મહાભારત · અધ્યાય 12.237
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.237.1
प्रियः सर्वस्य लोकस्य सर्वसत्वाभिनन्दितः ।
गुणैः सर्वैरुपेतश्च को न्वस्ति भुवि मानवः ॥ १२.२३७.१ ॥
જે સર્વ લોકોને પ્રિય છે, સર્વ પ્રાણીઓથી પ્રશંસિત છે અને સર્વ ગુણોથી યુક્ત છે, એવો કયો મનુષ્ય પૃથ્વી પર છે?
12.237.2
अत्र ते वर्तयिष्यामि पृच्छतो भरतर्षभ ।
उग्रसेनस्य संवादं नारदे केशवस्य च ॥ १२.२३७.२ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, પૂછનારા તમને અહીં ઉગ્રસેન, નારદ અને કેશવ (કૃષ્ણ) વચ્ચેનો સંવાદ હું કહીશ.
12.237.3
यस्य संकल्पते लोको नारदस्य प्रकीर्तने ।
मन्ये स गुणसंपन्नो ब्रूहि तन्मम पृच्छतः ॥ १२.२३७.३ ॥
નારદની પ્રશંસામાં જેના વિશે લોક સહમત થાય છે, તે ગુણસંપન્ન છે એમ હું માનું છું; પૂછનાર મને તે કહો.
12.237.4
कुकुराधिप यान्मन्ये शृणु तान्मे विवक्षतः ।
नारदस्य गुणान्साधून्संक्षेपेण नराधिप ॥ १२.२३७.४ ॥
હે કુકુરાધિપ, નારદના જે સારા ગુણો હું માનું છું તે હું સંક્ષેપમાં કહેવા માંગુ છું; હે નરાધિપ, સાંભળો.
12.237.5
न चारित्रनिमित्तोऽस्याहंकारो देहपातनः ।
अभिन्नश्रुतचारित्रस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.५ ॥
તેનામાં આચરણથી ઉત્પન્ન થતો અહંકાર નથી, જે દેહનો નાશ કરે; તેનું શાસ્ત્ર અને આચરણ અભિન્ન છે, તેથી તે સર્વત્ર પૂજાય છે.
12.237.6
अरतिः क्रोधचापल्ये भयं नैतानि नारदे ।
अदीर्घसूत्रः शूरश्च तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.६ ॥
નારદમાં અરતિ, ક્રોધ, ચપળતા અને ભય નથી; તે દીર્ઘસૂત્રી નથી, શૂરવીર છે; તેથી તે સર્વત્ર પૂજાય છે.
12.237.7
उपास्यो नारदो बाढं वाचि नास्य व्यतिक्रमः ।
कामतो यदि वा लोभात्तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.७ ॥
નારદ ઉપાસ્ય છે; તેમની વાણીમાં ક્યારેય ચૂક હોતી નથી, ભલે તે કામથી હોય કે લોભથી. તેથી તેઓ સર્વત્ર પૂજિત છે.
12.237.8
अध्यात्मविधितत्त्वज्ञः क्षान्तः शक्तो जितेन्द्रियः ।
ऋजुश्च सत्यवादी च तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.८ ॥
અધ્યાત્મ-વિધિનું તત્ત્વ જાણનાર, ક્ષમાશીલ, સમર્થ, ઇન્દ્રિયોને જીતનાર, ઋજુ અને સત્યવાદી — તેથી તે સર્વત્ર પૂજિત છે.
12.237.9
तेजसा यशसा बुद्ध्या ज्ञानेन विनयेन च ।
जन्मना तपसा वृद्धस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.९ ॥
તેજ, યશ, બુદ્ધિ, જ્ઞાન, વિનય, જન્મ અને તપથી જે વૃદ્ધ છે — તેથી તે સર્વત્ર પૂજિત છે.
12.237.10
सुशीलः सुखसंवेशः सुभोजः स्वादरः शुचिः ।
सुवाक्यश्चाप्यनीर्ष्यश्च तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.१० ॥
સુશીલ, સુખેથી સાથે રહેવા યોગ્ય, સહેલાઈથી તૃપ્ત થનાર, સ્વાદનો આદર કરનાર, શુચિ, મધુરવાણી અને ઈર્ષ્યારહિત — તેથી તે સર્વત્ર પૂજિત છે.
12.237.11
कल्याणं कुरुते बाढं पापमस्मिन्न विद्यते ।
न प्रीयते परानर्थैस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.११ ॥
તે સદા કલ્યાણ કરે છે; તેનામાં પાપ જોવા મળતું નથી; બીજાના અનર્થથી તે પ્રસન્ન થતો નથી — તેથી તે સર્વત્ર પૂજિત છે.
