम् ॥ १२.२०८.८ ॥
तसेच युद्धात उन्मत्त झालेले इतर अनेक दानव देवांची ती अनुत्तम समृद्धी सहन करीत नसत.
12.208.9
नराकाद्या महाघोरा हिरण्याक्षमुपाश्रिताः ।
उद्योगं परमं चक्रुर्देवानां निग्रहे तदा ॥ १२.२०८.९ ॥
नरकादी महाभयंकर असुर हिरण्याक्षाचा आश्रय घेऊन तेव्हा देवांना नियंत्रित करण्यासाठी परम प्रयत्न करू लागले.
12.208.10
नियुतं वत्सराणां तु वायुभक्षोऽभवत्तदा ।
हिरण्याक्षो महारौद्रो लेभे देवात्पितामहात्।
वरानचिन्त्यानतुलाञ्शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १२.२०८.१० ॥
तेव्हा महाभयंकर हिरण्याक्ष एक नियुत वर्षे केवळ वायू भक्षण करीत राहिला; देवपितामहांकडून अचिंत्य, अतुल्य वर शेकडो-हजारो मिळवले.
12.208.11
दानवैरर्द्यमानास्तु देवा देवर्षयस्तथा ।
न शर्म लेभिरे राजन्क्लिश्यमानास्ततस्ततः ॥ १२.२०८.११ ॥
दानवांनी पीडित झालेले देव आणि देवर्षी, हे राजा, शांती मिळवू शकले नाहीत; इकडे-तिकडे क्लेश भोगत राहिले.
12.208.12
पृथिवीमार्तरूपां ते समपश्यन्दिवौकसः ।
दानवैरभिसंकीर्णां घोररूपैर्महाबलैः।
भारार्तामप्रहृष्टां च दुःखितां संनिमज्जतीम् ॥ १२.२०८.१२ ॥
तेव्हा स्वर्गवासींनी पृथ्वी पीडित रूपात पाहिली — भयंकर रूपी महाबली दानवांनी भरलेली, भाराने आर्त, आनंदरहित, दुःखी आणि बुडत असलेली.
12.208.13
गृहीत्वा पृथिवी देवी पाताले न्यवसत्तदा ।
ततस्त्रैलोक्यमखिलं निरोषधिगणान्वितम्।
निःस्वाध्यायवषट्कारमभूत्सर्वं समन्ततः ॥ १२.२०८.१३ ॥
तेव्हा देवी पृथ्वीला धरून पाताळात राहिली. मग संपूर्ण त्रैलोक्य औषधिसमूहांविना, स्वाध्याय आणि वषट्कार नसलेले सर्वत्र झाले.
12.208.14
अथादितेयाः संत्रस्ता ब्रह्माणमिदमब्रुवन् ।
कथं शक्ष्यामहे ब्रह्मन्दानवैरभिमर्दनम् ॥ १२.२०८.१४ ॥
तेव्हा भयभीत झालेले अदितीचे पुत्र ब्रह्मदेवांना म्हणाले, 'हे ब्रह्मन्! दानवांकडून चिरडले जाण्यापासून आम्ही कसे वाचू शकू?'
12.208.15
हिरण्याक्षेण भगवन्गृहीतेयं वसुन्धरा ।
न शक्ष्यामो वयं तत्र प्रवेष्टुं जलदुर्गमम् ॥ १२.२०८.१५ ॥
'हे भगवन्! हिरण्याक्षाने ही वसुंधरा घेतली आहे. जलदुर्गम अशा तेथे प्रवेश करण्यास आम्ही समर्थ नाही.'
12.208.16
तानाह भगवान्ब्रह्मा मुनिरेव प्रसाद्यताम् ।
अगस्त्योऽसौ महातेजाः पातु तज्जलमञ्जसा ॥ १२.२०८.१६ ॥
भगवान ब्रह्मा त्यांना म्हणाले, 'त्या मुनींनाच प्रसन्न करा. महातेजस्वी अगस्त्यांनी ते पाणी लवकर प्राशन करावे.'
12.208.17
तथेति चोक्त्वा ते देवा मुनिमूचुर्मुदान्विताः ।
त्रायस्व लोकान्विप्रर्षे जलमेतत्क्षयं नय ॥ १२.२०८.१७ ॥
'तसेच होवो' असे म्हणून ते देव आनंदाने मुनींना म्हणाले, 'हे विप्रर्षे! लोकांचे रक्षण करा; हे पाणी आटवून टाका.'
