ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.239
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.239.1
प्रत्याहारं तु वक्ष्यामि शर्वर्यादौ गतेऽहनि ।
यथेदं कुरुतेऽध्यात्मं सुसूक्ष्मं विश्वमीश्वरः ॥ १२.२३९.१ ॥
ਰਾਤ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦਿਨ ਬੀਤਣ ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਦਾ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਈਸ਼ਵਰ ਇਸ ਅਤਿ ਸੂਖਮ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਰਚਦਾ ਹੈ।
12.239.2
दिवि सूर्यस्तथा सप्त दहन्ति शिखिनोऽर्चिषः ।
सर्वमेतत्तदाऽर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते जगत् ॥ १२.२३९.२ ॥
ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਸੱਤ ਅਗਨੀ-ਲਾਟਾਂ ਸਾੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਦ ਇਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਾਟਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਬਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।
12.239.3
पृथिव्यां यानि भूतानि जङ्गमानि ध्रुवाणि च ।
तान्येवाग्रे प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च ॥ १२.२३९.३ ॥
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਚਲਦੇ ਅਤੇ ਅਚੱਲ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ, ਉਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀਪਣ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
12.239.4
ततः प्रलीने सर्वास्मिन्स्थावरे जङ्गमे तथा ।
अकाष्ठा निस्तृणा भूमिर्दृश्यते कूर्मपृष्ठवत् ॥ १२.२३९.४ ॥
ਤਦ ਸਾਰੇ ਸਥਾਵਰ ਅਤੇ ਜੰਗਮ ਲੀਨ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ, ਲੱਕੜੀ ਅਤੇ ਘਾਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਧਰਤੀ ਕੱਛੂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ।
12.239.5
भूमेरपि गुणं गन्धमाप आददते यदा ।
आत्तगन्धा तदा भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते ॥ १२.२३९.५ ॥
ਜਦੋਂ ਜਲ ਧਰਤੀ ਦਾ ਗੁਣ ਗੰਧ ਵੀ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਗੰਧ-ਰਹਿਤ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਲਯ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.239.6
आपस्तत्र प्रतिष्ठन्ते ऊर्मिमत्यो महास्वनाः ।
सर्वमेवेदमापूर्य तिष्ठन्ति च चरन्ति च ॥ १२.२३९.६ ॥
ਉੱਥੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਨ ਗਰਜ ਕਰਦੇ ਜਲ ਟਿਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਭਰ ਕੇ ਉਹ ਠਹਿਰਦੇ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਚਲਦੇ ਵੀ ਹਨ।
12.239.7
अपामपि गुणांस्तात ज्योतिराददते यदा ।
आपस्तदा त्वात्तगुणा ज्योतिः षूपरमन्ति वै ॥ १२.२३९.७ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਦੋਂ ਅਗਨੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਗੁਣ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਗੁਣ ਗਵਾ ਕੇ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.239.8
यदाऽऽदित्यं स्थितं मध्ये गूहन्ति शिखिनोऽर्चिषः ।
सर्वमेवेदमर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते नमः ॥ १२.२३९.८ ॥
ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਨਾਂ ਢਕ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਇਹ ਸਭ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਬਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।
12.239.9
ज्योतिषोऽपि गुणं रूपं वायुराददते यदा ।
प्रशाम्यति ततो ज्योतिर्वायुर्दोधूयते महान् ॥ १२.२३९.९ ॥
ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਅਗਨੀ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਰੂਪ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਅਗਨੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਹਵਾ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਝੂਲਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
12.239.10
ततस्तु मूलमासाद्य वायुः संभवमात्मनः ।
अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक्च दोधवीति दिशो दश ॥ १२.२३९.१० ॥
ਫਿਰ ਹਵਾ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਉਦਗਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਹੇਠਾਂ, ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਤਿਰਛੇ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਦੀ ਹੈ।
12.239.11
वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते यदा ।
प्रशाम्यति तदा वायुः खं तु तिष्ठति नानदन् ॥ १२.२३९.११ ॥
ਜਦੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਹਵਾ ਦੇ ਗੁਣ ਸਪਰਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਹਵਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਬਿਨਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.239.12
अरूपमरसस्पर्शमगन्धं न च मूर्तिमत् ।
सर्वलोकप्रणुदितं स्वं तु तिष्ठति नानदत् ॥ १२.२३९.१२ ॥
ਉਹ ਰੂਪਹੀਣ, ਰਸਹੀਣ, ਸਪਰਸ਼ਹੀਣ, ਗੰਧਹੀਣ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਹੀਣ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.239.13
आकाशस्य गुणं शब्दमभिव्यक्तात्मकं मनः ।
ग्रसते च यदा सोऽपि शाम्यति प्रतिसंचरे।
मनसो व्यक्तमव्यक्तं ब्राह्मः संप्रतिसंचरः ॥ १२.२३९.१३ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਗੁਣ ਸ਼ਬਦ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਉਸਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਅਵਿਅਕਤ ਵੱਲ ਮੁੜਨਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਤਿਸੰਚਰ ਹੈ।
12.239.14
तदाऽऽत्मगुणमाविश्य मनो ग्रसति चन्द्रमाः ।
मनस्युपरते चात्मा चन्द्रमस्युपतिष्ठते ॥ १२.२३९.१४ ॥
ਤਦ ਚੰਦਰਮਾ ਆਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਤੇ ਆਤਮਾ ਚੰਦਰਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ।
12.239.15
तं तु कालेन महता संकल्पं कुरुते वशे ।
चित्तं ग्रसति संकल्पस्तच्च ज्ञानमनुत्तमम् ॥ १२.२३९.१५ ॥
ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਕਲਪ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਹੈ।
12.239.16
कालो गिरति विज्ञानं कालं बलमिति श्रुतिः ।
बलं कालो ग्रसति तु तं विद्वान्कुरुते वशे ॥ १२.२३९.१६ ॥
ਕਾਲ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਕਾਲ ਹੀ ਬਲ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ। ਬਲ ਨੂੰ ਕਾਲ ਨਿਗਲਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.239.17
आकाशस्य तदा घोषं तं विद्वान्कुरुतेऽऽत्मनि ।
तदव्यक्तं परं ब्रह्म तच्छाश्वतमनुत्तमम्।
एवं सर्वाणि भूतानि ब्रह्मैव प्रतिसंहरेत् ॥ १२.२३९.१७ ॥
ਤਦ ਵਿਦਵਾਨ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਘੋਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਵਿਅਕਤ, ਪਰਮ, ਸਦੀਵੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮੇਟ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.239.18
यथावत्कीर्तितं सत्यमेवमेतदसंशयम् ।
बोध्यं विद्यामयं दृष्ट्वा योगिभिः परमात्मभिः ॥ १२.२३९.१८ ॥
ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨਮਈ ਇਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਾਏ ਯੋਗੀ ਵੇਖ ਕੇ ਜਾਣਨ।
12.239.19
एवं विस्तारसंक्षेपौ ब्रह्माव्यक्ते पुनःपुनः ।
युगसाहस्रयोरादावहोरात्र्यास्तथैव च ॥ १२.२३९.१९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਸੰਕੋਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।