महाभारत · अध्याय 12.232
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.232.1
शतक्रतुरथापश्यद्बलेर्दीप्तां महात्मनः ।
स्वरूपिणीं शरीराद्धि निष्क्रामन्तीं तदा श्रियम् ॥ १२.२३२.१ ॥
तेव्हा शतक्रतू इंद्राने महात्मा बलीच्या शरीरातून बाहेर पडणारी तेजस्वी, रूप धारण केलेली श्री पाहिली.
12.232.2
तां दृष्ट्वा प्रभया दीप्तां भगवान्पाककशासनः ।
विस्मयोत्फुल्लनयनो बलिं पप्रच्छ वासवः ॥ १२.२३२.२ ॥
तिच्या प्रभेने तेजस्वी दिसणारी ती पाहून भगवान पाकशासन इंद्राने आश्चर्याने विस्फारलेल्या डोळ्यांनी बलीला विचारले.
12.232.3
बले केयमपक्रान्ता रोचमाना शिखण्डिनी ।
त्वत्तः स्थिता सकेयूरा दीप्यमाना स्वतेजसा ॥ १२.२३२.३ ॥
हे बली, स्वतःच्या तेजाने झळकणारी, बाजूबंद घातलेली, तुझ्यापासून दूर उभी असलेली ही शिखंडिनी कोण आहे?
12.232.4
न हीमामासुरीं वेद्मि न दैवीं च न मानुषीम् ।
त्वमेनां पृच्छ वा मा वा यथेष्टं कुरु वासव ॥ १२.२३२.४ ॥
हिला असुरांची, देवांची किंवा मानवांची आहे हे मला माहीत नाही. तू हिला विचार किंवा विचारू नको, हे वासवा, तुला हवे ते कर.
12.232.5
का त्वं बलेरपक्रान्ता रोचमाना शिखण्डिनी ।
अजानतो ममाचक्ष्व नामधेयं शुचिस्मिते ॥ १२.२३२.५ ॥
हे शुचिस्मिते, बलीपासून दूर झळकणारी शिखंडिनी, तू कोण आहेस? अज्ञानी अशा मला तुझे नाव सांग.
12.232.6
का त्वं तिष्ठसि मामेवं दीप्यमाना स्वतेजसा ।
हित्वा दैत्यवरं सुभ्रु तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ १२.२३२.६ ॥
हे सुभ्रू, दैत्यश्रेष्ठाला सोडून, स्वतःच्या तेजाने झळकत माझ्यासमोर अशी उभी असलेली तू कोण आहेस? विचारणाऱ्या मला ते सांग.
12.232.7
न मां विरोचनो वेद नायं वैरोचनो बलिः ।
आहुर्मां दुःसहेत्येवं विधित्सेति च मां विदुः ॥ १२.२३२.७ ॥
विरोचन मला ओळखत नाही, आणि वैरोचन बळीही ओळखत नाही. लोक मला ‘दुःसहा’ म्हणतात आणि ‘विधित्सा’ (करण्याची इच्छा) म्हणूनही ओळखतात.
12.232.8
भूतिर्लक्ष्मीति मामाहुः श्रीरित्येव च वासव ।
त्वं मां शक्र न जानीषे सर्वे देवा न मां विदुः ॥ १२.२३२.८ ॥
लोक मला भूती, लक्ष्मी म्हणतात आणि श्री म्हणूनही ओळखतात. हे वासवा, हे शक्रा, तू मला ओळखत नाहीस; सर्व देवही मला ओळखत नाहीत.
12.232.9
किमिदं त्वं मम कृते उताहो बलिनः कृते ।
दुःसहे विजहास्येनं चिरसंवासिनी सती ॥ १२.२३२.९ ॥
हे दुःसहे, हे काय? माझ्यासाठी की बळीसाठी असे करतेस? दीर्घकाळ सोबत राहिलेली सती असूनही तू याला सोडत आहेस.
12.232.10
नो धाता न विधाता मां विदधाति कथंचन ।
कालस्तु शक्र पर्यागान्मैवं शक्रावमन्यथाः ॥ १२.२३२.१० ॥
निर्माता किंवा विधाता मला कोणत्याही प्रकारे ठरवत नाहीत. हे शक्रा, काळच (मला चालवतो), तो निघून गेला आहे. हे शक्रा, असा माझा अपमान करू नकोस.
