महाभारत · अध्याय 12.209
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.209.1
पितामह महाप्राज्ञ केशवस्य महात्मनः ।
वक्तुमर्हसि तत्त्वेन माहात्म्यं पुनरेव तु ॥ १२.२०९.१ ॥
हे पितामह, हे महाप्राज्ञ, महात्मा केशवाचे माहात्म्य तत्त्वतः आपण पुन्हा सांगण्यास योग्य आहात.
12.209.2
न तृप्याम्यहमप्येनं पश्यञ्शृण्वंश्च भारत ।
एवं कृष्णं महाबाहो तस्मादेतद्ब्रवीहि मे ॥ १२.२०९.२ ॥
हे भारता, त्यांना पाहून आणि ऐकूनही मी तृप्त होत नाही. म्हणून हे महाबाहो, कृष्णाविषयी हे मला सांगा.
12.209.3
शृणु राजन्कथामेतां वैष्णवीं पापनाशनीम् ।
नारदो मां पुरा प्राह यामहं ते वदामि ताम् ॥ १२.२०९.३ ॥
हे राजा, पापनाशिनी अशी ही वैष्णवी कथा ऐका. पूर्वी नारदांनी मला जी सांगितली, ती मी तुम्हाला सांगतो.
12.209.4
देवर्षिर्नारदः पूर्वं तत्वं वेत्स्यामि वै हरेः ।
इति संचिन्त्य मनसा दध्यौ ब्रह्म सनातनम् ॥ १२.२०९.४ ॥
देवर्षी नारद पूर्वी 'हरीचे तत्त्व मी निश्चितच जाणीन' असा मनात विचार करून सनातन ब्रह्माचे ध्यान करते झाले.
12.209.5
हिमालये शुभे दिव्ये दिव्यं वर्षशतं किल ।
अनुच्छ्वसन्निराहारः संयतात्मा जितेन्द्रियः ॥ १२.२०९.५ ॥
शुभ आणि दिव्य अशा हिमालयात दिव्य शंभर वर्षे, श्वासही न सोडता, निराहारी, आत्मसंयमी आणि जितेंद्रिय होऊन (ते तप करीत राहिले).
12.209.6
ततोऽन्तरिक्षे वागासीत्तं मुनिप्रवरं प्रति ।
मेघगम्भीरनिर्घोषा दिव्या वाह्याऽशरीरिणी ॥ १२.२०९.६ ॥
तेव्हा आकाशातून त्या मुनिश्रेष्ठांना उद्देशून एक वाणी झाली—मेघगर्जनेसारखी गंभीर, दिव्य, बाह्य आणि अशरीरी.
12.209.7
किमर्थं त्वं समापन्नो ध्यानं मुनिवरोत्तम ।
अहं ददामि ते ज्ञानं धर्माद्यं वा वृणीष्व माम् ॥ १२.२०९.७ ॥
हे मुनिश्रेष्ठा, तू ध्यानात का मग्न झाला आहेस? मी तुला ज्ञान देईन; किंवा धर्म इत्यादींपैकी जे हवे ते माझ्याकडे माग.
12.209.8
तच्छ्रुत्वा मुनिरालोच्य संभ्रमाविष्टमानसः ।
किंनु स्यादिति संचिन्त्य वाक्यमाहापरं प्रति ॥ १२.२०९.८ ॥
ते ऐकून मुनी मनात घाबरून गेले. 'हे काय असेल?' असा विचार करून त्यांनी दुसऱ्याला हे वचन सांगितले.
12.209.9
कस्त्वं भवानण्डं बिभेद मध्ये ।
समास्थितो वाक्यमुदीरयन्माम्।
न रूपमन्यत्तव दृश्यते वै ।
ईदृग्विधस्त्वं समधिष्ठितोऽसि ॥ १२.२०९.९ ॥
अंडे मध्यातून फोडणारा तू कोण आहेस? मध्ये उभा राहून माझ्याशी हे वचन बोलणाऱ्या तुझे दुसरे कोणतेही रूप दिसत नाही; अशाच रूपात तू स्थित आहेस.
12.209.10
पुनस्तमाह स मुनिमनन्तोऽहं बृहत्तरः ।
न मां मूढा विजानन्ति ज्ञानिनो मां विदन्त्युत ॥ १२.२०९.१० ॥
पुन्हा तो मुनी त्याला म्हणाला, 'मी अनंत आणि महत्तर आहे. मूर्ख लोक मला जाणत नाहीत, ज्ञानी लोकच मला जाणतात.'
