મહાભારત · અધ્યાય 12.239
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.239.1
प्रत्याहारं तु वक्ष्यामि शर्वर्यादौ गतेऽहनि ।
यथेदं कुरुतेऽध्यात्मं सुसूक्ष्मं विश्वमीश्वरः ॥ १२.२३९.१ ॥
રાત્રિના આરંભે અને દિવસ વીત્યા પછી થતા પ્રત્યાહારનું હું વર્ણન કરીશ. ઈશ્વર આ અતિસૂક્ષ્મ વિશ્વને જેમ અંતરમાં રચે છે તેમ.
12.239.2
दिवि सूर्यस्तथा सप्त दहन्ति शिखिनोऽर्चिषः ।
सर्वमेतत्तदाऽर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते जगत् ॥ १२.२३९.२ ॥
આકાશમાં સૂર્ય તથા સાત અગ્નિજ્વાળાઓ દહન કરે છે. ત્યારે આ સર્વ તે જ્વાળાઓથી ભરાઈને જગત પ્રજ્વલિત થાય છે.
12.239.3
पृथिव्यां यानि भूतानि जङ्गमानि ध्रुवाणि च ।
तान्येवाग्रे प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च ॥ १२.२३९.३ ॥
પૃથ્વી પર જે ચર અને અચર પ્રાણીઓ છે, તેઓ જ પ્રથમ લય પામે છે અને પૃથ્વીત્વ પામે છે.
12.239.4
ततः प्रलीने सर्वास्मिन्स्थावरे जङ्गमे तथा ।
अकाष्ठा निस्तृणा भूमिर्दृश्यते कूर्मपृष्ठवत् ॥ १२.२३९.४ ॥
ત્યારે સ્થાવર અને જંગમ સર્વ લય પામ્યા પછી, કાષ્ઠ અને તૃણ વિનાની પૃથ્વી કાચબાની પીઠ જેવી દેખાય છે.
12.239.5
भूमेरपि गुणं गन्धमाप आददते यदा ।
आत्तगन्धा तदा भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते ॥ १२.२३९.५ ॥
જળ પૃથ્વીનો ગુણ ગંધ પણ લઈ લે છે, ત્યારે ગંધ લઈ લીધેલી પૃથ્વી પ્રલય માટે યોગ્ય બને છે.
12.239.6
आपस्तत्र प्रतिष्ठन्ते ऊर्मिमत्यो महास्वनाः ।
सर्वमेवेदमापूर्य तिष्ठन्ति च चरन्ति च ॥ १२.२३९.६ ॥
ત્યાં તરંગોવાળા, મહાગર્જન કરતા જળ સ્થિર થાય છે. આ સર્વને ભરીને તેઓ રહે છે અને ચાલે પણ છે.
12.239.7
अपामपि गुणांस्तात ज्योतिराददते यदा ।
आपस्तदा त्वात्तगुणा ज्योतिः षूपरमन्ति वै ॥ १२.२३९.७ ॥
હે વત્સ, જ્યારે અગ્નિ પાણીના ગુણો ગ્રહણ કરે છે, ત્યારે પાણી પોતાના ગુણો ગુમાવીને અગ્નિમાં લીન થઈ શાંત થાય છે.
12.239.8
यदाऽऽदित्यं स्थितं मध्ये गूहन्ति शिखिनोऽर्चिषः ।
सर्वमेवेदमर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते नमः ॥ १२.२३९.८ ॥
આકાશના મધ્યમાં રહેલા સૂર્યને અગ્નિની જ્વાળાઓ અને કિરણો ઢાંકે છે, ત્યારે આ સર્વ કિરણોથી ભરાઈને આકાશ પ્રજ્વલિત થાય છે.
12.239.9
ज्योतिषोऽपि गुणं रूपं वायुराददते यदा ।
प्रशाम्यति ततो ज्योतिर्वायुर्दोधूयते महान् ॥ १२.२३९.९ ॥
જ્યારે વાયુ અગ્નિના ગુણ અને રૂપને ગ્રહણ કરે છે, ત્યારે અગ્નિ શાંત થાય છે; પછી મહાન વાયુ પ્રચંડ રીતે હલી ઊઠે છે.
12.239.10
ततस्तु मूलमासाद्य वायुः संभवमात्मनः ।
अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक्च दोधवीति दिशो दश ॥ १२.२३९.१० ॥
પછી વાયુ પોતાના મૂળ ઉદ્ગમ સુધી પહોંચીને નીચે, ઉપર અને આડા દસે દિશાઓને હલાવે છે.
