महाभारत · अध्याय 12.223
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.223.1
किं कारणं महाप्राज्ञ दह्यमानश्च मैथिलः ।
मिथिलां नेह धर्मात्मा प्राह वीक्ष्य विदाहिताम् ॥ १२.२२३.१ ॥
हे महाप्राज्ञ! मिथिला जळत असताना धर्मात्मा मैथिल ते पाहूनही येथे काही का बोलले नाहीत? त्याचे कारण काय?
12.223.2
श्रृयतां नृपशार्दूल यदर्थं दीपिता पुरा ।
वह्निना दीपिता सा तु तन्मे शृणु महामते ॥ १२.२२३.२ ॥
हे नृपशार्दूल! पूर्वी ज्या कारणाने ती नगरी अग्नीने पेटवली गेली, ते माझ्याकडून ऐक, हे महामते.
12.223.3
जनको जनदेवस्तु कर्माण्याध्याय चात्मनि ।
सर्वभावमनुप्राप्य भावेन विचचार सः ॥ १२.२२३.३ ॥
जनांचा देव असलेला जनक कर्मांचा अभ्यास करून आत्म्यात स्थिर होऊन, सर्व भाव प्राप्त करून भावाने संचार करीत असे.
12.223.4
यजन्ददंस्तथा जुह्वन्पालयन्पृथिवीमिमाम् ।
अध्यात्मविन्महाप्राज्ञस्तन्मयत्वेन निष्ठितः ॥ १२.२२३.४ ॥
यज्ञ करीत, दान देत, होम करीत आणि ही पृथ्वी पालन करीत, अध्यात्मज्ञ महाप्राज्ञ जनक त्यातच तन्मय होऊन स्थिर राहिला.
12.223.5
स तस्य हृदि संकल्पं ज्ञातुमैच्छत्स्वयं प्रभुः ।
सर्वलोकाधिपस्तत्र द्विजरूपेण संयुतः ॥ १२.२२३.५ ॥
सर्वलोकाधिपती तो प्रभू स्वतः त्याच्या हृदयातील संकल्प जाणू इच्छिला; तेथे तो ब्राह्मणरूपाने युक्त झाला.
12.223.6
मिथिलायां महाबुद्धिर्व्यलीकं किंचिदाचरन् ।
स गृहीत्वा द्विजश्रेष्ठैर्नृपाय प्रतिवेदितः ॥ १२.२२३.६ ॥
मिथिलेत एका महाबुद्धिमान पुरुषाने काहीसे अनुचित कृत्य केले; त्याला श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी पकडून राजाला कळविले.
12.223.7
अपराधं समुद्दिश्य तं राजा प्रत्यभाषत ।
न त्वां ब्राह्मण दण्डेन नियोक्ष्यामि कथंचन ॥ १२.२२३.७ ॥
त्या अपराधाकडे निर्देश करून राजा त्याला म्हणाला: हे ब्राह्मणा, मी तुला कोणत्याही प्रकारे दंड करणार नाही.
12.223.8
मम राज्याद्विनिर्गच्छ यावत्सीमा भुवो मम ।
तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणो गत्वा राजानं प्रत्युवाच ह ॥ १२.२२३.८ ॥
माझ्या राज्यातून निघून जा, माझ्या भूमीच्या सीमेपर्यंत. हे ऐकून ब्राह्मण राजाकडे जाऊन म्हणाला.
12.223.9
करिष्ये वचनं राजन्ब्रवीहि मम जानतः ।
का सीमा तव भूमेस्तु ब्रूहि धर्मं ममाद्य वै ॥ १२.२२३.९ ॥
हे राजा, मी तुझे वचन पाळीन; तुझ्या भूमीची सीमा कोणती ते सांग. आज मला माझा धर्म सांग.
12.223.10
तच्छ्रुत्वा मैथिलो राजा लज्जयावनताननः ।
नोवाच वचनं विप्रं तत्वबुद्ध्या समीक्ष्य तत् ॥ १२.२२३.१० ॥
हे ऐकून मिथिलेचा राजा लज्जेने मान खाली घालून बसला; तत्त्वबुद्धीने विचार करून त्याने ब्राह्मणाला काही उत्तर दिले नाही.
12.223.11
पुनःपुनश्च तं विप्रश्चोदयामास सत्वरम् ।
ब्रूहि राजेन्द्र गच्छामि तव राज्या द्विवासितः ॥ १२.२२३.११ ॥
ब्राह्मणाने पुन्हा पुन्हा त्याला त्वरेने विचारले: हे राजेंद्रा, सांग; तुझ्या राज्यातून दुसऱ्यांदा हाकलला गेलेला मी जात आहे.