12.232.11
कथं त्वया बलिस्त्यक्तः किमर्थं वा शिखण्डिनि ।
कथं च मां न जह्यास्त्वं तन्मे ब्रूहि शुचिस्मिते ॥ १२.२३२.११ ॥
हे शिखंडिनी, तू बळीला कसे आणि कशासाठी सोडलेस? माझाही त्याग तू का करत नाहीस? हे शुचिस्मिते, ते मला सांग.
12.232.12
सत्ये स्थिताऽस्मि दाने च व्रते तपसि चैव हि ।
पराक्रमे च धर्मे च पराचीनस्ततो बलिः ॥ १२.२३२.१२ ॥
मी सत्यात, दानात, व्रतात आणि तपात स्थित आहे; पराक्रमात आणि धर्मातही. म्हणून बळी (यांच्यापासून) विमुख झाला आहे.
12.232.13
ब्रह्मण्योऽयं पुरा भूत्वा सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
अभ्यसूयन्ब्राह्मणान्वै उच्छिष्टश्चास्पृशद्धृतम् ॥ १२.२३२.१३ ॥
हा पूर्वी ब्राह्मणभक्त, सत्यवादी आणि इंद्रियजित होता; पण ब्राह्मणांचा द्वेष करू लागला आणि उष्टा असूनही तुपाला स्पर्श केला.
12.232.14
यज्ञशीलः सदा भूत्वा मामेव यजते स्वयम् ।
ततः प्रहाय मूढात्मा कालेनोपनिपीडितः ॥ १२.२३२.१४ ॥
सदा यज्ञशील राहून तो स्वतः माझीच पूजा करत असे; नंतर मूढ मनाचा होऊन, कालाने पीडित होऊन त्याने मला सोडले.
12.232.15
अपक्रान्ता ततः शक्र त्वयि वत्स्यामि वासव ।
अप्रमत्तेन धार्याऽस्मि तपसा विक्रमेण च ॥ १२.२३२.१५ ॥
मग मी निघून गेले; हे शक्रा, हे वासवा, मी तुझ्यात राहीन. सावध पुरुषाकडून, तपश्चर्या आणि पराक्रमाने मी धारण केली जाते.
12.232.16
कोऽस्ति देवमनुष्येषु सर्वभूतेषु वा पुमान् ।
यस्त्वामेको विषहितुं शक्नुयात्कमलालये ॥ १२.२३२.१६ ॥
देव आणि मानवांत, किंवा सर्व प्राण्यांत, असा कोण पुरुष आहे जो एकटा तुला सहन करू शकेल, हे कमलालये?
12.232.17
नैव देवो न गन्धर्वो नासुरो नं च न्राक्षसः ।
यो मामेको विषहितुं शक्तः कश्चित्पुरंदर ॥ १२.२३२.१७ ॥
देव नाही, गंधर्व नाही, असुर नाही आणि राक्षसही नाही; हे पुरंदरा, मला एकट्याने सहन करण्यास समर्थ असा कोणीही नाही.
12.232.18
तिष्ठेथा मयि नित्यं त्वं यथा तद्ब्रूहि मे शुभे ।
तत्करिष्यामि ते वाक्यमृतं तद्वक्तुमर्हसि ॥ १२.२३२.१८ ॥
तू सदा माझ्यातच राहा; हे शुभे, ते कसे होईल ते मला सांग. तुझे वचन मी पाळीन; तू ते खरेखुरे सांगावेस.
12.232.19
स्थास्यामि नित्यं देवेन्द्र यथा त्वयि निबोध तत् ।
विधिना वेददृष्टेन चतुर्धा विभजस्व माम् ॥ १२.२३२.१९ ॥
हे देवेंद्रा, मी सदैव तुझ्यामध्ये स्थित राहीन; ते जाण. वेदविहित विधीनुसार मला चार भागांत विभाग कर.
12.232.20
अहं वै त्वां निधास्यामि यथाशक्ति यथाबलम् ।
न तु मेऽतिक्रमः स्याद्वै सदा लक्ष्मि तवान्तिके ॥ १२.२३२.२० ॥
मी तुला माझ्या शक्तीनुसार आणि बलानुसार स्थापित करीन. पण हे लक्ष्मी, तुझ्या सान्निध्यात असताना माझ्याकडून कधीही उल्लंघन होऊ नये.
12.232.21
भूमिरेव मनुष्येषु धारिणी भूतभाविनी ।
सा ते पादं तितिक्षेत समर्था हीति मे मतिः ॥ १२.२३२.२१ ॥
मनुष्यांमध्ये पृथ्वीच धारण करणारी आणि सर्व प्राण्यांना उत्पन्न करणारी आहे. तीच तुझा पाय सहन करू शकेल, कारण ती समर्थ आहे असे माझे मत आहे.
