महाभारत · अध्याय 12.237
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.237.1
प्रियः सर्वस्य लोकस्य सर्वसत्वाभिनन्दितः ।
गुणैः सर्वैरुपेतश्च को न्वस्ति भुवि मानवः ॥ १२.२३७.१ ॥
जो सर्व लोकांचा प्रिय, सर्व प्राण्यांनी गौरवलेला आणि सर्व गुणांनी युक्त आहे, असा कोणता मनुष्य पृथ्वीवर आहे?
12.237.2
अत्र ते वर्तयिष्यामि पृच्छतो भरतर्षभ ।
उग्रसेनस्य संवादं नारदे केशवस्य च ॥ १२.२३७.२ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, विचारणाऱ्या तुला येथे उग्रसेन, नारद आणि केशव (कृष्ण) यांचा संवाद मी सांगेन.
12.237.3
यस्य संकल्पते लोको नारदस्य प्रकीर्तने ।
मन्ये स गुणसंपन्नो ब्रूहि तन्मम पृच्छतः ॥ १२.२३७.३ ॥
ज्या नारदाच्या कीर्तनात लोक एकमत होतो, तो गुणसंपन्न आहे असे मला वाटते; विचारणाऱ्या मला ते सांगा.
12.237.4
कुकुराधिप यान्मन्ये शृणु तान्मे विवक्षतः ।
नारदस्य गुणान्साधून्संक्षेपेण नराधिप ॥ १२.२३७.४ ॥
हे कुकुराधिपा, नारदाचे जे उत्तम गुण मी मानतो ते मी थोडक्यात सांगणार आहे; हे नराधिपा, ऐका.
12.237.5
न चारित्रनिमित्तोऽस्याहंकारो देहपातनः ।
अभिन्नश्रुतचारित्रस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.५ ॥
त्याच्या ठायी आचरणामुळे उत्पन्न होणारा अहंकार नाही, जो देहाचा नाश करतो; त्याचे शास्त्र आणि आचरण अभिन्न आहेत, म्हणून तो सर्वत्र पूजला जातो.
12.237.6
अरतिः क्रोधचापल्ये भयं नैतानि नारदे ।
अदीर्घसूत्रः शूरश्च तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.६ ॥
नारदाच्या ठायी अरती, क्रोध, चपलता आणि भय नाही; तो दीर्घसूत्री नाही, शूर आहे; म्हणून तो सर्वत्र पूजला जातो.
12.237.7
उपास्यो नारदो बाढं वाचि नास्य व्यतिक्रमः ।
कामतो यदि वा लोभात्तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.७ ॥
नारद उपास्य आहेत; त्यांच्या वाणीत कधीही चूक नसते, मग ती कामाने असो वा लोभाने. म्हणून ते सर्वत्र पूजित आहेत.
12.237.8
अध्यात्मविधितत्त्वज्ञः क्षान्तः शक्तो जितेन्द्रियः ।
ऋजुश्च सत्यवादी च तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.८ ॥
अध्यात्मविधीचे तत्त्व जाणणारा, क्षमाशील, समर्थ, इंद्रियजयी, सरळ आणि सत्यवादी — म्हणून तो सर्वत्र पूजित आहे.
12.237.9
तेजसा यशसा बुद्ध्या ज्ञानेन विनयेन च ।
जन्मना तपसा वृद्धस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.९ ॥
तेज, यश, बुद्धी, ज्ञान, विनय, जन्म आणि तप यांनी जो वृद्ध आहे — म्हणून तो सर्वत्र पूजित आहे.
12.237.10
सुशीलः सुखसंवेशः सुभोजः स्वादरः शुचिः ।
सुवाक्यश्चाप्यनीर्ष्यश्च तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.१० ॥
सुशील, सहज सहवास करण्यायोग्य, सहज तृप्त होणारा, चवीचा आदर करणारा, शुचिर्भूत, मधुरभाषी आणि मत्सरहीन — म्हणून तो सर्वत्र पूजित आहे.
12.237.11
कल्याणं कुरुते बाढं पापमस्मिन्न विद्यते ।
न प्रीयते परानर्थैस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.११ ॥
तो सदैव कल्याण करतो; त्याच्यात पाप आढळत नाही; इतरांच्या अनर्थाने तो आनंदित होत नाही — म्हणून तो सर्वत्र पूजित आहे.