12.209.11
तं प्रत्याह मुनिः श्रीमान्प्रणतो विनयान्वितः ।
भवन्तं ज्ञातुमिच्छामि तव तत्वं ब्रवीहि मे ॥ १२.२०९.११ ॥
त्याला तो श्रीमान मुनी विनम्रतेने नमस्कार करून म्हणाला, 'मला आपल्याला जाणून घ्यायचे आहे; आपले तत्त्व मला सांगा.'
12.209.12
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नारदं प्राह लोकपः ।
ज्ञानेन मां विजानीहि नान्यथा शक्तिरस्ति ते ॥ १२.२०९.१२ ॥
त्याचे ते वचन ऐकून लोकपाल नारदाला म्हणाला, 'ज्ञानाने मला जाण; अन्यथा तुझ्यात ती शक्ती नाही.'
12.209.13
कीदृग्विधं तु तज्ज्ञानं येन जानामि ते तनुम् ।
अनन्त तन्मे ब्रूहि त्वं यद्यनुग्रहवानहम् ॥ १२.२०९.१३ ॥
कोणत्या प्रकारचे ते ज्ञान आहे ज्याद्वारे मी तुझे स्वरूप जाणू शकेन? हे अनंता, तू माझ्यावर कृपा करणारा असलास तर ते मला सांग.
12.209.14
विकल्पहीनं विपुलं तस्य चूरं शिवं परम् ।
ज्ञानं तत्तेन जानासि साधनं प्रति ते मुने ॥ १२.२०९.१४ ॥
ते ज्ञान विकल्परहित, विशाल, शुद्ध, शिव आणि परम आहे. हे मुनी, त्याच्याद्वारेच तू साधन जाणतोस.
12.209.15
अत्रावृत्य स्थितं ह्येतत्तच्छुद्धमितरन्मृषा ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं संक्षेपान्मुनिसत्तम ॥ १२.२०९.१५ ॥
येथे आवृत होऊन राहिलेले तेच शुद्ध आहे, इतर सर्व मिथ्या. हे मुनिश्रेष्ठा, हे सर्व तुला थोडक्यात सांगितले.
12.209.16
त्वमेव तव यत्तत्वं ब्रूहि लोकगुरो मम ।
भवन्तं ज्ञातुमिच्छामि कीदृग्भूतस्त्वमव्यय ॥ १२.२०९.१६ ॥
तुझे ते तत्त्व तूच सांग, हे लोकगुरो. हे अव्यया, तू कशा स्वरूपाचा आहेस हे मला जाणून घ्यायचे आहे.
12.209.17
ततः प्रहस्य भगवान्मेघगम्भीरया गिरा ।
प्राहेशः सर्वभूतानां न मे चास्यं श्रुतिर्न च ॥ १२.२०९.१७ ॥
तेव्हा भगवान हसून मेघासारख्या गंभीर वाणीने म्हणाले — सर्व भूतांचे ईश्वर म्हणाले: माझे मुख नाही, श्रवणही नाही.
12.209.18
न घ्राणजिह्वे दृक्चैव त्वचा नास्ति तथा मुने ।
कथं वक्ष्यामि चात्मानमशरीरस्तथाप्यहम् ॥ १२.२०९.१८ ॥
हे मुनी, माझे नाक आणि जीभ नाहीत, डोळाही नाही, तसेच त्वचाही नाही. तरीही देहरहित असलेला मी स्वतःविषयी कसे सांगू?
12.209.19
तज्ज्ञात्वा विस्मयाविष्टो मुनिराह प्रणम्य तम् ।
येन त्वं पूर्वमात्मानमनन्तोऽहं बृहत्तरः।
शतोऽहमिति मां प्रीतः प्रोक्तवानसि तत्कथम् ॥ १२.२०९.१९ ॥
हे जाणून विस्मयाने भरलेले मुनी त्यांना प्रणाम करून म्हणाले, "तुम्ही पूर्वी स्वतःला अनंत आणि महत्तर म्हटले; आणि प्रसन्न होऊन मला 'शत' म्हटले; ते कसे?"
12.209.20
पुनस्तमाह भगवांस्तवाप्यक्षाणि सन्ति वै ।
त्वमेनं ब्रूहि चात्मानं यदि शक्नोषि नारद ॥ १२.२०९.२० ॥
भगवान पुन्हा त्यांना म्हणाले, "तुलाही इंद्रिये आहेत. हे नारदा, जर शक्य असेल तर हे आणि तुझा आत्मा सांग."
12.209.21
आत्मा यथा तव मुने विदितस्तु भविष्यति ।
मां च जानासि तेन त्वमेकं साधनमावयोः।
इत्युक्त्वा भगवान्देवस्ततो नोवाच किंचन ॥ १२.२०९.२१ ॥
"हे मुनी, तुझा आत्मा जसा जाणला जाईल तसाच होईल. तू मलाही जाणतोस; म्हणून आपल्या दोघांसाठी हेच एक साधन आहे." असे बोलून भगवान देव नंतर काहीही बोलले नाहीत.
12.209.22
नारदोऽप्युत्स्मयन्खिन्नः क्व गतोऽसाविति प्रभुः ।
स्थित्वा स दीर्घकालं च मुनिर्व्यामूढमानसः ॥ १२.२०९.२२ ॥
नारदही हसत, खिन्न होऊन, "ते प्रभू कुठे गेले?" असा विचार करू लागले. ते मुनी बराच वेळ उभे राहिले, मन गोंधळलेले.
12.209.23
आह मां भगवान्देवस्त्वनन्तोऽहं बृहत्तरः ।
तेनाहमिति सर्वस्य को वानन्तो बृहत्तरः ॥ १२.२०९.२३ ॥
भगवान देव मला म्हणाले, "मी अनंत आणि महत्तर आहे. म्हणून सर्वांतील 'मी' कोण, किंवा अनंत आणि महत्तर कोण?"
12.209.24
केयमुर्वी ह्यनन्ताख्या बृहती नूनमेव सा ।
यस्यां जानन्ति भूतानि विलीनानि ततस्ततः।
एनां पृच्छामि तरुणीं सैषा नूनमुवाच माम् ॥ १२.२०९.२४ ॥
अनंता नावाची ही पृथ्वी कोणती? ती निश्चितच अति विशाल आहे. तिच्यात प्राणी वारंवार विलीन होतात. या तरुणीला मी विचारतो; हिनेच निश्चितपणे मला सांगितले.
12.209.25
इत्येवं स मुनिः श्रीमान्कृत्वा निश्चयमात्मनः ।
स भूतलं समाविश्य प्रणिपत्येदमब्रवीत् ॥ १२.२०९.२५ ॥
अशाप्रकारे त्या श्रीमान मुनींनी मनाशी निश्चय करून भूतलावर उतरून नमस्कार करत हे म्हटले.
12.209.26
आश्चर्यासि च धन्यासि वृहती त्वं वसुन्धरे ।
त्वामत्र वेत्तुमिच्छामि याग्दृभूताऽसि शोभने ॥ १२.२०९.२६ ॥
हे वसुंधरे, तू आश्चर्यमयी व धन्य आहेस, तू विशाल आहेस. हे शोभने, तू कोणत्या स्वरूपाची आहेस हे येथे जाणण्याची माझी इच्छा आहे.
12.209.27
तच्छ्रुत्वा धरणी देवी स्मयमानाऽब्रवीदिदम् ।
नाहं हि बृहती विप्र न चानन्ता च सत्तम ॥ १२.२०९.२७ ॥
हे ऐकून देवी धरणी हसत म्हणाली: हे विप्रा, मी बृहती नाही, आणि हे सत्तमा, अनंताही नाही.
12.209.28
कारणं मम यो गन्धो गन्धात्मानं ब्रवीहि तम् ।
ततो मुनिस्तद्धि तत्वं प्रणिपत्येदमब्रवीत् ॥ १२.२०९.२८ ॥
माझे कारण जो गंध आहे, त्या गंधाचे स्वरूप सांग. मग मुनींनी ते तत्त्व जाणून नमस्कार करून हे म्हटले.
12.209.29
कारणं मे जलं मत्तो बृहत्तरतमं हि तत् ॥ १२.२०९.२९ ॥
माझे कारण पाणी आहे; ते माझ्यापेक्षाही अत्यंत विशाल आहे.
12.209.30
स समुद्रं मुनिर्गत्वा प्रणिपत्येदमब्रवीत् ।
आश्चर्योसि च धन्योसि ह्यनन्तोसि बृहत्तरः ॥ १२.२०९.३० ॥
तो मुनी समुद्राजवळ जाऊन नमस्कार करून असे म्हणाला: तू अद्भुत आहेस, धन्य आहेस, खरोखर तू अनंत आणि अत्यंत महान आहेस.
12.209.31
भवन्तं वेत्तुमिच्छामि कीदृग्भूतस्त्यमव्यय ।
तच्छ्रुत्वा सरितानाथः समुद्रो मुनिमब्रवीत् ॥ १२.२०९.३१ ॥
हे अव्यया, तू कोणत्या स्वरूपाचा आहेस हे जाणण्याची माझी इच्छा आहे. हे ऐकून नद्यांचा स्वामी समुद्र मुनीला म्हणाला.
12.209.32
कारणं मेऽत्र संपृच्छ रसात्मानं बृहत्तरम् ।
ततो बृहत्तरं विद्वंस्त्वं पृच्छ मुनिसत्तम ॥ १२.२०९.३२ ॥
येथे माझे कारण विचार, जो रसस्वरूप आणि अत्यंत महान आहे. मग, हे विद्वान, मुनिश्रेष्ठा, त्या अधिक महानाला विचार.
12.209.33
ततो मुनिर्यथायोगं जलं तत्वमवेक्ष्य तत् ।
जलात्मानं प्रणम्याह जलतत्वस्थितो मुनिः ॥ १२.२०९.३३ ॥
मग तो मुनी यथाविधी जलतत्त्वाचा विचार करून, जलस्वरूपाला नमस्कार करून म्हणाला; तो मुनी जलतत्त्वात स्थित होता.
12.209.34
आश्चर्योसि च धन्योसि ह्यनन्तोसि बृहत्तरः ।
भवन्तं श्रोतुमिच्छामिकीदृग्भूतस्त्वमव्यय ॥ १२.२०९.३४ ॥
तू अद्भुत आहेस, धन्य आहेस, खरोखर तू अनंत आणि अत्यंत महान आहेस. हे अव्यया, तू कोणत्या स्वरूपाचा आहेस हे ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
12.209.35
ततो रसात्म…मुनिमाह पुनः पुनः ।
ममापि कारणं पृच्छ तेजोरूपं विभावसुम्।
नाहं बृहत्तरो ब्रह्मन्नाप्यनन्तश्च सत्तम् ॥ १२.२०९.३५ ॥
मग रसात्म…तो मुनीला पुन्हा पुन्हा म्हणाला: माझे कारणही विचार, तेजोरूप विभावसूला. हे ब्रह्मन, सत्तमांमध्ये श्रेष्ठा, मी अधिक महानही नाही आणि अनंतही नाही.
12.209.36
ततोऽग्निं प्रणिपत्याह मुनिर्विस्मितमानसः ।
यज्ञात्मानं महावासं सर्वभूतनमस्कृतम् ॥ १२.२०९.३६ ॥
नंतर विस्मित मनाने मुनींनी अग्नीला प्रणाम करून म्हटले — यज्ञात्मा, महावास, सर्व भूतांनी नमस्कृत अशा आपणास.
12.209.37
आश्चर्योसि च धन्योसि ह्यनन्तश्च बृहत्तरः ।
भवन्तं वेत्तुमिच्छामि कीदृग्भूतस्त्वमव्यय ॥ १२.२०९.३७ ॥
आपण आश्चर्यकारक आणि धन्य आहात; आपण अनंत आणि अत्यंत महान आहात. हे अव्यया, आपण कोणत्या स्वरूपाचे आहात हे जाणू इच्छितो.
12.209.38
ततः प्रहस्य भगवान्मुनिं स्विष्टकृदब्रवीत् ।
नाहं बृहत्तरो ब्रह्मन्नाप्यनन्तश्च सत्तम।
कारणं मम रूपं यत्तं पृच्छ मुनिसत्तम ॥ १२.२०९.३८ ॥
नंतर भगवान स्विष्टकृत् (अग्नी) हसून मुनींना म्हणाले — हे ब्रह्मन्, मी बृहत्तर नाही, अनंतही नाही, हे सत्तमा. माझ्या रूपाचे कारण जे आहे ते त्यांना विचारा, हे मुनिश्रेष्ठा.
12.209.39
ततो योगक्रमेणैव प्रतीतं तं प्रविश्य सः ।
रूपात्मानं प्रणम्याह नारदो वदतांवरः ॥ १२.२०९.३९ ॥
नंतर योगक्रमाने दिसलेल्या त्या रूपात प्रवेश करून, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ नारदांनी रूपात्म्यास प्रणाम करून म्हटले.