12.208.18
तथेति चोक्त्वा भगवान्कालानलसमद्युतिः ।
ध्यायञ्जलादनिवहं स क्षणेन पपौ जलम् ॥ १२.२०८.१८ ॥
'तसेच होवो' असे म्हणून कालाग्नीसारख्या तेजस्वी भगवंतांनी जलराशीचे ध्यान करत क्षणार्धात ते पाणी प्राशन केले.
12.208.19
शोषिते तु समुद्रे च देवाः सर्षिपुरोगमाः ।
ब्रह्माणं प्रणिपत्योचुर्मुनिना शोषितं जलम्।
इति भूयः समाचक्ष्व किं करिष्यामहे विभो ॥ १२.२०८.१९ ॥
समुद्र आटल्यावर ऋषींसह देवांनी ब्रह्मदेवाला नमस्कार करून म्हटले: मुनींनी पाणी शोषले आहे. हे विभो, पुन्हा सांगा, आम्ही काय करावे?
12.208.20
स्वयंभूस्तानुवाचेदं निसृष्टोऽत्र विधिर्मया ॥ १२.२०८.२० ॥
स्वयंभू त्यांना म्हणाले: येथे विधान माझ्याकडून ठरवले गेले आहे.
12.208.21
ते वरेणाभिसंपन्ना बलेन च मदेन च ।
नावबुद्ध्यन्ति संमूढा विष्णुमव्यक्तदर्शनम्।
वराहरूपिणं देवमधृष्यममरैरपि ॥ १२.२०८.२१ ॥
वर, बल आणि मद यांनी भरलेले ते मूढ वराहरूपी विष्णूला ओळखत नाहीत; त्यांचे रूप अव्यक्त आहे, देवांनाही अजेय.
12.208.22
एष वेगेन गत्वा हि यत्र ते दानवाधमाः ।
अन्तर्भूमिगता घोरा निवसन्ति सहस्रशः।
शमयिष्यति तच्छ्रुत्वा जहृषुः सुरसत्तमाः ॥ १२.२०८.२२ ॥
तो वेगाने जाऊन, जिथे भूमीच्या आत लपून हजारोंच्या संख्येने भयंकर दानव राहतात, त्यांना शांत करील. हे ऐकून श्रेष्ठ देव आनंदित झाले.
12.208.23
ततो विष्णुर्महातेजा वाराहं रूपमास्थितः ।
अन्तर्भूमिं संप्रविश्य जगाम दितिजान्प्रति ॥ १२.२०८.२३ ॥
मग महातेजस्वी विष्णूने वराहरूप धारण करून, भूमीच्या आत प्रवेश करून दैत्यांकडे गमन केले.
12.208.24
दृष्ट्वा च सहिताः सर्वे दैत्याः सत्वममानुषम् ।
प्रसह्य तरसा सर्वे संतस्थुः कालमोहिताः ॥ १२.२०८.२४ ॥
सर्व दैत्यांनी ते अमानुष सत्त्व पाहून एकत्र येऊन, बलपूर्वक आणि वेगाने, कालमोहित होऊन ठामपणे उभे राहिले.
12.208.25
ततस्ते समभिद्रुत्य वराहं जगृहुः समम् ।
संक्रुद्धाश्च वराहं तं व्यकर्षन्त समन्ततः ॥ १२.२०८.२५ ॥
नंतर ते धावत जाऊन त्या वराहाला एकत्र पकडू लागले; क्रोधाने त्या वराहाला सर्व बाजूंनी ओढू लागले.
12.208.26
दानवेन्द्रा महाकाया महावीर्यबलोच्छ्रिताः ।
नाशक्नुवंश्च किंचित्ते तस्य कर्तुं तदा विभो ॥ १२.२०८.२६ ॥
प्रचंड शरीर, महान पराक्रम आणि बळाने उन्मत्त झालेले दानवेंद्र — हे विभो, तेव्हा त्यांना त्याचे काहीही करता आले नाही.
12.208.27
ततोऽगच्छन्विस्मयं ते दानवेन्द्रा भयं तथा ।
संशयं गतमात्मानं मेनिरे च सहस्रशः ॥ १२.२०८.२७ ॥
तेव्हा त्या दानवेंद्रांना आश्चर्य आणि भय वाटले; आणि हजारो जण स्वतःला संशयात पडलेले मानू लागले.
12.208.28
ततो देवाधिदेवः स योगात्मा योगसारथिः ।
योगमास्थाय भगवांस्तदा भरतसत्तम ॥ १२.२०८.२८ ॥
तेव्हा देवाधिदेव, योग हेच ज्याचे स्वरूप आणि योग हाच ज्याचा सारथी आहे, असे ते भगवान योगाचा आश्रय घेते झाले — हे भरतश्रेष्ठा.
12.208.29
विननाद महानादं क्षोभयन्दैत्यदानवान् ।
सन्नादिता येन लोकाः सर्वाश्चैव दिशो दश ॥ १२.२०८.२९ ॥
त्याने महानाद केला; त्यामुळे दैत्य आणि दानव क्षुब्ध झाले; त्या गर्जनेने सर्व लोक आणि दहा दिशा दुमदुमल्या.
12.208.30
तेन सन्नादशब्देन लोकानां क्षोभ आगमत् ।
संश्रान्ताश्च दिशः सर्वा देवाः शक्रपुरोगमाः ॥ १२.२०८.३० ॥
त्या गर्जनेच्या नादाने लोकांमध्ये क्षोभ उसळला; सर्व दिशा आणि इंद्रासह देव गोंधळून गेले.
12.208.31
निर्विचेष्टं जगच्चापि बभूवातिभृशं तदा ।
स्थावरं जङ्गमं चैव तेन नादेन मोहितम् ॥ १२.२०८.३१ ॥
तेव्हा जग अत्यंत निश्चेष्ट झाले; त्या नादाने स्थावर आणि जंगम सर्व मोहित झाले.
12.208.32
ततस्ते दानवाः सर्वे तेन नादेन भीषिताः ।
पेतुर्गतासवश्चैव विष्णुतेजः प्रमोहिताः ॥ १२.२०८.३२ ॥
तेव्हा त्या नादाने भयभीत झालेले सर्व दानव विष्णुतेजाने मोहित होऊन निष्प्राण होऊन पडले.
12.208.33
त्रस्तांश्च देवानालोक्य ब्रह्मा प्राह पितामहः ।
योगेश्वरोऽयं भगवान्वाराहं रूपमास्थितः।
नर्दमानोऽत्र संयाति मा भैष्ट सुरसत्तमाः ॥ १२.२०८.३३ ॥
भयभीत झालेल्या देवांना पाहून पितामह ब्रह्मा म्हणाले, 'हे योगेश्वर भगवान वराहरूप धारण करून गर्जना करीत येथे येत आहेत. हे देवश्रेष्ठांनो, भिऊ नका.'
12.208.34
एवमुक्त्वा ततो ब्रह्मा नमश्चक्रे पितामहः ।
देवता मुनयश्चैव विष्णुं वै मुक्तिहेतवे ॥ १२.२०८.३४ ॥
असे बोलून पितामह ब्रह्मदेवांनी विष्णूला नमस्कार केला; देव आणि मुनींनीही मुक्तीसाठी विष्णूला नमस्कार केला.
12.208.35
ततो हरिर्महातेजा ब्रह्माणमभिनन्द्य च ।
रसातलगतश्चापि वराहस्त्रिदशद्विषाम्।
खुरैर्विदारयामास मांसमेदोस्थिसंचयान् ॥ १२.२०८.३५ ॥
नंतर महातेजस्वी हरींनी ब्रह्मदेवांचे अभिनंदन केले; रसातलात गेलेल्या वराहाने देवशत्रूंना खुरांनी फाडून मांस, मेद आणि हाडांचे ढीग केले.
12.208.36
नादेन तेन महता सनातन इति स्मृतः ।
पद्मनाभो महायोगी भूतात्मा भूतभावनः ॥ १२.२०८.३६ ॥
त्या महान नादामुळे ते सनातन म्हणून स्मरले गेले; पद्मनाभ, महायोगी, भूतात्मा, भूतांचे उत्पादक.
12.208.37
ततो देवगणाः सर्वे पितामहमुपाद्रवन् ।
तत्र गत्वा महात्मानमूचुश्चैव जगत्पतिम् ॥ १२.२०८.३७ ॥
तेव्हा सर्व देवगण पितामहांकडे धावले. तेथे जाऊन त्यांनी महात्मा जगत्पतींना सांगितले.
12.208.38
नादोऽयं कीदृशो देव नेतं विद्म वयं प्रभो ।
कोसौ हि कस्य वा नादो येन विह्वलितं जगत्।
देवाश्च दानवाश्चैव मोहितास्तस्य तेजसा ॥ १२.२०८.३८ ॥
हे देवा, हे प्रभो, हा नाद कसा आहे? आम्ही तो जाणत नाही. तो कोणाचा आहे? ज्या नादाने जग विव्हळ झाले, त्याच्या तेजाने देव आणि दानवही मोहित झाले.
12.208.39
एतस्मिन्नन्तरे विष्णुर्वाराहं रूपमास्थितः ।
उदतिष्ठन्महाबाहो स्तूयमानो महर्षिभिः ॥ १२.२०८.३९ ॥
याच वेळी विष्णू वराहरूप धारण करून उठले. हे महाबाहो, महर्षींनी स्तुती केलेले.
12.208.40
दिव्यं… युद्धमासीन्महात्मनोः ।
हिरण्याक्षस्य विष्णोश्च सर्वसंक्षोभकारणम् ॥ १२.२०८.४० ॥
महात्मा हिरण्याक्ष आणि विष्णू यांच्यात दिव्य युद्ध झाले; ते सर्व जगाच्या क्षोभाचे कारण ठरले.
12.208.41
जघान च हिरण्याक्षमन्तर्भूमिगतं हरिः ।
तदाकर्ण्य महातेजा ब्रह्मा मधुरमब्रवीत् ॥ १२.२०८.४१ ॥
पृथ्वीच्या अंतर्भागात गेलेल्या हिरण्याक्षाला हरीने ठार मारले. हे ऐकून महातेजस्वी ब्रह्मा मधुर बोलले.
12.208.42
निहत्य दानवपतीन्महावर्ष्मा महाबलः ।
एष देवो महायोगी भूतात्मा भूतभावनः ॥ १२.२०८.४२ ॥
दानवराजांना ठार करून विशाल रूप आणि महाबल असलेला हा देव महायोगी, भूतात्मा, भूतांचा निर्माता आहे.
12.208.43
सर्वभूतेश्वरो योगी मुनिरात्मा तथाऽऽत्मनः ।
स्थिरीभवत कृष्णोऽयं सर्वविध्नविनाशनः ॥ १२.२०८.४३ ॥
ते सर्व भूतांचे ईश्वर, योगी, मुनी आणि स्वतःचाच आत्मा आहेत. हे कृष्ण स्थिर होवोत; ते सर्व विघ्नांचा नाश करणारे आहेत.
12.208.44
कृत्वा कर्मातिसाध्वेतदशक्यममितप्रभः ।
समायातः स्वमात्मानं महाभागो महाद्युतिः ॥ १२.२०८.४४ ॥
अमित तेजस्वी त्यांनी हे अत्यंत उत्तम, अशक्य कर्म करून आपल्या स्वरूपाकडे परत आले; ते महाभाग्यवान आणि महातेजस्वी आहेत.
12.208.45
पद्मनाभो महायोगी पुराणपुरुषोत्तमः ।
न संतापो न भीः कार्या शोको वा सुरसत्तमैः ॥ १२.२०८.४५ ॥
पद्मनाभ, महायोगी, पुराणपुरुषांमध्ये उत्तम — देवश्रेष्ठांनो, संताप, भीती किंवा शोक करू नका.
12.208.46
विधिरेष प्रभावश्च कालः संक्षयकारकः ।
लोकान्धारयता तेन नादो मुक्तो महात्मना ॥ १२.२०८.४६ ॥
हेच विधान, हाच प्रभाव आणि संहार करणारा काळ; लोकांना धारण करणाऱ्या त्या महात्म्याने तो नाद सोडला.
12.208.47
स एष हि महाबाहुः सर्वलोकनमस्कृतः ।
अच्युतः पुण्डरीकाक्षः सर्वभूतादिरीश्वरः ॥ १२.२०८.४७ ॥
तेच हे महाबाहु, सर्व लोकांनी नमस्कृत, अच्युत, कमलनयन, सर्व भूतांचे आदि, ईश्वर आहेत.