12.237.12
वेदश्रूतिभिराख्यानैरर्थानभिजिगीषति ।
तितिक्षुरनवज्ञश्च तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.१२ ॥
वेद, श्रुती आणि आख्याने यांद्वारे अर्थ जिंकू इच्छिणारा, सहनशील आणि कोणाचाही अनादर न करणारा — म्हणून तो सर्वत्र पूजित आहे.
12.237.13
समत्वाच्च प्रियो नास्ति नाप्रियश्च कथंचन ।
मनोऽनुकूलवादी च तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.१३ ॥
समत्वामुळे त्याला कोणी प्रिय नाही आणि कोणी अप्रियही नाही; मनाला अनुकूल बोलणारा असल्यामुळे तो सर्वत्र पूजित होतो.
12.237.14
बहुश्रुतश्चित्रकथः पण्डितोऽनलसोऽशठः ।
अदीनोऽक्रोधनोऽलुब्धस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.१४ ॥
बहुश्रुत, विचित्र कथा सांगणारा, पंडित, आळस नसलेला, कपट नसलेला, दीन नसलेला, क्रोधरहित आणि लोभरहित असल्यामुळे तो सर्वत्र पूजित होतो.
12.237.15
नार्थे धने वा कामे वा भूतपूर्वोऽस्य विग्रहः ।
दोषाश्चास्य समुच्छिन्नास्तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.१५ ॥
अर्थ, धन किंवा काम यांसाठी त्याचा पूर्वी कधी कलह झाला नाही; त्याचे दोष पूर्णपणे नष्ट झाले आहेत, म्हणून तो सर्वत्र पूजित होतो.
12.237.16
दृढभक्तिरनिन्द्यात्मा श्रुतवाननृशंसवान् ।
वीतसंमोहदोषश्च तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.१६ ॥
दृढ भक्ती, निर्दोष आत्मा, श्रुतवान, दयाळू आणि मोहदोषरहित असल्यामुळे तो सर्वत्र पूजित होतो.
12.237.17
असक्तः सर्वसङ्गेषु सक्तात्मेव च लक्ष्यते ।
अदीर्घसंशयो वाग्मी तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.१७ ॥
सर्व आसक्तींमध्ये अनासक्त असूनही तो आसक्त आत्म्यासारखा दिसतो; संशय त्याचा लवकर दूर होतो, तो वक्ता आहे, म्हणून तो सर्वत्र पूजित होतो.
12.237.18
समाधिर्नास्य कामार्थै नात्मानं स्तौति कर्हिचित् ।
अनीर्षुर्मृदुसंवादस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.१८ ॥
त्याची समाधी काम किंवा धनामुळे ढळत नाही, तो कधीही स्वतःची स्तुती करत नाही; तो मत्सररहित आणि मृदू बोलणारा असल्यामुळे सर्वत्र पूजित होतो.
12.237.19
नाहंकारे मुक्तिरस्य चारित्रे बुद्धिरास्थिता ।
वेदार्थविद्विभागेन यज्ञविद्योगवित्कविः।
भक्तिमान्य सदा विद्वांस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.१९ ॥
अहंकारात त्याची मुक्ती नाही; आचरणात त्याची बुद्धी स्थिर आहे. वेदार्थ जाणणारा, यज्ञविद्या व योग जाणणारा कवी, भक्तिमान आणि सदा विद्वान; म्हणून तो सर्वत्र पूजित होतो.
12.237.20
त्रिगुणं गुणभोक्तारं पञ्चयज्ञात्मकं तथा ।
यथावत्स विजानाति तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.२० ॥
त्रिगुण, गुणांचा भोक्ता आणि पंचयज्ञस्वरूप यांना यथावत जाणणारा; म्हणून तो सर्वत्र पूजित होतो.
12.237.21
कल्याणं कुरुते बाढं पापमस्मिन्न विद्यते ।
न प्रीयते परानर्थैस्तस्मात्सर्वत्र पूज्यते ॥ १२.२३७.२१ ॥
तो खरोखर कल्याणच करतो; त्याच्यात पाप आढळत नाही; इतरांच्या स्वार्थांनी तो संतुष्ट होत नाही; म्हणून तो सर्वत्र पूजला जातो.
12.237.22
लोकस्य विविधं चित्तं प्रेक्षते चाप्यकुत्सयन् ।
संसर्गविद्याकुशलस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.२२ ॥
जगातील विविध मने तो निंदा न करता पाहतो; संसर्गविद्येत कुशल; म्हणून तो सर्वत्र पूजित होतो.