12.209.40
आश्चर्योसि च धन्योसि ह्यनन्तोसि बृहत्तरः ।
भवन्तं वेत्तुमिच्छामि कीदृग्भूतस्त्वमव्यय ॥ १२.२०९.४० ॥
आपण आश्चर्यकारक आणि धन्य आहात; आपण अनंत आणि अत्यंत महान आहात. हे अव्यया, आपण कोणत्या स्वरूपाचे आहात हे जाणू इच्छितो.
12.209.41
उत्स्मयित्वा तु रूपात्मा तं मुनिं प्रत्युवाच ह ।
वायुर्मे कारणं ब्रह्मंस्तं पृच्छ मुनिसत्तम।
मत्तो बहुतरः श्रीमाननन्तश्च महाविलम् ॥ १२.२०९.४१ ॥
नंतर रूपात्म्याने हसून त्या मुनींना म्हटले — हे ब्रह्मन्, माझ्या (रूपाचे) कारण वायू आहे; त्यांना विचारा, हे मुनिश्रेष्ठा. माझ्यापेक्षा खूप मोठे, श्रीमान आणि अनंत ते महाविवर आहे.
12.209.42
स मारुतं प्रणम्याह भगवान्मुनिसत्तमः ।
योगसिद्धो महायोगी ज्ञानविज्ञानपारगः ॥ १२.२०९.४२ ॥
त्या भगवान मुनिश्रेष्ठाने वायूला नमस्कार करून म्हटले. ते योगसिद्ध, महायोगी आणि ज्ञान-विज्ञानात पारंगत होते.
12.209.43
आश्चर्योसि च धन्योसि ह्यनन्तोसि बृहत्तरः ।
भवन्तं वेत्तुमिच्छामि कीदृग्भूतस्त्वमव्यय ॥ १२.२०९.४३ ॥
तुम्ही अद्भुत आणि धन्य आहात, खरोखर अनंत आणि महानांहूनही महान आहात. हे अव्यया, तुम्ही कसे आहात हे जाणून घेण्याची माझी इच्छा आहे.
12.209.44
ततो वायुर्हि संप्राह नारदं मुनिसत्तमम् ।
कारणं पृच्छ भगवन्स्पर्शात्मानं ममाद्य वै ॥ १२.२०९.४४ ॥
मग वायू मुनिश्रेष्ठ नारदांना म्हणाला: हे भगवन्, आज स्पर्शस्वरूप माझे कारण विचारा.
12.209.45
मत्तो बृहत्तरः श्रीमाननन्तश्च तथैव सः ।
ततोस्य वचनं श्रुत्वा स्पर्शात्मानमुवाच सः ॥ १२.२०९.४५ ॥
माझ्यापेक्षा महान, श्रीमान आणि अनंत तोच आहे. मग त्याचे वचन ऐकून त्याने स्पर्शस्वरूपाला सांगितले.
12.209.46
आश्चर्योसि च धन्योसि ह्यनन्तोसि बृहत्तरः ।
भवन्तं वेत्तुमिच्छामि कीदृग्भूतस्त्वमव्यय ॥ १२.२०९.४६ ॥
तुम्ही अद्भुत आणि धन्य आहात, खरोखर अनंत आणि महानांहूनही महान आहात. हे अव्यया, तुम्ही कसे आहात हे जाणून घेण्याची माझी इच्छा आहे.
12.209.47
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स्पर्शात्मा मुनिमब्रवीत् ।
नाहं वृहत्तरो ब्रह्मन्नाप्यनन्तश्च सत्तम ॥ १२.२०९.४७ ॥
त्याचे ते वचन ऐकून स्पर्शस्वरूप मुनीला म्हणाला: हे ब्रह्मन्, हे सत्तमा, मी महानांहूनही महान नाही, किंवा अनंतही नाही.
12.209.48
कारणं मम चैवेममाकाशं च बृहत्तरम् ।
तं पृच्छ मुनिशार्दूल सर्वव्यापिनमव्ययम् ॥ १२.२०९.४८ ॥
माझे कारण आणि हे आकाश यापेक्षाही मोठे आहे. हे मुनिशार्दूला, सर्वव्यापी अव्ययाला विचार.
12.209.49
तच्छ्रुत्वा नारदः श्रीमान्वाक्यं वाक्यविशारदः ।
आकाशं समुपागम्य प्रणम्याह कृताञ्जलिः ॥ १२.२०९.४९ ॥
ते ऐकून वाक्चातुर्यसंपन्न श्रीमान नारद आकाशाजवळ जाऊन, नमस्कार करून, हात जोडून म्हणाले.
12.209.50
आश्चर्योसि न धन्योसि ह्यनन्तोसि बृहत्तरः ।
भवन्तं वेत्तुमिच्छामि कीदृग्भूतस्त्वमव्यय ॥ १२.२०९.५० ॥
तू आश्चर्यकारक आहेस, धन्य नाहीस; तू अनंत आणि महान आहेस. हे अव्यया, तू कोणत्या स्वरूपाचा आहेस हे जाणू इच्छितो.
12.209.51
आकाशस्तमुवाचेदं प्रहसन्मुनिसत्तमम् ।
नाहं बृहत्तरो ब्रह्मञ्शब्दो वै कारणं मम।
तं पृच्छ मुनिशार्दूल स वै मत्तो बृहत्तरः ॥ १२.२०९.५१ ॥
आकाश हसत त्या मुनिश्रेष्ठाला म्हणाले: हे ब्राह्मणा, मी मोठा नाही; शब्द हेच माझे कारण आहे. हे मुनिशार्दूला, त्याला विचार; तोच माझ्यापेक्षा मोठा आहे.
12.209.52
ततो ह्याविश्य चाकाशं शब्दात्मानमुवाच ह ।
स्वरव्यञ्जनसंयुक्तं नानाहेतुविभूषितम्।
वेदाख्यं परमं गुह्यं वेदकारणमच्युतम् ॥ १२.२०९.५२ ॥
मग आकाशात प्रवेश करून शब्दात्म्याला तो म्हणाला: स्वर-व्यंजनांनी युक्त, अनेक हेतूंनी अलंकृत, वेद नावाचे परम गुह्य, वेदांचे कारण, अच्युत.
12.209.53
आश्चर्योसि च धन्योसि ह्यनन्तोसि बृहत्तरः ।
भवन्तं श्रोतुमिच्छामि कीदृग्भूतस्त्वमव्यय ॥ १२.२०९.५३ ॥
तू आश्चर्यकारक आणि धन्य आहेस; तू अनंत आणि महान आहेस. हे अव्यया, तू कोणत्या स्वरूपाचा आहेस हे ऐकू इच्छितो.
12.209.54
वेदात्मा प्रत्युवाचेदं नारदं मुनिपुङ्गवम् ।
मया कारणभूतेन सर्ववेत्ता पितामहः ॥ १२.२०९.५४ ॥
वेदात्मा त्या मुनिश्रेष्ठ नारदांना असे उत्तरला: कारणभूत असा मीच सर्वज्ञ पितामह आहे.
12.209.55
ब्रह्मणो बुद्धिसंस्थानमास्थितोऽहं महामुने ।
तस्माद्वृहत्तरो मत्तः पद्मयोनिर्महामतिः।
तं पृच्छ मुनिशार्दूल सर्वकारणकारणम् ॥ १२.२०९.५५ ॥
हे महामुने, मी ब्रह्मदेवाच्या बुद्धीत स्थित आहे. म्हणून माझ्याहूनही मोठे महामती पद्मयोनी ब्रह्मदेव आहेत. हे मुनिशार्दूला, सर्व कारणांच्या कारणालाच विचार.
12.209.56
ब्रह्मलोकं ततो गत्वा नारदो मुनिपुङ्गवैः ।
सेव्यमानं महात्मानं लोकपालैर्मरुद्गणैः ॥ १२.२०९.५६ ॥
नंतर नारद ब्रह्मलोकी गेले. तिथे श्रेष्ठ मुनी, लोकपाल आणि मरुद्गणांकडून सेविलेल्या महात्म्याला त्यांनी पाहिले.
12.209.57
समुद्रैश्च सरिद्भिश्च भूततत्वैः सभूधरैः ।
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ज्योतिषां च गणैस्तथा ॥ १२.२०९.५७ ॥
समुद्र आणि नद्या, भूततत्त्वे, पर्वतांसह, गंधर्व, अप्सरा आणि ज्योतिर्गणांकडूनही तो सेविला जात होता.
12.209.58
स्तुतिस्तोमग्रहस्तोभैस्तथा वेदैर्मुनीश्वरैः ।
उपास्यमानं ब्रह्माणं लोकनाथं परात्परम् ॥ १२.२०९.५८ ॥
स्तुती-स्तोम आणि ग्रहस्तोभांनी, वेदांनी व मुनीश्वरांनी उपासिलेला ब्रह्मदेव — लोकनाथ, परात्पर.
12.209.59
हिरण्यगर्भं विश्वेशं चतुर्वक्रेण भूषितम् ।
प्रणम्य प्राञ्जलिः प्रह्वस्तमाह मुनिपुङ्गवः ॥ १२.२०९.५९ ॥
हिरण्यगर्भ, विश्वेश, चार मुखांनी शोभणाऱ्या त्याला नमस्कार करून, हात जोडून, नम्रपणे त्या मुनिश्रेष्ठाने म्हटले.
12.209.60
आश्चर्योसि च धन्योसि ह्यनन्तोसि बृहत्तरः ।
भवन्तं वेत्तुमिच्छामि कीदृग्भूतस्त्वमव्यय ॥ १२.२०९.६० ॥
आपण आश्चर्यमय, धन्य, खरोखर अनंत आणि सर्वात महान आहात. हे अव्यया, आपण कोणत्या स्वरूपाचे आहात हे जाणू इच्छितो.
12.209.61
तच्छ्रुत्वा भगवान्ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ।
उत्स्मयन्मुनिमाहेदं कर्ममूलस्य लोपकम् ॥ १२.२०९.६१ ॥
हे ऐकून सर्वलोकपितामह भगवान ब्रह्मदेव हसले आणि कर्ममूलाचा नाश करणारे हे वचन मुनींना म्हणाले.
12.209.62
नाहं बृहत्तरो ब्रह्मन्नाप्यनन्तश्च सत्तम ।
लोकानां मम सर्वेषां नाथभूतो बृहत्तरः ॥ १२.२०९.६२ ॥
हे ब्राह्मणा, मी सर्वश्रेष्ठ नाही, अनंतही नाही, हे सत्तमा. सर्व लोकांचा माझ्यासह नाथ असलेलाच सर्वात महान आहे.
12.209.63
नन्दगोपकुले गोपकुमारैः परिवारितः ।
समस्तजगतां गोप्ता गोपवेषेण संस्थितः ॥ १२.२०९.६३ ॥
नंदगोपाच्या कुळात, गोपबालकांनी वेढलेले, सर्व जगतांचे रक्षक, गोपवेषात ते राहिले आहेत.
12.209.64
मद्रूपं च समास्थाय जगत्सृष्टिं करोति सः ।
ऐशानमास्थितः श्रीमान्हन्ति नित्यं हि पाति च ॥ १२.२०९.६४ ॥
ते माझे रूप धारण करून जगताची निर्मिती करतात; ईशानाचे रूप धारण करून ते श्रीमान नित्य संहार करतात आणि पालनही करतात.
12.209.65
विष्णुः स्वरूपरूपोऽसौ कारणं स हरिर्मम ।
तं पृच्छ मुनिशार्दूल स चानन्तो बृहत्तरः ॥ १२.२०९.६५ ॥
विष्णू स्वतःचेच रूप धारण करणारे आहेत; तेच हरि माझे कारण आहेत. हे मुनिश्रेष्ठा, त्यांनाच विचारा; तेच अनंत आणि सर्वात महान आहेत.
12.209.66
ततोऽवतीर्य भगवान्ब्रह्मलोकान्महामुनिः ।
नन्दगोपकुले विष्णुमेनं कृष्णं जगत्पतिम् ॥ १२.२०९.६६ ॥
नंतर ब्रह्मलोकातून उतरलेल्या भगवान महामुनींनी नंदगोपाच्या कुलात या विष्णूला, जगत्पती कृष्णाला (पाहिले).
12.209.67
बालक्रीडनकासक्तं वत्सजालविभूषितम् ।
पाययित्वाथ बध्नन्तं धूलिधूम्राननं परम् ॥ १२.२०९.६७ ॥
बालक्रीडेत मग्न, वासरांच्या समूहाने सजलेल्या, त्यांना पाणी पाजून बांधणाऱ्या, धुळीने धूसर मुख असलेल्या परमाला (पाहिले).
12.209.68
गाहमानैर्हसद्भिश्च नृत्यद्भिश्च समन्ततः ।
पाणिवादनकैश्चैव संवृतं वेणुवादकैः ॥ १२.२०९.६८ ॥
सभोवताली पाण्यात उड्या घेत, हसत, नाचत, टाळ्या वाजवत आणि बासरी वाजवणाऱ्यांनी वेढलेला (होता).
12.209.69
प्रणिपत्याब्रवीदेनं नारदो भगवान्मुनिः ।
आश्चर्योसि च धन्योसि ह्यनन्तश्च बृहत्तरः।
वेत्ताऽसि चाव्ययश्चासि वेत्तुमिच्छामि यादृशम् ॥ १२.२०९.६९ ॥
भगवान मुनी नारदांनी नमस्कार करून त्यांना म्हटले: "तुम्ही आश्चर्यकारक आणि धन्य आहात; तुम्ही अनंत आणि अति महान आहात. तुम्ही जाणणारे आणि अव्यय आहात; तुम्ही कसे आहात हे जाणू इच्छितो."
12.209.70
ततः प्रहस्य भगवान्नारदं प्रत्युवाच ह ।
मत्तः परतरं नास्ति मत्तः सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२०९.७० ॥
नंतर भगवान हसून नारदांना उत्तरले: "माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ काहीही नाही; माझ्यावरच सर्व काही स्थिर आहे."
12.209.71
मतो बृहत्तरं नान्यदहमेव बृहत्तरः ।
आकाशे च स्थितः पूर्वमुक्तवानहमेव ते ॥ १२.२०९.७१ ॥
माझ्यापेक्षा मोठे दुसरे काही नाही; मीच सर्वात मोठा आहे. आकाशात उभा राहून पूर्वीही मीच तुला हे सांगितले होते.
12.209.72
न मां वेत्ति जनः कश्चिन्माया मम दुरत्यया ।
भक्त्या त्वनन्यया युक्ता मां विजानन्ति योगिनः ॥ १२.२०९.७२ ॥
कोणीही मला जाणत नाही; माझी माया ओलांडणे कठीण आहे. परंतु अनन्य भक्तीने युक्त योगी मला जाणतात.
12.209.73
प्रियोसि मम भक्तोसि मम तत्वं विलोकय ।
ददामि तव तज्ज्ञानं येन तत्वं प्रपश्यसि ॥ १२.२०९.७३ ॥
तू मला प्रिय आहेस, माझा भक्त आहेस; माझे तत्त्व पाहा. ज्या ज्ञानाने तू तत्त्व स्पष्ट पाहशील ते ज्ञान मी तुला देतो.
12.209.74
अन्येषां चैव भक्तानां मम योगरतात्मनाम् ।
ददामि दिव्यं ज्ञानं च येन तत्वं प्रपश्यसि ॥ १२.२०९.७४ ॥
माझ्या योगात रत मन असलेल्या इतर भक्तांनाही मी दिव्य ज्ञान देतो; ज्यामुळे तू तत्त्व पाहशील.
12.209.75
अन्येषां चैव भक्तानां मम योगरतात्मनाम् ।
ददामि दिव्यं ज्ञानं च तेन ते यान्ति मत्पदम् ॥ १२.२०९.७५ ॥
माझ्या योगात रत मन असलेल्या इतर भक्तांनाही मी दिव्य ज्ञान देतो; त्याद्वारे ते माझ्या पदाला जातात.
12.209.76
एवमुक्त्वा ययौ कृष्णो नन्दगोपगृहं हरिः ॥ १२.२०९.७६ ॥
असे बोलून हरी कृष्ण नंदगोपाच्या घरी गेला.
12.209.77
एतत्ते कथितं राजन्विष्णुतत्वमनुत्तमम् ।
भजस्वैनं विशालाक्षं जपन्कृष्णेति सत्तम ॥ १२.२०९.७७ ॥
हे राजा, हे उत्तम विष्णुतत्त्व तुला सांगितले. हे सत्तमा, कृष्ण नामाचा जप करीत त्या विशालाक्षाची भक्ती कर.
12.209.78
मोहयन्मां तथा त्वां च शृणोत्येष मयेरितान् ।
धर्मात्मा च महाबाहो भक्तान्रक्षति नान्यथा ॥ १२.२०९.७८ ॥
हा मला आणि तुलाही मोहित करत माझ्याकडून उच्चारलेले शब्द ऐकतो. हे महाबाहो, हा धर्मात्मा आहे; तो भक्तांचे रक्षण करतो, अन्यथा नाही.