12.237.12
वेदश्रूतिभिराख्यानैरर्थानभिजिगीषति ।
तितिक्षुरनवज्ञश्च तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.१२ ॥
વેદ, શ્રુતિ અને આખ્યાનો દ્વારા અર્થને જીતવા ઇચ્છનાર, સહનશીલ અને કોઈની અવજ્ઞા ન કરનાર — તેથી તે સર્વત્ર પૂજિત છે.
12.237.13
समत्वाच्च प्रियो नास्ति नाप्रियश्च कथंचन ।
मनोऽनुकूलवादी च तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.१३ ॥
સમત્વને કારણે તેને કોઈ પ્રિય નથી અને કોઈ અપ્રિય પણ નથી; મનને અનુકૂળ બોલનાર હોવાથી તે સર્વત્ર પૂજિત થાય છે.
12.237.14
बहुश्रुतश्चित्रकथः पण्डितोऽनलसोऽशठः ।
अदीनोऽक्रोधनोऽलुब्धस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.१४ ॥
બહુશ્રુત, વિચિત્ર કથા કહેનાર, પંડિત, આળસ વિનાનો, કપટ વિનાનો, દીનતા વિનાનો, ક્રોધ વિનાનો અને લોભ વિનાનો હોવાથી તે સર્વત્ર પૂજિત થાય છે.
12.237.15
नार्थे धने वा कामे वा भूतपूर्वोऽस्य विग्रहः ।
दोषाश्चास्य समुच्छिन्नास्तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.१५ ॥
ધન, સંપત્તિ કે કામ માટે તેને પૂર્વે કદી વિગ્રહ થયો નથી; તેના દોષો સંપૂર્ણપણે ઉચ્છેદ પામ્યા છે, તેથી તે સર્વત્ર પૂજિત થાય છે.
12.237.16
दृढभक्तिरनिन्द्यात्मा श्रुतवाननृशंसवान् ।
वीतसंमोहदोषश्च तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.१६ ॥
દૃઢ ભક્તિ, નિર્દોષ આત્મા, શ્રુતવાન, દયાળુ અને મોહદોષ રહિત હોવાથી તે સર્વત્ર પૂજિત થાય છે.
12.237.17
असक्तः सर्वसङ्गेषु सक्तात्मेव च लक्ष्यते ।
अदीर्घसंशयो वाग्मी तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.१७ ॥
સર્વ આસક્તિઓમાં અનાસક્ત હોવા છતાં તે આસક્ત આત્મા જેવો દેખાય છે; સંશય તેનો ઝડપથી દૂર થાય છે, તે વાગ્મી છે, તેથી તે સર્વત્ર પૂજિત થાય છે.
12.237.18
समाधिर्नास्य कामार्थै नात्मानं स्तौति कर्हिचित् ।
अनीर्षुर्मृदुसंवादस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.१८ ॥
તેની સમાધિ કામ કે ધનથી ડગતી નથી, તે ક્યારેય પોતાની સ્તુતિ કરતો નથી; ઈર્ષ્યા વિનાનો અને મૃદુ વાતચીત કરનાર હોવાથી તે સર્વત્ર પૂજિત થાય છે.
12.237.19
नाहंकारे मुक्तिरस्य चारित्रे बुद्धिरास्थिता ।
वेदार्थविद्विभागेन यज्ञविद्योगवित्कविः।
भक्तिमान्य सदा विद्वांस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.१९ ॥
અહંકારમાં એની મુક્તિ નથી; આચરણમાં એની બુદ્ધિ સ્થિર છે. વેદાર્થ જાણનાર, યજ્ઞવિદ્યા અને યોગનો જાણકાર કવિ, ભક્તિમાન અને સદા વિદ્વાન; તેથી તે સર્વત્ર પૂજાય છે.
12.237.20
त्रिगुणं गुणभोक्तारं पञ्चयज्ञात्मकं तथा ।
यथावत्स विजानाति तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.२० ॥
ત્રિગુણ, ગુણોનો ભોક્તા અને પંચયજ્ઞસ્વરૂપને યથાવત જાણનાર; તેથી તે સર્વત્ર પૂજાય છે.
12.237.21
कल्याणं कुरुते बाढं पापमस्मिन्न विद्यते ।
न प्रीयते परानर्थैस्तस्मात्सर्वत्र पूज्यते ॥ १२.२३७.२१ ॥
તે નિશ્ચયપૂર્વક કલ્યાણ કરે છે; તેનામાં પાપ નથી; બીજાના સ્વાર્થથી તે ખુશ થતો નથી; તેથી તે સર્વત્ર પૂજાય છે.
12.237.22
लोकस्य विविधं चित्तं प्रेक्षते चाप्यकुत्सयन् ।
संसर्गविद्याकुशलस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.२२ ॥
જગતનાં વિવિધ ચિત્તોને તે નિંદા કર્યા વિના જુએ છે; સંસર્ગવિદ્યામાં કુશળ; તેથી તે સર્વત્ર પૂજાય છે.
12.237.23
नासूयत्यागमं कंचित्स्वनयेनोपजीवति ।
अबन्ध्यकालोऽवश्यात्मा तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.२३ ॥
કોઈ પણ શાસ્ત્રપરંપરાની તે ઈર્ષ્યા કરતો નથી; પોતાની નીતિથી જીવે છે; તેનો સમય વ્યર્થ જતો નથી; તે આત્મસંયમી છે; તેથી તે સર્વત્ર પૂજાય છે.
12.237.24
कृतश्रमः कृतप्रज्ञो न च तृप्तः समाधितः ।
नित्ययुक्तोऽप्रमत्तश्च तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.२४ ॥
જેણે શ્રમ કર્યો છે, જેની પ્રજ્ઞા સિદ્ધ છે, જે સમાધિથી પણ તૃપ્ત નથી થતો, જે સદા યુક્ત અને અપ્રમત્ત છે; તેથી તે સર્વત્ર પૂજાય છે.
12.237.25
नापत्रपश्च युक्तश्च नियुक्तः श्रेयसे परैः ।
अभेत्ता परगुह्यानां तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.२५ ॥
જે નિર્લજ્જ નથી, સંયમી છે, બીજાઓ દ્વારા કલ્યાણ માટે નિયુક્ત છે, અને બીજાઓના ગુપ્ત રહસ્યો ભેદતો નથી, તે એટલે સર્વત્ર પૂજાય છે.
12.237.26
न हृष्यत्यर्थलाभेषु नालाभे तु व्यथत्यपि ।
स्थिरबुद्धिरसक्तात्मा तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.२६ ॥
ધનલાભમાં જે હર્ષિત થતો નથી, નુકસાનમાં પણ દુઃખી થતો નથી, જેની બુદ્ધિ સ્થિર અને આત્મા અનાસક્ત છે, તે એટલે સર્વત્ર પૂજાય છે.
12.237.27
तं सर्वगुणसंपन्नं दक्षं शुचिमनामयम् ।
कालज्ञं च प्रियज्ञं च कः प्रियं न करिष्यति ॥ १२.२३७.२७ ॥
સર્વ ગુણોથી સંપન્ન, દક્ષ, શુદ્ધ, નિર્દોષ, કાળને જાણનાર અને પ્રિયને જાણનાર એવા તેનું પ્રિય કોણ નહીં કરે?
12.237.28
इत्युक्तः संप्रशस्यैनमुग्रसेनो गतो गृहात् ।
आस्ते कृष्णस्तथैकान्ते पर्यङ्के रत्नभूषिते ॥ १२.२३७.२८ ॥
એમ કહીને, તેની પ્રશંસા કરીને ઉગ્રસેન ઘરેથી ચાલ્યો ગયો. અને કૃષ્ણ એકાંતમાં રત્નજડિત પલંગ પર બેસી રહ્યા.
12.237.29
कदाचित्तत्र भगवान्प्रविवेश महामुनिः ।
तमभ्यर्च्य यथान्यायं तूष्णीमास्ते जनार्दनः ॥ १२.२३७.२९ ॥
એકવાર ત્યાં ભગવાન મહામુનિ પ્રવેશ્યા. તેમની યથાવિધિ પૂજા કરીને જનાર્દન મૌન બેસી રહ્યા.
12.237.30
तं खिन्नमिव संलक्ष्य केशवं वाक्यमब्रवीत् ।
किमिदं केशव तव वैमनस्यं जनार्दन।
अभूतपूर्वं गोविन्द तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.२३७.३० ॥
તેને ખિન્ન જેવો જોઈને કેશવને કહ્યું: 'હે કેશવ, તારી આ ઉદાસી શેની? હે જનાર્દન, હે ગોવિંદ, આ પહેલાં ક્યારેય જોવામાં આવ્યું નથી; તે મને સમજાવવાની કૃપા કરો.'
12.237.31
नासुहृत्परमं मेऽद्य नापदोऽर्हति वेदितुम् ।
अपण्डितो वापि सुहृत्पण्डितो वाऽप्यनात्मवान् ॥ १२.२३७.३१ ॥
આજે મારા માટે શ્રેષ્ઠ મિત્ર તે નથી જે આપત્તિઓ જાણવાને યોગ્ય છે. અપંડિત હોય કે પંડિત, જે આત્મસંયમ વિનાનો છે તે (મિત્ર નથી).
12.237.32
स त्वं सुहृच्च विद्वांश्च जितात्मा श्रोतुमर्हसि ।
अप्येतद्धृदि यद्दुःखं तद्भवाञ्श्रोतुमर्हति ॥ १२.२३७.३२ ॥
તમે મિત્ર, વિદ્વાન અને આત્મસંયમી છો; તેથી સાંભળવા યોગ્ય છો. મારા હૃદયમાં જે દુઃખ છે તે પણ તમે સાંભળવા યોગ્ય છો.