12.237.23
नासूयत्यागमं कंचित्स्वनयेनोपजीवति ।
अबन्ध्यकालोऽवश्यात्मा तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.२३ ॥
कोणत्याही शास्त्रपरंपरेचा तो मत्सर करत नाही; आपल्या नीतीने जगतो; त्याचा काळ वाया जात नाही; तो आत्मसंयमी; म्हणून तो सर्वत्र पूजित होतो.
12.237.24
कृतश्रमः कृतप्रज्ञो न च तृप्तः समाधितः ।
नित्ययुक्तोऽप्रमत्तश्च तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.२४ ॥
ज्याने श्रम केले आहेत, ज्याची प्रज्ञा सिद्ध आहे, जो समाधीनेही तृप्त होत नाही, जो सदा योगयुक्त व अप्रमत्त आहे; म्हणून तो सर्वत्र पूजित होतो.
12.237.25
नापत्रपश्च युक्तश्च नियुक्तः श्रेयसे परैः ।
अभेत्ता परगुह्यानां तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.२५ ॥
जो निर्लज्ज नाही, संयमी आहे, इतरांनी कल्याणासाठी नेमलेला आहे आणि इतरांची गुह्ये फोडत नाही, तो म्हणूनच सर्वत्र पूजिला जातो.
12.237.26
न हृष्यत्यर्थलाभेषु नालाभे तु व्यथत्यपि ।
स्थिरबुद्धिरसक्तात्मा तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२.२३७.२६ ॥
धनलाभाने जो हर्षित होत नाही, हानीतही दुःखी होत नाही, ज्याची बुद्धी स्थिर आणि आत्मा अनासक्त आहे, तो म्हणूनच सर्वत्र पूजिला जातो.
12.237.27
तं सर्वगुणसंपन्नं दक्षं शुचिमनामयम् ।
कालज्ञं च प्रियज्ञं च कः प्रियं न करिष्यति ॥ १२.२३७.२७ ॥
सर्व गुणांनी संपन्न, दक्ष, शुद्ध, निर्दोष, काळ जाणणारा आणि प्रिय जाणणारा अशा त्याचे प्रिय कोण करणार नाही?
12.237.28
इत्युक्तः संप्रशस्यैनमुग्रसेनो गतो गृहात् ।
आस्ते कृष्णस्तथैकान्ते पर्यङ्के रत्नभूषिते ॥ १२.२३७.२८ ॥
असे बोलून, त्याची प्रशंसा करून उग्रसेन घरातून निघून गेला. आणि कृष्ण एकान्तात रत्नांनी सजवलेल्या पलंगावर बसून राहिला.
12.237.29
कदाचित्तत्र भगवान्प्रविवेश महामुनिः ।
तमभ्यर्च्य यथान्यायं तूष्णीमास्ते जनार्दनः ॥ १२.२३७.२९ ॥
एकदा तेथे भगवान महामुनी प्रविष्ट झाले. त्यांची यथाविधी पूजा करून जनार्दन मौन धरून बसला.
12.237.30
तं खिन्नमिव संलक्ष्य केशवं वाक्यमब्रवीत् ।
किमिदं केशव तव वैमनस्यं जनार्दन।
अभूतपूर्वं गोविन्द तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.२३७.३० ॥
तो खिन्नासारखा दिसतो आहे हे पाहून केशवाला म्हणाला: 'हे केशवा, तुझी ही उदासी कसली? हे जनार्दना, हे गोविंदा, हे पूर्वी कधी न पाहिलेले आहे; ते मला समजावून सांगावे.'
12.237.31
नासुहृत्परमं मेऽद्य नापदोऽर्हति वेदितुम् ।
अपण्डितो वापि सुहृत्पण्डितो वाऽप्यनात्मवान् ॥ १२.२३७.३१ ॥
आज माझ्यासाठी सर्वश्रेष्ठ मित्र तो नाही जो संकटे जाणण्यास योग्य आहे. अपंडित असो वा पंडित, जो आत्मसंयमहीन आहे तो (मित्र नाही).
12.237.32
स त्वं सुहृच्च विद्वांश्च जितात्मा श्रोतुमर्हसि ।
अप्येतद्धृदि यद्दुःखं तद्भवाञ्श्रोतुमर्हति ॥ १२.२३७.३२ ॥
तुम्ही मित्र, विद्वान आणि आत्मसंयमी आहात; म्हणून ऐकण्यास योग्य आहात. माझ्या हृदयातील जे दुःख आहे तेही तुम्ही ऐकण्यास योग्य आहात.