12.223.12
ततो नृपो विचार्यैवमाह ब्राह्मणपुङ्गवम् ।
आवासो वा न मेऽस्त्यत्र सर्वा वा पृथिवी मम।
गच्छ वा तिष्ठ वा ब्रह्मन्निति मे निश्चिता मतिः ॥ १२.२२३.१२ ॥
नंतर राजाने विचार करून त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला असे म्हटले: येथे माझे निवासस्थान नाही, किंवा सारी पृथ्वीच माझी आहे. हे ब्रह्मन्, जा किंवा राहा — हाच माझा निश्चित विचार आहे.
12.223.13
इत्युक्तः स तथा तेन मैथिलेन द्विजोत्तमः ।
अब्रवीत्तं महात्मानं राजानं मन्त्रिभिर्वृतम् ॥ १२.२२३.१३ ॥
मैथिलाने असे म्हटल्यावर, मंत्र्यांनी वेढलेल्या त्या महात्म्या राजाला तो श्रेष्ठ ब्राह्मण म्हणाला.
12.223.14
त्वमेवं पद्मनाभस्य नित्यं पक्षपदाहितः ।
अहो सिद्धार्थरूपोऽसि गमिष्ये स्वस्ति तेऽस्तु वै ॥ १२.२२३.१४ ॥
तू असा नेहमी पद्मनाभाच्या पक्षात असतोस. अहो, तू सिद्धार्थरूप आहेस. मी जातो; तुझे कल्याण होवो.
12.223.15
इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रस्तज्जिज्ञासुर्द्विजोत्तमान् ।
अदहच्चाग्निना तस्य मिथिलां भगवान्स्वयम् ॥ १२.२२३.१५ ॥
असे म्हणून तो ब्राह्मण निघून गेला, ती गोष्ट जाणण्याच्या इच्छेने श्रेष्ठ द्विजांकडे. तेव्हा भगवंतांनी स्वतः अग्नीने मिथिला जाळली.
12.223.16
प्रदीप्यमानां मिथिलां दृष्ट्वा राजा न कम्पितः ।
जनैः स परिपृष्टस्तु वाक्यमेतदुवाच ह ॥ १२.२२३.१६ ॥
जळणाऱ्या मिथिलेला पाहूनही राजा कंपित झाला नाही. लोकांनी विचारल्यावर तो हे शब्द म्हणाला.
12.223.17
अनन्तं वत मे वित्तं भाव्यं मे नास्ति किंचन ।
मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे किंचन दह्यते ॥ १२.२२३.१७ ॥
अरे, माझे धन अनंत आहे. माझे होणारे काहीही नाही. मिथिला जळत असतानाही माझे काही जळत नाही.
12.223.18
तदस्य भाषमाणस्य श्रुत्वा श्रुत्वा हृदि स्थितम् ।
पुनः संजीवयामास मिथिलां तां द्विजोत्तमः ॥ १२.२२३.१८ ॥
त्याने बोललेले ते शब्द, हृदयात असलेले ते, वारंवार ऐकून त्या श्रेष्ठ द्विजाने ती मिथिला पुन्हा जिवंत केली.
12.223.19
आत्मानं दर्शयामास वरं चास्नै दद्रौ पुनः ।
धर्मे तिष्ठस्व सद्भावो बुद्धिस्तेऽर्थे नराधिप ॥ १२.२२३.१९ ॥
त्यांनी स्वतःला प्रकट केले आणि त्याला पुन्हा एक वर दिला. हे नराधिपा, धर्मात स्थिर राहा; तुझी सद्भावना आणि बुद्धी त्या परम हेतूत स्थिर राहो.
12.223.20
सत्ये तिष्ठस्व निर्विण्णः स्वस्ति तेऽस्तु व्रजाम्यहम् ।
इत्युक्त्वा भगवांश्चैनं तत्रैवान्तरधीयत।
एतत्ते कथितं राजन्किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १२.२२३.२० ॥
सत्यात स्थिर राहा, विरक्त राहा; तुझे कल्याण असो, मी आता जातो. असे बोलून भगवान तिथेच अंतर्धान पावले. हे राजा, हे मी तुला सांगितले; आता आणखी काय ऐकू इच्छितोस?