12.232.22
एष मे निहितः पादो योऽयं भूमौ प्रतिष्ठितः ।
द्वितीयं शक्र पादं मे तस्मात्सुनिहितं कुरु ॥ १२.२३२.२२ ॥
पृथ्वीवर प्रतिष्ठित झालेला माझा हा पाय ठेवला गेला आहे. हे शक्रा, म्हणून माझा दुसरा पायही नीट ठेव.
12.232.23
आप एव मनुष्येषु द्रवन्त्यः परिधारणे ।
तास्ते पादं तितिक्षन्तामलमापस्तितिक्षितुम् ॥ १२.२३२.२३ ॥
मनुष्यांमध्ये वाहणारे आणि धारण करणारे पाणीच आहे. तेच तुझा पाय सहन करोत; सहन करण्यास पाणीच पुरेसे आहे.
12.232.24
एष मे निहितः पादो योऽयमप्सु प्रतिष्ठितः ।
तृतीयं शक्र पादं मे तस्मात्सुनिहितं कुरु ॥ १२.२३२.२४ ॥
पाण्यात प्रतिष्ठित झालेला माझा हा पाय ठेवला गेला आहे. हे शक्रा, म्हणून माझा तिसरा पायही नीट ठेव.
12.232.25
यस्मिन्वेदाश्च यज्ञाश्च यस्मिन्देवाः प्रतिष्ठिताः ।
तृतीयं पादमग्निस्ते सुधृतं धारयिष्यति ॥ १२.२३२.२५ ॥
ज्यात वेद, यज्ञ आणि देव प्रतिष्ठित आहेत, तुझ्या तिसऱ्या पादाला अग्नी उत्तम प्रकारे धारण करील.
12.232.26
एष मे निहितः पादो योऽयमग्नौ प्रतिष्ठितः ।
चतुर्थं शक्र पादं मे तस्मात्सुनिहितं कुरु ॥ १२.२३२.२६ ॥
हा माझा पाद आहे, जो अग्नीत प्रतिष्ठित आहे. हे शक्रा, म्हणून माझा चौथा पाद उत्तम प्रकारे स्थापित कर.
12.232.27
ये वै सन्तो मनुष्येषु ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ।
तेते पादं तितिक्षन्तामलं सन्तस्तितिक्षितुम् ॥ १२.२३२.२७ ॥
मनुष्यांमध्ये जे सज्जन ब्राह्मणभक्त आणि सत्यवादी आहेत, तेच ते पाऊल सहन करोत; सज्जन सहन करण्यास पुरेसे समर्थ आहेत.
12.232.28
एष मे निहितः पादो योऽयं सत्सु प्रतिष्ठितः ।
एवं हि निहितां शक्र भूतेषु परिधत्स्व माम् ॥ १२.२३२.२८ ॥
हा माझा पाद आहे, जो सत्पुरुषांमध्ये प्रतिष्ठित आहे. अशा प्रकारे, हे शक्रा, स्थापित मला प्राण्यांमध्ये धारण कर.
12.232.29
भूमिशुद्धिं ततः कृत्वा अद्भिः संतर्पयन्ति ये ।
भूतानि च यजन्त्यग्नौ तेषां त्वमनपायिनी ॥ १२.२३२.२९ ॥
नंतर भूमी शुद्ध करून जलाने तृप्त करणारे आणि अग्नीत भूतांचे यजन करणारे जे आहेत, त्यांच्यासाठी तू अविनाशी राहशील.
12.232.30
ये क्रियाभिः सुरक्ताभिर्हेतुयुक्ताः समाहिताः ।
ज्ञानवन्तो विवत्सायां लब्धा माद्यन्ति योगिनः ॥ १२.२३२.३० ॥
जे चांगल्या प्रीतीने केलेल्या कर्मांनी हेतुयुक्त आणि समाहित आहेत, जे ज्ञानी योगी आहेत, ते प्राप्त करून आनंदित होतात.
12.232.31
भूतानामिह यो वै त्वां मया विनिहितां सतीम् ।
उपहन्यात्स मे द्वेष्यस्तथा शृण्वन्तु मे वचः ॥ १२.२३२.३१ ॥
येथे प्राण्यांपैकी जो माझ्याद्वारे स्थापित झालेल्या तुला, त्या सतीला, हानी करील, तो मला द्वेष्य आहे. अशा प्रकारे त्यांनी माझे वचन ऐकावे.
