महाभारत · अध्याय 12.239
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.239.1
प्रत्याहारं तु वक्ष्यामि शर्वर्यादौ गतेऽहनि ।
यथेदं कुरुतेऽध्यात्मं सुसूक्ष्मं विश्वमीश्वरः ॥ १२.२३९.१ ॥
रात्रीच्या आरंभी आणि दिवस संपल्यावर घडणाऱ्या प्रत्याहाराचे मी वर्णन करीन. ईश्वर हे अतिसूक्ष्म विश्व जसे अंतरंगात घडवतो तसे.
12.239.2
दिवि सूर्यस्तथा सप्त दहन्ति शिखिनोऽर्चिषः ।
सर्वमेतत्तदाऽर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते जगत् ॥ १२.२३९.२ ॥
आकाशात सूर्य आणि सात अग्निज्वाला दहन करतात. तेव्हा हे सर्व त्या ज्वालांनी भरून जग प्रज्वलित होते.
12.239.3
पृथिव्यां यानि भूतानि जङ्गमानि ध्रुवाणि च ।
तान्येवाग्रे प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च ॥ १२.२३९.३ ॥
पृथ्वीवरील जे चर आणि अचर प्राणी आहेत, तेच आधी विलीन होतात आणि पृथ्वीत्व पावतात.
12.239.4
ततः प्रलीने सर्वास्मिन्स्थावरे जङ्गमे तथा ।
अकाष्ठा निस्तृणा भूमिर्दृश्यते कूर्मपृष्ठवत् ॥ १२.२३९.४ ॥
मग सर्व स्थावर आणि जंगम लीन झाल्यावर, लाकूड आणि गवत नसलेली पृथ्वी कासवाच्या पाठीसारखी दिसते.
12.239.5
भूमेरपि गुणं गन्धमाप आददते यदा ।
आत्तगन्धा तदा भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते ॥ १२.२३९.५ ॥
पाणी पृथ्वीचा गुण असलेला गंधही घेते, तेव्हा गंध हरवलेली पृथ्वी प्रलयासाठी योग्य होते.
12.239.6
आपस्तत्र प्रतिष्ठन्ते ऊर्मिमत्यो महास्वनाः ।
सर्वमेवेदमापूर्य तिष्ठन्ति च चरन्ति च ॥ १२.२३९.६ ॥
तेथे लाटांनी युक्त, महागर्जना करणारे पाणी स्थिर राहते. हे सर्व व्यापून ते थांबतात आणि चालतातही.
12.239.7
अपामपि गुणांस्तात ज्योतिराददते यदा ।
आपस्तदा त्वात्तगुणा ज्योतिः षूपरमन्ति वै ॥ १२.२३९.७ ॥
हे वत्सा, अग्नी जेव्हा पाण्याचे गुण ग्रहण करतो, तेव्हा पाणी आपले गुण गमावून अग्नीत विलीन होऊन शांत होते.
12.239.8
यदाऽऽदित्यं स्थितं मध्ये गूहन्ति शिखिनोऽर्चिषः ।
सर्वमेवेदमर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते नमः ॥ १२.२३९.८ ॥
आकाशाच्या मध्यभागी असलेल्या सूर्याला अग्नीच्या ज्वाला आणि किरणे झाकतात, तेव्हा हे सर्व किरणांनी भरून आकाश तेजाने प्रज्वलित होते.
12.239.9
ज्योतिषोऽपि गुणं रूपं वायुराददते यदा ।
प्रशाम्यति ततो ज्योतिर्वायुर्दोधूयते महान् ॥ १२.२३९.९ ॥
वायू जेव्हा अग्नीचा गुण आणि रूप ग्रहण करतो, तेव्हा अग्नी शांत होतो; मग महान वायू जोराने हलू लागतो.
12.239.10
ततस्तु मूलमासाद्य वायुः संभवमात्मनः ।
अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक्च दोधवीति दिशो दश ॥ १२.२३९.१० ॥
मग वायू आपल्या मूळ उगमस्थानी पोहोचून खाली, वर आणि आडवा दहा दिशांना हलवतो.
