મહાભારત · અધ્યાય 12.254
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.254.1
मनः प्रसृजते भावं बुद्धिरध्यवसायिनी ।
हृदयं प्रियाप्रिये वेद त्रिविधा कर्मवेदना ॥ १२.२५४.१ ॥
મન ભાવ ઉત્પન્ન કરે છે, નિશ્ચય કરનારી બુદ્ધિ તે નક્કી કરે છે, હૃદય પ્રિય અને અપ્રિય જાણે છે; કર્મવેદના ત્રિવિધ છે.
12.254.2
इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा परो मतः ॥ १२.२५४.२ ॥
ઇન્દ્રિયોથી પર વિષયો છે; વિષયોથી પર મન છે; મનથી પર બુદ્ધિ છે; બુદ્ધિથી પર આત્મા માનવામાં આવે છે.
12.254.3
बुद्धिरात्मा मनुष्यस्य बुद्धिरेवात्मनो गतिः ।
यदा विकुरुते भाव तदा भवति सा मनः ॥ १२.२५४.३ ॥
મનુષ્યનો આત્મા બુદ્ધિ છે; બુદ્ધિ જ આત્માની ગતિ છે; તે ભાવને બદલે ત્યારે તે જ મન બને છે.
12.254.4
इन्द्रियाणां पृथग्भावाद्बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
शृण्वती भवति श्रोत्रं स्पृशती स्पर्श उच्यते ॥ १२.२५४.४ ॥
ઇન્દ્રિયોના પૃથક્ ભાવને કારણે બુદ્ધિ વારંવાર બદલાય છે; સાંભળતી વખતે તે કાન બને છે, સ્પર્શ કરતી વખતે તેને સ્પર્શ કહેવાય છે.
12.254.5
पश्यती भवते दृष्टी रसती रसनं भवेत् ।
जिघ्रती भवति घ्राणं बुद्धिर्विक्रियते पृथक् ॥ १२.२५४.५ ॥
જોતી વખતે તે દૃષ્ટિ બને છે, સ્વાદ લેતી વખતે જીભ; સૂંઘતી વખતે તે નાક બને છે — એમ બુદ્ધિ જુદા જુદા રૂપે બદલાય છે.
12.254.6
इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेष्वदृश्योऽधितिष्ठति ।
तिष्ठती पुरुषे बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ॥ १२.२५४.६ ॥
તેમને ઇન્દ્રિયો કહેવાય છે; તેમાં અદૃશ્ય અધિષ્ઠિત છે; પુરુષમાં સ્થિત બુદ્ધિ ત્રણેય ભાવોમાં વર્તે છે.
12.254.7
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचति ।
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदिह युज्यते ॥ १२.२५४.७ ॥
ક્યારેક તે પ્રીતિ પામે છે, ક્યારેક શોક કરે છે; સુખ કે દુઃખ વડે તે અહીં ક્યારેય જોડાતો નથી.
12.254.8
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेताननुवर्तते ।
सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान् ॥ १२.२५४.८ ॥
ભાવસ્વરૂપ આ બુદ્ધિ આ ત્રણ ભાવોને અનુસરે છે; નદીઓનો સ્વામી સાગર મોજાં સાથે મહાતટને અનુસરે તેમ.
12.254.9
यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनः ।
अधिष्ठानानि वै बुद्ध्यां पृथगेतानि संस्मरेत।
इन्द्रियाण्येवमेतानि विजेतव्यानि कृत्स्नशः ॥ १२.२५४.९ ॥
તે કંઈક ઇચ્છે ત્યારે તે મન બને છે. આ અધિષ્ઠાનોને બુદ્ધિમાં અલગ અલગ સ્મરવાં; આ ઇન્દ્રિયોને આ રીતે સંપૂર્ણપણે જીતવી.
12.254.10
सर्वाण्येवानुपूर्व्येण यद्यदाऽनुविधीयते ।
अविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते।
प्रवर्तमानं तु रजः सत्वमप्यनुवर्तते ॥ १२.२५४.१० ॥
બધું ક્રમ પ્રમાણે જે જે અનુસરાય છે, અવિભાગ પામેલી બુદ્ધિ મનના ભાવમાં રહે છે. પરંતુ પ્રવર્તમાન રજસ્ની પાછળ સત્ત્વ પણ ચાલે છે.
12.254.11
ये चैव भावा वर्तन्ते सर्व एष्वेव ते त्रिषु ।
अन्वर्थाः संप्रवर्तन्ते रथनेमिमरा इव ॥ १२.२५४.११ ॥
જે ભાવો વિદ્યમાન છે તે બધા આ ત્રણમાં જ છે; પોતાના અર્થ પ્રમાણે તેઓ રથના ચક્રની નેમિના આરા જેવા પ્રવર્તે છે.
12.254.12
प्रदीपार्थं मनः कुर्यादिन्द्रियैर्बुद्धिसत्तमैः ।
निश्चरद्भिर्यथायोगमुदासीनैर्यदृच्छया ॥ १२.२५४.१२ ॥
દીવા માટે મનને કરવું; શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિવાળી ઇન્દ્રિયો સાથે, બહાર વિચરતી, યથાયોગ્ય, ઉદાસીન અને યદૃચ્છાએ.
12.254.13
एवं स्वभावमेवेदमिति विद्वान्न मुह्यति ।
अशोचन्नप्रहृष्यन्हि नित्यं विगतमत्सरः ॥ १२.२५४.१३ ॥
આ સ્વભાવ જ છે એમ જાણીને વિદ્વાન મોહમાં પડતા નથી. તેઓ સદા શોક કરતા નથી કે હર્ષિત થતા નથી; ઈર્ષ્યાથી મુક્ત રહે છે.
12.254.14
न चात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियैः कामगोचरैः ।
प्रवर्तमानैरनयैर्दुर्धर्षैरकृतात्मभिः ॥ १२.२५४.१४ ॥
કામ્ય વિષયોમાં વિચરતી, અધર્મ તરફ દોડતી, દુર્દમ્ય અને અસંયમી ઇન્દ્રિયોથી આત્માને જોઈ શકાતો નથી.
12.254.15
तेषां तु मनसा रश्मीन्यदा सम्यङ्क्तियच्छति ।
तदा प्रकाशतेऽस्यात्मा दीपदीप्ता यथाऽऽकृतिः ॥ १२.२५४.१५ ॥
મનથી તેમની લગામ બરાબર નિયંત્રિત થાય ત્યારે, દીવાથી પ્રકાશિત આકૃતિની જેમ તેનો આત્મા પ્રગટ થાય છે.
12.254.16
सर्वेषामेव भूतानां मनस्युपरते यथा ।
प्रकाशं भवते सर्वं तथेदमुपधार्यताम् ॥ १२.२५४.१६ ॥
સર્વ પ્રાણીઓનું મન શાંત થાય ત્યારે જેમ બધું પ્રકાશિત થાય છે, તેમ આ પણ એ રીતે સમજો.
12.254.17
यथा वारिचरः पक्षी न लिप्यति जले चरन् ।
विमुक्तात्मा तथा योगी गुणदोषैर्न लिप्यते ॥ १२.२५४.१७ ॥
પાણીમાં વિચરતું પંખી પાણીમાં રહેવા છતાં લિપ્ત થતું નથી; તેમ વિમુક્તાત્મા યોગી ગુણદોષોથી લિપ્ત થતો નથી.
12.254.18
एवमेव कृतप्रज्ञो न दोषैर्विषयांश्चरन् ।
असज्जमानः सर्वेषु कथंचन न लिप्यते ॥ १२.२५४.१८ ॥
એ જ રીતે સ્થિરપ્રજ્ઞ વિષયોમાં વિચરવા છતાં કશામાં આસક્ત ન થવાથી કોઈ પણ રીતે દોષોથી લિપ્ત થતો નથી.
12.254.19
त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर्यस्य सदाऽऽत्मनि ।
सर्वभूतात्मभूतस्य गुणवर्गेष्वसज्जतः ॥ १२.२५४.१९ ॥
પૂર્વે કરેલા કર્મનો ત્યાગ કરીને, જેને સદા આત્મામાં જ રતિ છે, જે સર્વ ભૂતોનો આત્મા બન્યો છે અને ગુણવર્ગોમાં આસક્ત નથી.
12.254.20
सत्वमात्मा प्रसरति गुणान्वाऽपि कदाचन ।
न गुणा विदुरात्मानं गुणान्वेद स सर्वदा ॥ १२.२५४.२० ॥
સત્ત્વ, આત્મા અથવા ગુણો ક્યારેય પ્રસરતા નથી; ગુણો આત્માને જાણતા નથી, તે સદા ગુણોને જાણે છે.
12.254.21
परिद्रष्टा गुणानां च परिस्रष्टा यथातथम् ।
क्षेतक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः ॥ १२.२५४.२१ ॥
ગુણોનો દ્રષ્ટા અને યથાર્થપણે તેમનો ત્યાગ કરનાર — ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ, આ બે સૂક્ષ્મોનો આ ભેદ જાણ.
12.254.22
सृजतेऽत्र गुणानेक एको न सृजते गुणान् ।
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा ॥ १२.२५४.२२ ॥
અહીં એક ગુણોનું સર્જન કરે છે, એક ગુણોનું સર્જન કરતો નથી; તેઓ બંને સ્વભાવથી ભિન્ન છે, છતાં સદા સંયુક્ત છે.
12.254.23
यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः स्यात्संप्रयुक्तौ तथैव तौ ।
मशकोदुम्बरौ वाऽपि संप्रयुक्तौ यथा सह ॥ १२.२५४.२३ ॥
જેમ માછલી પાણીથી ભિન્ન હોવા છતાં સંયુક્ત છે, તેમ તે બંને સંયુક્ત છે; અથવા મચ્છર અને ઉદુંબર (જંતુ) સાથે સંયુક્ત છે તેમ.
12.254.24
इषीका वा यथा मुञ्जे पृथक्च सह चैव च ।
तथैव सहितावेतावन्योन्यस्मिन्प्रतिष्ठितौ ॥ १२.२५४.२४ ॥
જેમ મુંજ ઘાસમાં ઈષીકા (કાંડી) અલગ અને સાથે પણ રહે છે, તેમ આ બંને સંયુક્ત થઈને એકબીજામાં સ્થિત છે.