ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.254
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.254.1
मनः प्रसृजते भावं बुद्धिरध्यवसायिनी ।
हृदयं प्रियाप्रिये वेद त्रिविधा कर्मवेदना ॥ १२.२५४.१ ॥
ਮਨ ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਉਸਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਹਿਰਦਾ ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਅਣਚਾਹੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਕਰਮ ਦੀ ਵੇਦਨਾ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ।
12.254.2
इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा परो मतः ॥ १२.२५४.२ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਨ ਹੈ; ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਬੁੱਧੀ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਆਤਮਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.254.3
बुद्धिरात्मा मनुष्यस्य बुद्धिरेवात्मनो गतिः ।
यदा विकुरुते भाव तदा भवति सा मनः ॥ १२.२५४.३ ॥
ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਤਮਾ ਬੁੱਧੀ ਹੀ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਗਤੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਾਵ ਨੂੰ ਬਦਲਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਹੀ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.254.4
इन्द्रियाणां पृथग्भावाद्बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
शृण्वती भवति श्रोत्रं स्पृशती स्पर्श उच्यते ॥ १२.२५४.४ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋਂਦ ਕਾਰਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਦਲਦੀ ਹੈ; ਸੁਣਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਕੰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਛੂਹਣ ਵੇਲੇ ਉਸਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.254.5
पश्यती भवते दृष्टी रसती रसनं भवेत् ।
जिघ्रती भवति घ्राणं बुद्धिर्विक्रियते पृथक् ॥ १२.२५४.५ ॥
ਵੇਖਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਚੱਖਦੇ ਸਮੇਂ ਜੀਭ; ਸੁੰਘਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਨੱਕ ਬਣਦੀ ਹੈ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀ ਹੈ।
12.254.6
इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेष्वदृश्योऽधितिष्ठति ।
तिष्ठती पुरुषे बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ॥ १२.२५४.६ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ; ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੀ ਬੁੱਧੀ ਤਿੰਨਾਂ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੀ ਹੈ।
12.254.7
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचति ।
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदिह युज्यते ॥ १२.२५४.७ ॥
ਕਦੇ ਉਹ ਪ੍ਰੀਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉਹ ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਬੱਝਦਾ ਨਹੀਂ।
12.254.8
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेताननुवर्तते ।
सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान् ॥ १२.२५४.८ ॥
ਭਾਵ-ਸਰੂਪ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਸਾਗਰ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮਹਾਤਟ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
12.254.9
यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनः ।
अधिष्ठानानि वै बुद्ध्यां पृथगेतानि संस्मरेत।
इन्द्रियाण्येवमेतानि विजेतव्यानि कृत्स्नशः ॥ १२.२५४.९ ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੁਝ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਮਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.254.10
सर्वाण्येवानुपूर्व्येण यद्यदाऽनुविधीयते ।
अविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते।
प्रवर्तमानं तु रजः सत्वमप्यनुवर्तते ॥ १२.२५४.१० ॥
ਸਾਰੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਸ ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਅਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਬੁੱਧੀ ਮਨ ਦੇ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਪ੍ਰਵਰਤਮਾਨ ਰਜਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸੱਤਵ ਵੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
12.254.11
ये चैव भावा वर्तन्ते सर्व एष्वेव ते त्रिषु ।
अन्वर्थाः संप्रवर्तन्ते रथनेमिमरा इव ॥ १२.२५४.११ ॥