12.237.33
दास्यमैश्वर्यवादेन ज्ञातीनां च करोम्यहम् ।
द्विषन्ति सततं क्रुद्धा ज्ञातिसंबन्धिवान्धवाः ॥ १२.२३७.३३ ॥
ઐશ્વર્યના દાવાથી હું જ્ઞાતિજનોની સેવા કરું છું; છતાં ક્રોધે ભરાયેલા જ્ઞાતિ, સંબંધી અને બાંધવો હંમેશાં મારો દ્વેષ કરે છે.
12.237.34
दिव्या अपि तथा भोगा दत्तास्तेषां मया पृथक् ।
तथाऽपि च द्विषन्तो मां वर्तन्ते च परस्परम् ॥ १२.२३७.३४ ॥
તેમને મેં અલગ અલગ દિવ્ય ભોગો પણ આપ્યા છે; છતાં તેઓ મારો દ્વેષ કરે છે અને એકબીજાનો પણ દ્વેષ કરે છે.
12.237.35
अनायसेन शस्त्रेण परिमृज्यानुमृज्य च ।
जिह्वामुद्धर चैतेषां न वक्ष्यन्ति ततः परम् ॥ १२.२३७.३५ ॥
લોખંડ વિનાના શસ્ત્રથી તેમની જીભને સારી રીતે લૂછીને, ફરી લૂછીને ઉખેડી નાખો; પછી તેઓ આગળ બોલશે નહીં.
12.237.36
भगवानुवाच ।
अनायसं कथं विन्द्यां शस्त्रं मुनिवरोत्तम।
येनषामुद्धरे जिह्वां ब्रूहि तन्मे यथातथम् ॥ १२.२३७.३६ ॥
ભગવાને કહ્યું: હે મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠતમ, લોખંડ વિનાનું શસ્ત્ર હું કેવી રીતે મેળવું, જેથી તેમની જીભ ઉખેડી શકાય? તે મને યથાર્થ રીતે કહો.
12.237.37
गोहिरण्यं च वासांसि रत्नाद्यं यद्धनं बहु ।
आस्ये प्रक्षिप चैतेषां शस्त्रमेतदनायसम् ॥ १२.२३७.३७ ॥
ગાય, સોનું, વસ્ત્રો, રત્ન વગેરે જે ઘણું ધન હોય તે એમના મુખમાં નાખ; આ જ અનાયસ શસ્ત્ર છે.
12.237.38
सुहृत्संबन्धिमित्राणां गुरूणां स्वजनस्य च ।
आख्यातं शस्त्रमेतद्धि तेन च्छिन्धि पुनः पुनः ॥ १२.२३७.३८ ॥
સુહૃદ, સંબંધી, મિત્ર, ગુરુ અને સ્વજનો વિશે કહેવાયેલું આ જ શસ્ત્ર છે; તેનાથી વારંવાર છેદ કર.
12.237.39
तवैश्वर्यप्रदानानि श्लाध्यमेषां वचांसि च ।
समर्थं त्वामभिज्ञाय प्रवदन्ति च ते नराः ॥ १२.२३७.३९ ॥
તારા ઐશ્વર્યદાનની પ્રશંસા કરતાં એમનાં વચનો છે; તું સમર્થ છે એમ જાણીને તે માણસો એમ કહે છે.
12.237.40
ततः प्रहस्य भगवान्संपूज्य च महामुनिम् ।
तथाऽकरोन्महातेजा मुनिवाक्येन चोदितः ॥ १२.२३७.४० ॥
પછી મહાતેજસ્વી ભગવાન હસ્યા, મહામુનિનો સત્કાર કર્યો, અને મુનિના વચનથી પ્રેરિત થઈ તેવું જ કર્યું.
12.237.41
एवंप्रभावो ब्रह्मर्षिर्नारदो मुनिसत्तमः ।
पृष्टवानसि यन्मां त्वं तदुक्तं राजसत्तम ॥ १२.२३७.४१ ॥
આવા પ્રભાવવાળા બ્રહ્મર્ષિ નારદ, મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ; તેં મને જે પૂછ્યું તે કહેવાયું છે, હે રાજશ્રેષ્ઠ.
12.237.42
सर्वधर्महिते युक्ताः सत्यधर्मपरायणाः ।
लोकप्रियत्वं गच्छन्ति ज्ञानविज्ञानकोविदाः ॥ १२.२३७.४२ ॥
સર્વ ધર્મોના હિતમાં લાગેલા, સત્યધર્મપરાયણ, જ્ઞાન-વિજ્ઞાનમાં કુશળ લોકો જગતના પ્રિય બને છે.