12.239.11
वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते यदा ।
प्रशाम्यति तदा वायुः खं तु तिष्ठति नानदन् ॥ १२.२३९.११ ॥
आकाश वायूचा गुण स्पर्श गिळून टाकते, तेव्हा वायू शांत होतो; आकाश ध्वनीविना स्थिर राहते.
12.239.12
अरूपमरसस्पर्शमगन्धं न च मूर्तिमत् ।
सर्वलोकप्रणुदितं स्वं तु तिष्ठति नानदत् ॥ १२.२३९.१२ ॥
ते रूपरहित, रसरहित, स्पर्शरहित, गंधरहित आणि मूर्तिमान नाही; सर्व लोकांत व्यापून ते आपल्या स्वरूपात ध्वनीविना स्थिर राहते.
12.239.13
आकाशस्य गुणं शब्दमभिव्यक्तात्मकं मनः ।
ग्रसते च यदा सोऽपि शाम्यति प्रतिसंचरे।
मनसो व्यक्तमव्यक्तं ब्राह्मः संप्रतिसंचरः ॥ १२.२३९.१३ ॥
आकाशाचा गुण शब्द आहे; तो व्यक्त स्वभावाच्या मनात असतो. मन त्याला गिळते तेव्हा तोही शांत होतो. मनाचे व्यक्तातून अव्यक्ताकडे परतणे हा ब्रह्माचा संपूर्ण प्रतिसंचर आहे.
12.239.14
तदाऽऽत्मगुणमाविश्य मनो ग्रसति चन्द्रमाः ।
मनस्युपरते चात्मा चन्द्रमस्युपतिष्ठते ॥ १२.२३९.१४ ॥
तेव्हा चंद्र आत्म्याच्या गुणात प्रवेश करून मनाला गिळतो. मन शांत झाल्यावर आत्मा चंद्रात स्थिर होतो.
12.239.15
तं तु कालेन महता संकल्पं कुरुते वशे ।
चित्तं ग्रसति संकल्पस्तच्च ज्ञानमनुत्तमम् ॥ १२.२३९.१५ ॥
पण दीर्घ काळाने ते संकल्पाला वश करते. संकल्प चित्ताला गिळतो; तेच सर्वोत्तम ज्ञान आहे.
12.239.16
कालो गिरति विज्ञानं कालं बलमिति श्रुतिः ।
बलं कालो ग्रसति तु तं विद्वान्कुरुते वशे ॥ १२.२३९.१६ ॥
काळ विज्ञानाला गिळतो; काळच बल आहे असे श्रुती सांगते. काळ बलाला गिळतो; पण विद्वान त्याला वश करतो.
12.239.17
आकाशस्य तदा घोषं तं विद्वान्कुरुतेऽऽत्मनि ।
तदव्यक्तं परं ब्रह्म तच्छाश्वतमनुत्तमम्।
एवं सर्वाणि भूतानि ब्रह्मैव प्रतिसंहरेत् ॥ १२.२३९.१७ ॥
तेव्हा विद्वान आकाशाचा घोष स्वतःच्या आत्म्यात धरतो. ते अव्यक्त, परम, शाश्वत, सर्वोत्तम ब्रह्म आहे. अशा प्रकारे सर्व भूतांना ब्रह्मातच विलीन करावे.
12.239.18
यथावत्कीर्तितं सत्यमेवमेतदसंशयम् ।
बोध्यं विद्यामयं दृष्ट्वा योगिभिः परमात्मभिः ॥ १२.२३९.१८ ॥
जसे सांगितले तसेच हे सत्य आहे, यात संशय नाही. विद्यामय हे तत्त्व परमात्म्याला प्राप्त योग्यांनी पाहून जाणावे.
12.239.19
एवं विस्तारसंक्षेपौ ब्रह्माव्यक्ते पुनःपुनः ।
युगसाहस्रयोरादावहोरात्र्यास्तथैव च ॥ १२.२३९.१९ ॥
अशा प्रकारे ब्रह्म आणि अव्यक्तामध्ये विस्तार आणि संक्षेप पुन्हा पुन्हा होतात; हजार युगांच्या आरंभी आणि दिवस-रात्रीच्या आरंभीही तसेच.