12.232.32
तथेति चोक्त्वा सा भ्रष्टा सर्वलोकनमस्कृता ।
वासवं पालयामास सा देवी कमलालया ॥ १२.२३२.३२ ॥
'ठीक आहे' असे म्हणून, सर्व लोकांनी वंदिलेली ती, च्युत होऊनही, कमलवासिनी देवी वासवाचे पालन करीत राहिली.
12.232.33
ततस्त्यक्तः श्रिया राजा दैत्यानां बलिरब्रवीत् ॥ १२.२३२.३३ ॥
तेव्हा श्रीने त्यागलेला दैत्यांचा राजा बलि म्हणाला.
12.232.34
यावत्पुरस्तात्प्रतपेत्तावद्वै दक्षिणां दिशम् ।
पश्चिमां तावदेवापि तथोदीचीं दिवाकरः ॥ १२.२३२.३४ ॥
सूर्य पूर्वेकडे जितका वेळ तापतो, तितका वेळ दक्षिण दिशा, तितकाच वेळ पश्चिम दिशा आणि उत्तर दिशाही सूर्य तापवतो.
12.232.35
तथा मध्यंदिने सूर्यो नास्तमेति यदा तदा ।
पुनर्देवासुरं युद्धं भावि जेताऽस्मि वस्तदा ॥ १२.२३२.३५ ॥
तसेच, माध्यान्ही सूर्य मावळत नाही तेव्हा पुन्हा देवासुर युद्ध होईल; तेव्हा मी तुला जिंकणारा असेन.
12.232.36
सर्वलोकान्यदाऽऽदित्यो मध्यस्थस्तापयिष्यति ।
तदा देवासुरे युद्धे जेताऽहं त्वां शतक्रतो ॥ १२.२३२.३६ ॥
आदित्य मध्यभागी राहून सर्व लोकांना तापवील, तेव्हा देवासुर युद्धात, हे शतक्रतो, मी तुला जिंकणारा असेन.
12.232.37
ब्रह्मणाऽस्मि समादिष्टो न हन्तव्यो भवानिति ।
तेन तेऽहं बले वज्रं न विमुञ्जामि मूर्धनि ॥ १२.२३२.३७ ॥
ब्रह्मदेवाने मला आज्ञा दिली आहे की तुम्हाला मारू नये. म्हणून मी तुमच्या मस्तकावर वज्र सोडणार नाही.
12.232.38
यथेष्टं गच्छ दैत्येन्द्र स्वस्ति तेऽस्तु महासुर ॥ १२.२३२.३८ ॥
हे दैत्येंद्रा, तुला हवे तसे जा. हे महासुरा, तुझे कल्याण होवो.
12.232.39
आदित्यो नैव तपिता कदाचिन्मध्यतः स्थितः ।
स्थापितो ह्यस्य समयः पूर्वमेव स्वयंभुवा ॥ १२.२३२.३९ ॥
सूर्य कधीही मध्यभागी स्थिर राहून तापत नाही. त्याचा काळ स्वयंभूने पूर्वीच ठरवलेला आहे.
12.232.40
अजस्रं परियात्येष सत्येनावतपन्प्रजाः ।
अयनं तस्य षण्मासा उत्तरं दक्षिणं तथा।
येन संयाति लोकेषु शीतोष्णे विसृजन्रविः ॥ १२.२३२.४० ॥
हा सूर्य सतत फिरतो; सत्याने प्रजांना तापवतो. त्याचा मार्ग सहा महिने उत्तरेचा आणि सहा महिने दक्षिणेचा आहे. त्या मार्गाने तो लोकांमध्ये थंडी व उष्णता सोडत जातो.
12.232.41
एवमुक्तस्तु दैत्येन्द्रो बलिरिन्द्रेण भारत ।
जगाम दक्षिणामाशामुदीचीं तु पुरंदरः ॥ १२.२३२.४१ ॥
इंद्राने असे सांगितल्यावर, हे भारता, दैत्येंद्र बली दक्षिण दिशेला गेला; आणि पुरंदर उत्तर दिशेला गेला.
12.232.42
इत्येतद्बलिना गीतमनहंकारसंज्ञितम् ।
वाक्यं श्रुत्वा सहस्राक्षः स्वमेवारुरुहे तदा ॥ १२.२३२.४२ ॥
बलीने सांगितलेले हे 'अहंकाररहित' वचन ऐकून सहस्राक्ष इंद्र तेव्हा आपल्याच स्थानी आरूढ झाला.