12.239.11
वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते यदा ।
प्रशाम्यति तदा वायुः खं तु तिष्ठति नानदन् ॥ १२.२३९.११ ॥
આકાશ જ્યારે વાયુના ગુણ સ્પર્શને ગળી જાય છે, ત્યારે વાયુ શાંત થાય છે; આકાશ અવાજ વિના સ્થિર રહે છે.
12.239.12
अरूपमरसस्पर्शमगन्धं न च मूर्तिमत् ।
सर्वलोकप्रणुदितं स्वं तु तिष्ठति नानदत् ॥ १२.२३९.१२ ॥
તે રૂપહીન, રસહીન, સ્પર્શહીન, ગંધહીન અને મૂર્તિમાન નથી; સર્વ લોકમાં વ્યાપીને પોતાના સ્વરૂપમાં અવાજ વિના સ્થિર રહે છે.
12.239.13
आकाशस्य गुणं शब्दमभिव्यक्तात्मकं मनः ।
ग्रसते च यदा सोऽपि शाम्यति प्रतिसंचरे।
मनसो व्यक्तमव्यक्तं ब्राह्मः संप्रतिसंचरः ॥ १२.२३९.१३ ॥
આકાશનો ગુણ શબ્દ છે; તે વ્યક્ત સ્વભાવવાળા મનમાં રહે છે. મન તેને ગળી જાય ત્યારે તે પણ શાંત થાય છે. મનનું વ્યક્તમાંથી અવ્યક્તમાં પાછા ફરવું એ બ્રહ્મનો સંપૂર્ણ પ્રતિસંચર છે.
12.239.14
तदाऽऽत्मगुणमाविश्य मनो ग्रसति चन्द्रमाः ।
मनस्युपरते चात्मा चन्द्रमस्युपतिष्ठते ॥ १२.२३९.१४ ॥
ત્યારે ચંદ્ર આત્મગુણમાં પ્રવેશીને મનને ગળી જાય છે. મન શાંત થતાં આત્મા ચંદ્રમાં સ્થિત થાય છે.
12.239.15
तं तु कालेन महता संकल्पं कुरुते वशे ।
चित्तं ग्रसति संकल्पस्तच्च ज्ञानमनुत्तमम् ॥ १२.२३९.१५ ॥
પરંતુ લાંબા કાળે તે સંકલ્પને વશ કરે છે. સંકલ્પ ચિત્તને ગળી જાય છે; એ જ શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન છે.
12.239.16
कालो गिरति विज्ञानं कालं बलमिति श्रुतिः ।
बलं कालो ग्रसति तु तं विद्वान्कुरुते वशे ॥ १२.२३९.१६ ॥
કાળ વિજ્ઞાનને ગળી જાય છે; કાળ જ બળ છે એમ શ્રુતિ કહે છે. કાળ બળને ગળી જાય છે; પણ વિદ્વાન તેને વશ કરે છે.
12.239.17
आकाशस्य तदा घोषं तं विद्वान्कुरुतेऽऽत्मनि ।
तदव्यक्तं परं ब्रह्म तच्छाश्वतमनुत्तमम्।
एवं सर्वाणि भूतानि ब्रह्मैव प्रतिसंहरेत् ॥ १२.२३९.१७ ॥
ત્યારે વિદ્વાન આકાશના ઘોષને પોતાના આત્મામાં સ્થાપે છે. તે અવ્યક્ત, પરમ, શાશ્વત, શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મ છે. એ રીતે સર્વ ભૂતોને બ્રહ્મમાં જ સમાવી દેવાં.
12.239.18
यथावत्कीर्तितं सत्यमेवमेतदसंशयम् ।
बोध्यं विद्यामयं दृष्ट्वा योगिभिः परमात्मभिः ॥ १२.२३९.१८ ॥
કહ્યા પ્રમાણે જ આ સત્ય છે; એમાં સંશય નથી. જ્ઞાનમય આ તત્ત્વ પરમાત્માને પામેલા યોગીઓએ જોઈને જાણવું જોઈએ.
12.239.19
एवं विस्तारसंक्षेपौ ब्रह्माव्यक्ते पुनःपुनः ।
युगसाहस्रयोरादावहोरात्र्यास्तथैव च ॥ १२.२३९.१९ ॥
આ રીતે બ્રહ્મ અને અવ્યક્તમાં વિસ્તાર અને સંક્ષેપ વારંવાર થાય છે; હજાર યુગોના આરંભે અને દિવસ-રાતના આરંભે પણ એ જ રીતે.