ਜੋ ਭਾਵ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ; ਆਪਣੇ ਅਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਰਥ-ਚੱਕਰ ਦੀ ਨੇਮੀ ਦੇ ਆਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਵਰਤਦੇ ਹਨ।
12.254.12
प्रदीपार्थं मनः कुर्यादिन्द्रियैर्बुद्धिसत्तमैः ।
निश्चरद्भिर्यथायोगमुदासीनैर्यदृच्छया ॥ १२.२५४.१२ ॥
ਦੀਵੇ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਬਾਹਰ ਵਿਚਰਦੀਆਂ, ਯਥਾਯੋਗ, ਉਦਾਸੀਨ ਅਤੇ ਯਦ੍ਰਿੱਛਾ ਨਾਲ।
12.254.13
एवं स्वभावमेवेदमिति विद्वान्न मुह्यति ।
अशोचन्नप्रहृष्यन्हि नित्यं विगतमत्सरः ॥ १२.२५४.१३ ॥
ਇਹ ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਉਹ ਸਦਾ ਨਾ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.254.14
न चात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियैः कामगोचरैः ।
प्रवर्तमानैरनयैर्दुर्धर्षैरकृतात्मभिः ॥ १२.२५४.१४ ॥
ਕਾਮ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਅਧਰਮ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਕਾਬੂ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਅਸੰਯਮੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।
12.254.15
तेषां तु मनसा रश्मीन्यदा सम्यङ्क्तियच्छति ।
तदा प्रकाशतेऽस्यात्मा दीपदीप्ता यथाऽऽकृतिः ॥ १२.२५४.१५ ॥
ਮਨ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਗਾਮਾਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਉਸਦੀ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
12.254.16
सर्वेषामेव भूतानां मनस्युपरते यथा ।
प्रकाशं भवते सर्वं तथेदमुपधार्यताम् ॥ १२.२५४.१६ ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਵੋ।
12.254.17
यथा वारिचरः पक्षी न लिप्यति जले चरन् ।
विमुक्तात्मा तथा योगी गुणदोषैर्न लिप्यते ॥ १२.२५४.१७ ॥
ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਮੁਕਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਯੋਗੀ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.254.18
एवमेव कृतप्रज्ञो न दोषैर्विषयांश्चरन् ।
असज्जमानः सर्वेषु कथंचन न लिप्यते ॥ १२.२५४.१८ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਤਪ੍ਰਜ੍ਞ ਪੁਰਸ਼ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਨਾ ਚਿੰਬੜਨ ਕਰਕੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.254.19
त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर्यस्य सदाऽऽत्मनि ।
सर्वभूतात्मभूतस्य गुणवर्गेष्वसज्जतः ॥ १२.२५४.१९ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਜਿਸਦੀ ਸਦਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਬ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਤਮ-ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਣ-ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਨਹੀਂ।
12.254.20
सत्वमात्मा प्रसरति गुणान्वाऽपि कदाचन ।
न गुणा विदुरात्मानं गुणान्वेद स सर्वदा ॥ १२.२५४.२० ॥
ਸਤ੍ਵ, ਆਤਮਾ ਜਾਂ ਗੁਣ ਕਦੇ ਵੀ ਫੈਲਦੇ ਨਹੀਂ; ਗੁਣ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹ ਸਦਾ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
12.254.21
परिद्रष्टा गुणानां च परिस्रष्टा यथातथम् ।
क्षेतक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः ॥ १२.२५४.२१ ॥
ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲਾ — ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰਜ੍ਞ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸੂਖ਼ਮਾਂ ਦਾ ਇਹ ਅੰਤਰ ਜਾਣੋ।
12.254.22
सृजतेऽत्र गुणानेक एको न सृजते गुणान् ।
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा ॥ १२.२५४.२२ ॥
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜਦਾ; ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਦਾ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
12.254.23
यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः स्यात्संप्रयुक्तौ तथैव तौ ।
मशकोदुम्बरौ वाऽपि संप्रयुक्तौ यथा सह ॥ १२.२५४.२३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਜਾਂ ਮੱਛਰ ਅਤੇ ਉਦੁੰਬਰ (ਕੀੜਾ) ਇਕੱਠੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
12.254.24
इषीका वा यथा मुञ्जे पृथक्च सह चैव च ।
तथैव सहितावेतावन्योन्यस्मिन्प्रतिष्ठितौ ॥ १२.२५४.२४ ॥
ਜਿਵੇਂ ਮੁੰਜ ਘਾਹ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ੀਕਾ (ਤੀਲਾ) ਵੱਖ ਵੀ ਅਤੇ ਇਕੱਠੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਜੁੜ ਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹਨ।