મહાભારત · અધ્યાય 12.209
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.209.1
पितामह महाप्राज्ञ केशवस्य महात्मनः ।
वक्तुमर्हसि तत्त्वेन माहात्म्यं पुनरेव तु ॥ १२.२०९.१ ॥
હે પિતામહ, હે મહાપ્રાજ્ઞ, મહાત્મા કેશવનું માહાત્મ્ય તત્ત્વથી ફરી એકવાર કહેવા આપ યોગ્ય છો.
12.209.2
न तृप्याम्यहमप्येनं पश्यञ्शृण्वंश्च भारत ।
एवं कृष्णं महाबाहो तस्मादेतद्ब्रवीहि मे ॥ १२.२०९.२ ॥
હે ભારત, તેમને જોઈને અને સાંભળીને પણ હું તૃપ્ત થતો નથી. તેથી હે મહાબાહો, કૃષ્ણ વિશે આ મને કહો.
12.209.3
शृणु राजन्कथामेतां वैष्णवीं पापनाशनीम् ।
नारदो मां पुरा प्राह यामहं ते वदामि ताम् ॥ १२.२०९.३ ॥
હે રાજન્, પાપનો નાશ કરનારી આ વૈષ્ણવી કથા સાંભળો. પૂર્વે નારદે મને જે કહ્યું હતું, તે હું તમને કહું છું.
12.209.4
देवर्षिर्नारदः पूर्वं तत्वं वेत्स्यामि वै हरेः ।
इति संचिन्त्य मनसा दध्यौ ब्रह्म सनातनम् ॥ १२.२०९.४ ॥
દેવર્ષિ નારદે પૂર્વે 'હરિનું તત્ત્વ હું અવશ્ય જાણીશ' એમ મનમાં વિચારીને સનાતન બ્રહ્મનું ધ્યાન ધર્યું.
12.209.5
हिमालये शुभे दिव्ये दिव्यं वर्षशतं किल ।
अनुच्छ्वसन्निराहारः संयतात्मा जितेन्द्रियः ॥ १२.२०९.५ ॥
શુભ અને દિવ્ય હિમાલયમાં દિવ્ય સો વર્ષ સુધી, શ્વાસ રોકીને, નિરાહાર, આત્મસંયમી અને જિતેન્દ્રિય થઈને (તેમણે તપ કર્યું).
12.209.6
ततोऽन्तरिक्षे वागासीत्तं मुनिप्रवरं प्रति ।
मेघगम्भीरनिर्घोषा दिव्या वाह्याऽशरीरिणी ॥ १२.२०९.६ ॥
ત્યારે આકાશમાંથી તે મુનિશ્રેષ્ઠ પ્રત્યે એક વાણી થઈ—મેઘગર્જના સમી ગંભીર, દિવ્ય, બાહ્ય અને અશરીરી.
12.209.7
किमर्थं त्वं समापन्नो ध्यानं मुनिवरोत्तम ।
अहं ददामि ते ज्ञानं धर्माद्यं वा वृणीष्व माम् ॥ १२.२०९.७ ॥
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તમે શા માટે ધ્યાનમાં લીન છો? હું તમને જ્ઞાન આપીશ; અથવા ધર્મ વગેરેમાંથી જે જોઈએ તે મારી પાસે માગો.
12.209.8
तच्छ्रुत्वा मुनिरालोच्य संभ्रमाविष्टमानसः ।
किंनु स्यादिति संचिन्त्य वाक्यमाहापरं प्रति ॥ १२.२०९.८ ॥
તે સાંભળીને મુનિ મનમાં ગભરાટથી ભરાઈ ગયા. 'આ શું હશે?' એમ વિચારીને તેમણે બીજાને આ વચન કહ્યું.
12.209.9
कस्त्वं भवानण्डं बिभेद मध्ये ।
समास्थितो वाक्यमुदीरयन्माम्।
न रूपमन्यत्तव दृश्यते वै ।
ईदृग्विधस्त्वं समधिष्ठितोऽसि ॥ १२.२०९.९ ॥
ઇંડાને વચ્ચેથી ફોડનાર તમે કોણ છો? વચ્ચે ઊભા રહીને મારી સાથે આ વચન બોલતા તમારું બીજું કોઈ રૂપ દેખાતું નથી; આવા જ રૂપમાં તમે સ્થિત છો.
12.209.10
पुनस्तमाह स मुनिमनन्तोऽहं बृहत्तरः ।
न मां मूढा विजानन्ति ज्ञानिनो मां विदन्त्युत ॥ १२.२०९.१० ॥
ફરી તે મુનિએ તેને કહ્યું, 'હું અનંત અને મહાન છું. મૂઢ લોકો મને જાણતા નથી; જ્ઞાનીઓ જ મને જાણે છે.'
12.209.11
तं प्रत्याह मुनिः श्रीमान्प्रणतो विनयान्वितः ।
भवन्तं ज्ञातुमिच्छामि तव तत्वं ब्रवीहि मे ॥ १२.२०९.११ ॥
તેમને તે શ્રીમાન મુનિ વિનયપૂર્વક પ્રણામ કરીને બોલ્યા, 'હું તમને જાણવા ઇચ્છું છું; તમારું તત્ત્વ મને કહો.'
12.209.12
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नारदं प्राह लोकपः ।
ज्ञानेन मां विजानीहि नान्यथा शक्तिरस्ति ते ॥ १२.२०९.१२ ॥
તેનું તે વચન સાંભળીને લોકપાલ નારદને બોલ્યા, 'જ્ઞાનથી મને જાણ; બીજી રીતે તારામાં એ શક્તિ નથી.'
12.209.13
कीदृग्विधं तु तज्ज्ञानं येन जानामि ते तनुम् ।
अनन्त तन्मे ब्रूहि त्वं यद्यनुग्रहवानहम् ॥ १२.२०९.१३ ॥
તે જ્ઞાન કેવા પ્રકારનું છે જેનાથી હું તારું સ્વરૂપ જાણી શકું? હે અનંત, જો તું મારા પર કૃપાળુ હોય તો તે મને કહે.
12.209.14
विकल्पहीनं विपुलं तस्य चूरं शिवं परम् ।
ज्ञानं तत्तेन जानासि साधनं प्रति ते मुने ॥ १२.२०९.१४ ॥
તે જ્ઞાન વિકલ્પરહિત, વિપુલ, શુદ્ધ, શિવ અને પરમ છે. હે મુનિ, તેનાથી જ તું સાધનને જાણે છે.
12.209.15
अत्रावृत्य स्थितं ह्येतत्तच्छुद्धमितरन्मृषा ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं संक्षेपान्मुनिसत्तम ॥ १२.२०९.१५ ॥
અહીં આવૃત થઈને રહેલું તે જ શુદ્ધ છે, બાકીનું બધું મિથ્યા છે. હે મુનિશ્રેષ્ઠ, આ બધું તને સંક્ષેપમાં કહેવામાં આવ્યું.
12.209.16
त्वमेव तव यत्तत्वं ब्रूहि लोकगुरो मम ।
भवन्तं ज्ञातुमिच्छामि कीदृग्भूतस्त्वमव्यय ॥ १२.२०९.१६ ॥
તારું તે તત્ત્વ તું જ કહે, હે લોકગુરુ. હે અવ્યય, તું કેવા સ્વરૂપનો છે તે હું જાણવા ઇચ્છું છું.
12.209.17
ततः प्रहस्य भगवान्मेघगम्भीरया गिरा ।
प्राहेशः सर्वभूतानां न मे चास्यं श्रुतिर्न च ॥ १२.२०९.१७ ॥
ત્યારે ભગવાને હસીને મેઘ જેવી ગંભીર વાણીથી કહ્યું — સર્વ ભૂતોના ઈશ્વરે કહ્યું: મારે મુખ નથી, શ્રવણ પણ નથી.
12.209.18
न घ्राणजिह्वे दृक्चैव त्वचा नास्ति तथा मुने ।
कथं वक्ष्यामि चात्मानमशरीरस्तथाप्यहम् ॥ १२.२०९.१८ ॥
હે મુનિ, મને નાક અને જીભ નથી, આંખ પણ નથી, તેમ જ ત્વચા પણ નથી. તોપણ અશરીરી એવો હું મારા વિશે કેવી રીતે કહું?
12.209.19
तज्ज्ञात्वा विस्मयाविष्टो मुनिराह प्रणम्य तम् ।
येन त्वं पूर्वमात्मानमनन्तोऽहं बृहत्तरः।
शतोऽहमिति मां प्रीतः प्रोक्तवानसि तत्कथम् ॥ १२.२०९.१९ ॥
આ જાણીને વિસ્મયથી ભરાયેલા મુનિએ તેમને પ્રણામ કરીને કહ્યું, "તમે પહેલાં પોતાને અનંત અને બૃહત્તર કહ્યા; અને પ્રસન્ન થઈ મને 'સો' કહ્યા; તે કેવી રીતે?"
12.209.20
पुनस्तमाह भगवांस्तवाप्यक्षाणि सन्ति वै ।
त्वमेनं ब्रूहि चात्मानं यदि शक्नोषि नारद ॥ १२.२०९.२० ॥
ભગવાને ફરી તેમને કહ્યું, "તારી પણ ઇન્દ્રિયો છે. હે નારદ, જો તું કરી શકે તો આ અને તારા આત્માને કહે."
12.209.21
आत्मा यथा तव मुने विदितस्तु भविष्यति ।
मां च जानासि तेन त्वमेकं साधनमावयोः।
इत्युक्त्वा भगवान्देवस्ततो नोवाच किंचन ॥ १२.२०९.२१ ॥
"હે મુનિ, તારો આત્મા જેમ જાણાશે તેમ થશે. તું મને પણ જાણે છે; તેથી આપણા બંને માટે આ એક સાધન છે." એમ કહીને ભગવાન દેવે પછી કંઈ કહ્યું નહીં.
12.209.22
नारदोऽप्युत्स्मयन्खिन्नः क्व गतोऽसाविति प्रभुः ।
स्थित्वा स दीर्घकालं च मुनिर्व्यामूढमानसः ॥ १२.२०९.२२ ॥
નારદ પણ હસીને, ખિન્ન થઈને વિચારવા લાગ્યા, "તે પ્રભુ ક્યાં ગયા?" એ મુનિ લાંબા સમય સુધી ઊભા રહ્યા, મન મૂંઝાયેલું.
12.209.23
आह मां भगवान्देवस्त्वनन्तोऽहं बृहत्तरः ।
तेनाहमिति सर्वस्य को वानन्तो बृहत्तरः ॥ १२.२०९.२३ ॥
ભગવાન દેવે મને કહ્યું, "હું અનંત અને બૃહત્તર છું. તેથી સર્વમાંનો 'હું' કોણ, અથવા અનંત અને બૃહત્તર કોણ?"
12.209.24
केयमुर्वी ह्यनन्ताख्या बृहती नूनमेव सा ।
यस्यां जानन्ति भूतानि विलीनानि ततस्ततः।
एनां पृच्छामि तरुणीं सैषा नूनमुवाच माम् ॥ १२.२०९.२४ ॥
અનંતા નામની આ પૃથ્વી કેવી છે? તે ચોક્કસ વિશાળ છે. તેમાં જીવો વારંવાર લીન થાય છે. આ યુવતીને હું પૂછું છું; આણે જ ખરેખર મને કહ્યું.
12.209.25
इत्येवं स मुनिः श्रीमान्कृत्वा निश्चयमात्मनः ।
स भूतलं समाविश्य प्रणिपत्येदमब्रवीत् ॥ १२.२०९.२५ ॥
આ રીતે તે શ્રીમાન મુનિએ મનમાં નિશ્ચય કરીને ભૂતલમાં પ્રવેશીને પ્રણામ કરી આ કહ્યું.
12.209.26
आश्चर्यासि च धन्यासि वृहती त्वं वसुन्धरे ।
त्वामत्र वेत्तुमिच्छामि याग्दृभूताऽसि शोभने ॥ १२.२०९.२६ ॥
હે વસુંધરા, તું આશ્ચર્યમયી અને ધન્ય છે, તું વિશાળ છે. હે શોભને, તું કેવા સ્વરૂપની છે તે અહીં જાણવાની મારી ઇચ્છા છે.
12.209.27
तच्छ्रुत्वा धरणी देवी स्मयमानाऽब्रवीदिदम् ।
नाहं हि बृहती विप्र न चानन्ता च सत्तम ॥ १२.२०९.२७ ॥
તે સાંભળીને દેવી ધરણી હસતાં બોલી: હે વિપ્ર, હું બૃહતી નથી, અને હે સત્તમ, અનંતા પણ નથી.
12.209.28
कारणं मम यो गन्धो गन्धात्मानं ब्रवीहि तम् ।
ततो मुनिस्तद्धि तत्वं प्रणिपत्येदमब्रवीत् ॥ १२.२०९.२८ ॥
મારું કારણ જે ગંધ છે, તે ગંધનું સ્વરૂપ કહે. ત્યારે મુનિએ તે તત્ત્વ જાણીને પ્રણામ કરીને આ કહ્યું.
12.209.29
कारणं मे जलं मत्तो बृहत्तरतमं हि तत् ॥ १२.२०९.२९ ॥
મારું કારણ જળ છે; તે મારા કરતાં પણ અત્યંત વિશાળ છે.
12.209.30
स समुद्रं मुनिर्गत्वा प्रणिपत्येदमब्रवीत् ।
आश्चर्योसि च धन्योसि ह्यनन्तोसि बृहत्तरः ॥ १२.२०९.३० ॥
તે મુનિ સમુદ્ર પાસે જઈ પ્રણામ કરીને આ પ્રમાણે બોલ્યા: તમે અદ્ભુત છો, ધન્ય છો, ખરેખર તમે અનંત અને અત્યંત મહાન છો.
12.209.31
भवन्तं वेत्तुमिच्छामि कीदृग्भूतस्त्यमव्यय ।
तच्छ्रुत्वा सरितानाथः समुद्रो मुनिमब्रवीत् ॥ १२.२०९.३१ ॥
હે અવ્યય, તમે કેવા સ્વરૂપના છો તે જાણવાની મારી ઇચ્છા છે. આ સાંભળીને નદીઓના સ્વામી સમુદ્રે મુનિને કહ્યું.
12.209.32
कारणं मेऽत्र संपृच्छ रसात्मानं बृहत्तरम् ।
ततो बृहत्तरं विद्वंस्त्वं पृच्छ मुनिसत्तम ॥ १२.२०९.३२ ॥
અહીં મારું કારણ પૂછો, જે રસસ્વરૂપ અને અત્યંત મહાન છે. પછી, હે વિદ્વાન, મુનિશ્રેષ્ઠ, તે વધુ મહાનને પૂછો.
12.209.33
ततो मुनिर्यथायोगं जलं तत्वमवेक्ष्य तत् ।
जलात्मानं प्रणम्याह जलतत्वस्थितो मुनिः ॥ १२.२०९.३३ ॥
પછી તે મુનિએ યથાવિધિ જલતત્ત્વનો વિચાર કરીને, જલસ્વરૂપને પ્રણામ કરીને કહ્યું; તે મુનિ જલતત્ત્વમાં સ્થિત હતા.
12.209.34
आश्चर्योसि च धन्योसि ह्यनन्तोसि बृहत्तरः ।
भवन्तं श्रोतुमिच्छामिकीदृग्भूतस्त्वमव्यय ॥ १२.२०९.३४ ॥
તમે અદ્ભુત છો, ધન્ય છો, ખરેખર તમે અનંત અને અત્યંત મહાન છો. હે અવ્યય, તમે કેવા સ્વરૂપના છો તે સાંભળવાની મારી ઇચ્છા છે.
12.209.35
ततो रसात्म…मुनिमाह पुनः पुनः ।
ममापि कारणं पृच्छ तेजोरूपं विभावसुम्।
नाहं बृहत्तरो ब्रह्मन्नाप्यनन्तश्च सत्तम् ॥ १२.२०९.३५ ॥
પછી રસાત્મ…તે મુનિને વારંવાર કહ્યું: મારા કારણને પણ પૂછો, તેજોરૂપ વિભાવસુને. હે બ્રહ્મન્, સત્તમોમાં શ્રેષ્ઠ, હું મહાનતર પણ નથી અને અનંત પણ નથી.
12.209.36
ततोऽग्निं प्रणिपत्याह मुनिर्विस्मितमानसः ।
यज्ञात्मानं महावासं सर्वभूतनमस्कृतम् ॥ १२.२०९.३६ ॥
પછી વિસ્મિત મનવાળા મુનિએ અગ્નિને પ્રણામ કરીને કહ્યું — યજ્ઞાત્મા, મહાવાસ, સર્વ ભૂતોથી નમસ્કૃત આપને.
12.209.37
आश्चर्योसि च धन्योसि ह्यनन्तश्च बृहत्तरः ।
भवन्तं वेत्तुमिच्छामि कीदृग्भूतस्त्वमव्यय ॥ १२.२०९.३७ ॥
આપ આશ્ચર્યકારક અને ધન્ય છો; આપ અનંત અને અત્યંત મહાન છો. હે અવ્યય, આપ કયા સ્વરૂપના છો તે જાણવા હું ઇચ્છું છું.
12.209.38
ततः प्रहस्य भगवान्मुनिं स्विष्टकृदब्रवीत् ।
नाहं बृहत्तरो ब्रह्मन्नाप्यनन्तश्च सत्तम।
कारणं मम रूपं यत्तं पृच्छ मुनिसत्तम ॥ १२.२०९.३८ ॥
ત્યારે ભગવાન સ્વિષ્ટકૃત્ (અગ્નિ) હસીને મુનિને બોલ્યા — હે બ્રહ્મન્, હું બૃહત્તર નથી, અનંત પણ નથી, હે સત્તમ. મારા રૂપનું જે કારણ છે તે તેમને પૂછો, હે મુનિશ્રેષ્ઠ.
12.209.39
ततो योगक्रमेणैव प्रतीतं तं प्रविश्य सः ।
रूपात्मानं प्रणम्याह नारदो वदतांवरः ॥ १२.२०९.३९ ॥
પછી યોગક્રમથી પ્રતીત થયેલા તેમનામાં પ્રવેશીને, વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ નારદે રૂપાત્માને પ્રણામ કરીને કહ્યું.
12.209.40
आश्चर्योसि च धन्योसि ह्यनन्तोसि बृहत्तरः ।
भवन्तं वेत्तुमिच्छामि कीदृग्भूतस्त्वमव्यय ॥ १२.२०९.४० ॥
આપ આશ્ચર્યકારક અને ધન્ય છો; આપ અનંત અને અત્યંત મહાન છો. હે અવ્યય, આપ કયા સ્વરૂપના છો તે જાણવા હું ઇચ્છું છું.
12.209.41
उत्स्मयित्वा तु रूपात्मा तं मुनिं प्रत्युवाच ह ।
वायुर्मे कारणं ब्रह्मंस्तं पृच्छ मुनिसत्तम।
मत्तो बहुतरः श्रीमाननन्तश्च महाविलम् ॥ १२.२०९.४१ ॥
ત્યારે રૂપાત્માએ હસીને તે મુનિને કહ્યું — હે બ્રહ્મન્, મારા (રૂપનું) કારણ વાયુ છે; તેમને પૂછો, હે મુનિશ્રેષ્ઠ. મારાથી ઘણા મહાન, શ્રીમાન અને અનંત તે મહાવિલ છે.
12.209.42
स मारुतं प्रणम्याह भगवान्मुनिसत्तमः ।
योगसिद्धो महायोगी ज्ञानविज्ञानपारगः ॥ १२.२०९.४२ ॥
તે ભગવાન, મુનિશ્રેષ્ઠ, વાયુને પ્રણામ કરીને બોલ્યા. તેઓ યોગસિદ્ધ, મહાયોગી અને જ્ઞાન-વિજ્ઞાનમાં પારંગત હતા.
12.209.43
आश्चर्योसि च धन्योसि ह्यनन्तोसि बृहत्तरः ।
भवन्तं वेत्तुमिच्छामि कीदृग्भूतस्त्वमव्यय ॥ १२.२०९.४३ ॥
તમે અદ્ભુત અને ધન્ય છો, ખરેખર અનંત અને મહાનોથી પણ મહાન છો. હે અવ્યય, તમે કેવા છો તે જાણવાની મારી ઇચ્છા છે.
12.209.44
ततो वायुर्हि संप्राह नारदं मुनिसत्तमम् ।
कारणं पृच्छ भगवन्स्पर्शात्मानं ममाद्य वै ॥ १२.२०९.४४ ॥
પછી વાયુએ મુનિશ્રેષ્ઠ નારદને કહ્યું: હે ભગવન્, આજે સ્પર્શસ્વરૂપ મારું કારણ પૂછો.
12.209.45
मत्तो बृहत्तरः श्रीमाननन्तश्च तथैव सः ।
ततोस्य वचनं श्रुत्वा स्पर्शात्मानमुवाच सः ॥ १२.२०९.४५ ॥
મારા કરતાં મહાન, શ્રીમાન અને અનંત પણ તે જ છે. પછી તેનું વચન સાંભળીને તેણે સ્પર્શસ્વરૂપને કહ્યું.
12.209.46
आश्चर्योसि च धन्योसि ह्यनन्तोसि बृहत्तरः ।
भवन्तं वेत्तुमिच्छामि कीदृग्भूतस्त्वमव्यय ॥ १२.२०९.४६ ॥
તમે અદ્ભુત અને ધન્ય છો, ખરેખર અનંત અને મહાનોથી પણ મહાન છો. હે અવ્યય, તમે કેવા છો તે જાણવાની મારી ઇચ્છા છે.
12.209.47
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स्पर्शात्मा मुनिमब्रवीत् ।
नाहं वृहत्तरो ब्रह्मन्नाप्यनन्तश्च सत्तम ॥ १२.२०९.४७ ॥
તેનું તે વચન સાંભળીને સ્પર્શસ્વરૂપે મુનિને કહ્યું: હે બ્રહ્મન્, હે સત્તમ, હું મહાનોથી પણ મહાન નથી, અને અનંત પણ નથી.
12.209.48
कारणं मम चैवेममाकाशं च बृहत्तरम् ।
तं पृच्छ मुनिशार्दूल सर्वव्यापिनमव्ययम् ॥ १२.२०९.४८ ॥
મારું કારણ અને આ આકાશ એનાથી પણ મોટું છે. હે મુનિશાર્દૂલ, સર્વવ્યાપી અવ્યયને પૂછો.
12.209.49
तच्छ्रुत्वा नारदः श्रीमान्वाक्यं वाक्यविशारदः ।
आकाशं समुपागम्य प्रणम्याह कृताञ्जलिः ॥ १२.२०९.४९ ॥
તે સાંભળીને વાણીમાં કુશળ શ્રીમાન નારદ આકાશ પાસે જઈને, પ્રણામ કરીને, હાથ જોડીને બોલ્યા.
12.209.50
आश्चर्योसि न धन्योसि ह्यनन्तोसि बृहत्तरः ।
भवन्तं वेत्तुमिच्छामि कीदृग्भूतस्त्वमव्यय ॥ १२.२०९.५० ॥
તું આશ્ચર્યકારક છે, ધન્ય નથી; તું અનંત અને મહાન છે. હે અવ્યય, તું કેવા સ્વરૂપનો છે તે જાણવા હું ઇચ્છું છું.
12.209.51
आकाशस्तमुवाचेदं प्रहसन्मुनिसत्तमम् ।
नाहं बृहत्तरो ब्रह्मञ्शब्दो वै कारणं मम।
तं पृच्छ मुनिशार्दूल स वै मत्तो बृहत्तरः ॥ १२.२०९.५१ ॥
આકાશ હસતાં તે મુનિશ્રેષ્ઠને આમ બોલ્યું: હે બ્રાહ્મણ, હું મોટો નથી; શબ્દ જ મારું કારણ છે. હે મુનિશાર્દૂલ, તેને પૂછો; તે જ મારા કરતાં મોટો છે.
12.209.52
ततो ह्याविश्य चाकाशं शब्दात्मानमुवाच ह ।
स्वरव्यञ्जनसंयुक्तं नानाहेतुविभूषितम्।
वेदाख्यं परमं गुह्यं वेदकारणमच्युतम् ॥ १२.२०९.५२ ॥
પછી આકાશમાં પ્રવેશીને શબ્દાત્માને તેમણે કહ્યું: સ્વર-વ્યંજનોથી યુક્ત, અનેક હેતુઓથી શોભિત, વેદ નામનું પરમ ગુહ્ય, વેદોનું કારણ, અચ્યુત.
12.209.53
आश्चर्योसि च धन्योसि ह्यनन्तोसि बृहत्तरः ।
भवन्तं श्रोतुमिच्छामि कीदृग्भूतस्त्वमव्यय ॥ १२.२०९.५३ ॥
તું આશ્ચર્યકારક અને ધન્ય છે; તું અનંત અને મહાન છે. હે અવ્યય, તું કેવા સ્વરૂપનો છે તે સાંભળવા હું ઇચ્છું છું.
12.209.54
वेदात्मा प्रत्युवाचेदं नारदं मुनिपुङ्गवम् ।
मया कारणभूतेन सर्ववेत्ता पितामहः ॥ १२.२०९.५४ ॥
વેદાત્માએ એ મુનિશ્રેષ્ઠ નારદને આ ઉત્તર આપ્યો: કારણભૂત એવો હું જ સર્વજ્ઞ પિતામહ છું.
12.209.55
ब्रह्मणो बुद्धिसंस्थानमास्थितोऽहं महामुने ।
तस्माद्वृहत्तरो मत्तः पद्मयोनिर्महामतिः।
तं पृच्छ मुनिशार्दूल सर्वकारणकारणम् ॥ १२.२०९.५५ ॥
હે મહામુનિ, હું બ્રહ્માની બુદ્ધિમાં સ્થિત છું. તેથી મારા કરતાં મહાન મહામતિ પદ્મયોનિ છે. હે મુનિશાર્દૂલ, સર્વ કારણોના કારણને જ પૂછો.
12.209.56
ब्रह्मलोकं ततो गत्वा नारदो मुनिपुङ्गवैः ।
सेव्यमानं महात्मानं लोकपालैर्मरुद्गणैः ॥ १२.२०९.५६ ॥
પછી નારદ બ્રહ્મલોકમાં ગયા. ત્યાં શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, લોકપાલો અને મરુદ્ગણો દ્વારા સેવાતા મહાત્માને તેમણે જોયા.
12.209.57
समुद्रैश्च सरिद्भिश्च भूततत्वैः सभूधरैः ।
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ज्योतिषां च गणैस्तथा ॥ १२.२०९.५७ ॥
સમુદ્રો અને નદીઓ, ભૂતતત્ત્વો, પર્વતો સહિત, ગંધર્વો, અપ્સરાઓ અને જ્યોતિર્ગણો દ્વારા પણ તે સેવાતા હતા.
12.209.58
स्तुतिस्तोमग्रहस्तोभैस्तथा वेदैर्मुनीश्वरैः ।
उपास्यमानं ब्रह्माणं लोकनाथं परात्परम् ॥ १२.२०९.५८ ॥
સ્તુતિ-સ્તોમ અને ગ્રહસ્તોભો વડે, વેદો અને મુનીશ્વરો દ્વારા ઉપાસિત બ્રહ્મા — લોકનાથ, પરાત્પર.
12.209.59
हिरण्यगर्भं विश्वेशं चतुर्वक्रेण भूषितम् ।
प्रणम्य प्राञ्जलिः प्रह्वस्तमाह मुनिपुङ्गवः ॥ १२.२०९.५९ ॥
હિરણ્યગર્ભ, વિશ્વેશ, ચાર મુખોથી શોભિત તેમને પ્રણામ કરીને, હાથ જોડી, વિનમ્રતાથી તે મુનિશ્રેષ્ઠ બોલ્યા.
12.209.60
आश्चर्योसि च धन्योसि ह्यनन्तोसि बृहत्तरः ।
भवन्तं वेत्तुमिच्छामि कीदृग्भूतस्त्वमव्यय ॥ १२.२०९.६० ॥
તમે આશ્ચર્યમય, ધન્ય, ખરેખર અનંત અને સૌથી મહાન છો. હે અવ્યય, તમે કેવા સ્વરૂપના છો તે જાણવા હું ઇચ્છું છું.
12.209.61
तच्छ्रुत्वा भगवान्ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ।
उत्स्मयन्मुनिमाहेदं कर्ममूलस्य लोपकम् ॥ १२.२०९.६१ ॥
આ સાંભળીને સર્વલોકપિતામહ ભગવાન બ્રહ્મા હસ્યા અને કર્મમૂળનો નાશ કરનારું આ વચન મુનિને કહ્યું.
12.209.62
नाहं बृहत्तरो ब्रह्मन्नाप्यनन्तश्च सत्तम ।
लोकानां मम सर्वेषां नाथभूतो बृहत्तरः ॥ १२.२०९.६२ ॥
હે બ્રાહ્મણ, હું સૌથી મહાન નથી કે અનંત પણ નથી, હે સત્તમ. મારા અને સર્વ લોકોના નાથ રૂપ જે છે તે જ સૌથી મહાન છે.
12.209.63
नन्दगोपकुले गोपकुमारैः परिवारितः ।
समस्तजगतां गोप्ता गोपवेषेण संस्थितः ॥ १२.२०९.६३ ॥
નંદગોપના કુળમાં, ગોપબાળકોથી ઘેરાયેલા, સમસ્ત જગતના રક્ષક, ગોપવેશે તે રહેલા છે.
12.209.64
मद्रूपं च समास्थाय जगत्सृष्टिं करोति सः ।
ऐशानमास्थितः श्रीमान्हन्ति नित्यं हि पाति च ॥ १२.२०९.६४ ॥
તે મારું રૂપ ધારણ કરીને જગતની સૃષ્ટિ કરે છે; ઈશાનનું રૂપ ધારણ કરીને તે શ્રીમાન નિત્ય સંહાર કરે છે અને પાલન પણ કરે છે.
12.209.65
विष्णुः स्वरूपरूपोऽसौ कारणं स हरिर्मम ।
तं पृच्छ मुनिशार्दूल स चानन्तो बृहत्तरः ॥ १२.२०९.६५ ॥
વિષ્ણુ પોતાના સ્વરૂપને જ રૂપ તરીકે ધારણ કરનાર છે; તે હરિ મારું કારણ છે. હે મુનિશાર્દૂલ, તેમને જ પૂછો; તે જ અનંત અને સૌથી મહાન છે.
12.209.66
ततोऽवतीर्य भगवान्ब्रह्मलोकान्महामुनिः ।
नन्दगोपकुले विष्णुमेनं कृष्णं जगत्पतिम् ॥ १२.२०९.६६ ॥
ત્યારે બ્રહ્મલોકથી ઊતરેલા ભગવાન મહામુનિએ નંદગોપના કુળમાં આ વિષ્ણુને, જગત્પતિ કૃષ્ણને (જોયા).
12.209.67
बालक्रीडनकासक्तं वत्सजालविभूषितम् ।
पाययित्वाथ बध्नन्तं धूलिधूम्राननं परम् ॥ १२.२०९.६७ ॥
બાળરમતમાં લીન, વાછરડાંઓના સમૂહથી શોભિત, તેમને પાણી પાઈને બાંધતા, ધૂળથી ઝાંખા મુખવાળા પરમને (જોયા).
12.209.68
गाहमानैर्हसद्भिश्च नृत्यद्भिश्च समन्ततः ।
पाणिवादनकैश्चैव संवृतं वेणुवादकैः ॥ १२.२०९.६८ ॥
ચારે બાજુ પાણીમાં કૂદતા, હસતા, નાચતા, તાળી પાડતા અને વાંસળી વગાડનારાઓથી ઘેરાયેલો (હતો).
12.209.69
प्रणिपत्याब्रवीदेनं नारदो भगवान्मुनिः ।
आश्चर्योसि च धन्योसि ह्यनन्तश्च बृहत्तरः।
वेत्ताऽसि चाव्ययश्चासि वेत्तुमिच्छामि यादृशम् ॥ १२.२०९.६९ ॥
ભગવાન મુનિ નારદે નમસ્કાર કરીને તેમને કહ્યું: "તમે આશ્ચર્યમય અને ધન્ય છો; તમે અનંત અને અતિ મહાન છો. તમે જ્ઞાતા અને અવ્યય છો; તમે કેવા છો તે જાણવા ઇચ્છું છું."
12.209.70
ततः प्रहस्य भगवान्नारदं प्रत्युवाच ह ।
मत्तः परतरं नास्ति मत्तः सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२०९.७० ॥
ત્યારે ભગવાન હસીને નારદને ઉત્તર આપતાં બોલ્યા: "મારા કરતાં ચઢિયાતું કંઈ નથી; મારા પર જ સર્વ સ્થિર છે."
12.209.71
मतो बृहत्तरं नान्यदहमेव बृहत्तरः ।
आकाशे च स्थितः पूर्वमुक्तवानहमेव ते ॥ १२.२०९.७१ ॥
મારા કરતાં મોટું બીજું કંઈ નથી; હું જ સૌથી મહાન છું. આકાશમાં ઊભા રહીને પહેલાં પણ મેં જ તને આ કહ્યું હતું.
12.209.72
न मां वेत्ति जनः कश्चिन्माया मम दुरत्यया ।
भक्त्या त्वनन्यया युक्ता मां विजानन्ति योगिनः ॥ १२.२०९.७२ ॥
કોઈ મને જાણતું નથી; મારી માયા પાર કરવી કઠિન છે. પરંતુ અનન્ય ભક્તિથી યુક્ત યોગીઓ મને જાણે છે.
12.209.73
प्रियोसि मम भक्तोसि मम तत्वं विलोकय ।
ददामि तव तज्ज्ञानं येन तत्वं प्रपश्यसि ॥ १२.२०९.७३ ॥
તું મને પ્રિય છે, મારો ભક્ત છે; મારું તત્ત્વ જો. જેનાથી તું તત્ત્વને સ્પષ્ટ જોઈશ તે જ્ઞાન હું તને આપું છું.
12.209.74
अन्येषां चैव भक्तानां मम योगरतात्मनाम् ।
ददामि दिव्यं ज्ञानं च येन तत्वं प्रपश्यसि ॥ १२.२०९.७४ ॥
મારા યોગમાં રત મનવાળા અન્ય ભક્તોને પણ હું દિવ્ય જ્ઞાન આપું છું; જેનાથી તું તત્ત્વને જોશે.
12.209.75
अन्येषां चैव भक्तानां मम योगरतात्मनाम् ।
ददामि दिव्यं ज्ञानं च तेन ते यान्ति मत्पदम् ॥ १२.२०९.७५ ॥
મારા યોગમાં રત મનવાળા અન્ય ભક્તોને પણ હું દિવ્ય જ્ઞાન આપું છું; જેનાથી તેઓ મારા પદને પામે છે.
12.209.76
एवमुक्त्वा ययौ कृष्णो नन्दगोपगृहं हरिः ॥ १२.२०९.७६ ॥
આમ કહીને હરિ કૃષ્ણ નંદગોપના ઘરે ગયા.
12.209.77
एतत्ते कथितं राजन्विष्णुतत्वमनुत्तमम् ।
भजस्वैनं विशालाक्षं जपन्कृष्णेति सत्तम ॥ १२.२०९.७७ ॥
હે રાજન, આ ઉત્તમ વિષ્ણુતત્ત્વ તને કહેવામાં આવ્યું. હે સત્તમ, કૃષ્ણ નામનો જપ કરતાં એ વિશાલાક્ષની ભક્તિ કર.
12.209.78
मोहयन्मां तथा त्वां च शृणोत्येष मयेरितान् ।
धर्मात्मा च महाबाहो भक्तान्रक्षति नान्यथा ॥ १२.२०९.७८ ॥
આ મને અને તને પણ મોહિત કરતા, મારા વડે કહેવાયેલા વચનો સાંભળે છે. હે મહાબાહો, તે ધર્માત્મા છે; ભક્તોનું રક્ષણ કરે છે, અન્યથા નહીં.