12.237.33
दास्यमैश्वर्यवादेन ज्ञातीनां च करोम्यहम् ।
द्विषन्ति सततं क्रुद्धा ज्ञातिसंबन्धिवान्धवाः ॥ १२.२३७.३३ ॥
ऐश्वर्याच्या दाव्याने मी ज्ञातींची सेवा करतो; तरीही क्रुद्ध झालेले ज्ञाती, संबंधी व बांधव सदैव माझा द्वेष करतात.
12.237.34
दिव्या अपि तथा भोगा दत्तास्तेषां मया पृथक् ।
तथाऽपि च द्विषन्तो मां वर्तन्ते च परस्परम् ॥ १२.२३७.३४ ॥
त्यांना मी वेगवेगळे दिव्य भोगही दिले आहेत; तरीही ते माझा द्वेष करतात आणि परस्परांतही द्वेष ठेवतात.
12.237.35
अनायसेन शस्त्रेण परिमृज्यानुमृज्य च ।
जिह्वामुद्धर चैतेषां न वक्ष्यन्ति ततः परम् ॥ १२.२३७.३५ ॥
लोखंडाव्यतिरिक्त शस्त्राने त्यांची जीभ नीट पुसून, पुन्हा पुसून उपटून टाका; मग ते पुढे बोलणार नाहीत.
12.237.36
भगवानुवाच ।
अनायसं कथं विन्द्यां शस्त्रं मुनिवरोत्तम।
येनषामुद्धरे जिह्वां ब्रूहि तन्मे यथातथम् ॥ १२.२३७.३६ ॥
भगवान म्हणाले: हे मुनिश्रेष्ठांमध्ये श्रेष्ठा, लोखंडाविना शस्त्र मी कसे मिळवू, ज्याने यांची जीभ उपटता येईल? ते मला यथार्थ सांगा.
12.237.37
गोहिरण्यं च वासांसि रत्नाद्यं यद्धनं बहु ।
आस्ये प्रक्षिप चैतेषां शस्त्रमेतदनायसम् ॥ १२.२३७.३७ ॥
गाई, सोने, वस्त्रे, रत्ने इत्यादी जे विपुल धन आहे ते यांच्या तोंडात टाक; हेच अनायस शस्त्र आहे.
12.237.38
सुहृत्संबन्धिमित्राणां गुरूणां स्वजनस्य च ।
आख्यातं शस्त्रमेतद्धि तेन च्छिन्धि पुनः पुनः ॥ १२.२३७.३८ ॥
सुहृद, संबंधी, मित्र, गुरु आणि स्वजन यांच्याविषयी सांगितलेले हेच शस्त्र आहे; त्याने वारंवार छेद कर.
12.237.39
तवैश्वर्यप्रदानानि श्लाध्यमेषां वचांसि च ।
समर्थं त्वामभिज्ञाय प्रवदन्ति च ते नराः ॥ १२.२३७.३९ ॥
तुझ्या ऐश्वर्यदानांची प्रशंसा करणारी यांची वचने आहेत; तू समर्थ आहेस हे जाणून ते लोक असे बोलतात.
12.237.40
ततः प्रहस्य भगवान्संपूज्य च महामुनिम् ।
तथाऽकरोन्महातेजा मुनिवाक्येन चोदितः ॥ १२.२३७.४० ॥
मग महातेजस्वी भगवान हसले, महामुनींचा सत्कार करून, मुनींच्या वाक्याने प्रेरित होऊन तसेच करते झाले.
12.237.41
एवंप्रभावो ब्रह्मर्षिर्नारदो मुनिसत्तमः ।
पृष्टवानसि यन्मां त्वं तदुक्तं राजसत्तम ॥ १२.२३७.४१ ॥
असा प्रभावी ब्रह्मर्षी नारद, मुनिश्रेष्ठ; तू माझ्याला जे विचारलेस ते सांगितले आहे, हे राजश्रेष्ठा.
12.237.42
सर्वधर्महिते युक्ताः सत्यधर्मपरायणाः ।
लोकप्रियत्वं गच्छन्ति ज्ञानविज्ञानकोविदाः ॥ १२.२३७.४२ ॥
सर्व धर्मांच्या हितात युक्त, सत्यधर्मपरायण, ज्ञान-विज्ञानात कुशल लोक जगाचे प्रिय होतात.