マハーバーラタ · 章 12.254
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.254.1
मनः प्रसृजते भावं बुद्धिरध्यवसायिनी ।
हृदयं प्रियाप्रिये वेद त्रिविधा कर्मवेदना ॥ १२.२५४.१ ॥
心は状態を生み、決定する智慧がそれを定め、心は好ましいものと好ましくないものを知る。行為の感受は三種である。
12.254.2
इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा परो मतः ॥ १२.२५४.२ ॥
感官より上には対象があり、対象より上には心があり、心より上には知性があり、知性より上には自己があると考えられる。
12.254.3
बुद्धिरात्मा मनुष्यस्य बुद्धिरेवात्मनो गतिः ।
यदा विकुरुते भाव तदा भवति सा मनः ॥ १२.२५४.३ ॥
知性こそ人の自己であり、知性こそ自己の道である。知性が状態を変えるとき、それが心となる。
12.254.4
इन्द्रियाणां पृथग्भावाद्बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
शृण्वती भवति श्रोत्रं स्पृशती स्पर्श उच्यते ॥ १२.२५४.४ ॥
諸感官が別々であるため、知性は繰り返し変化する。聞くときには耳となり、触れるときには触覚と呼ばれる。
12.254.5
पश्यती भवते दृष्टी रसती रसनं भवेत् ।
जिघ्रती भवति घ्राणं बुद्धिर्विक्रियते पृथक् ॥ १२.२५४.५ ॥
見るときには視覚となり、味わうときには舌となり、嗅ぐときには鼻となる。このように知性は別々に変化する。
12.254.6
इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेष्वदृश्योऽधितिष्ठति ।
तिष्ठती पुरुषे बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ॥ १२.२५४.६ ॥
それらは諸感官と呼ばれ、その上に不可見なるものが座している。人の中に留まる知性は三つの状態において働く。
12.254.7
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचति ।
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदिह युज्यते ॥ १२.२५४.७ ॥
ある時は喜びを得、ある時はまた悲しむ。楽しみによっても苦しみによっても、彼はここでけっして結びつかない。
12.254.8
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेताननुवर्तते ।
सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान् ॥ १२.२५४.८ ॥
状態を本性とするこの知性は、これら三つの状態に従う。あたかも河川の主なる海が、波を伴って大岸に従うように。
12.254.9
यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनः ।
अधिष्ठानानि वै बुद्ध्यां पृथगेतानि संस्मरेत।
इन्द्रियाण्येवमेतानि विजेतव्यानि कृत्स्नशः ॥ १२.२५४.९ ॥
何かを望むとき、それが心となる。これらの拠り所を知性の中で別々に心に留めるべきである。こうして、これらの感官は余すところなく征服されねばならない。
12.254.10
सर्वाण्येवानुपूर्व्येण यद्यदाऽनुविधीयते ।
अविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते।
प्रवर्तमानं तु रजः सत्वमप्यनुवर्तते ॥ १२.२५४.१० ॥
すべては順序に従い、定められたものに従う。分かたれぬ状態に至った知性は、心の状態に留まる。しかし活動するラジャスの後には、サットヴァもまた従う。
12.254.11
ये चैव भावा वर्तन्ते सर्व एष्वेव ते त्रिषु ।
अन्वर्थाः संप्रवर्तन्ते रथनेमिमरा इव ॥ १२.२५४.११ ॥
存在するあらゆる状態は、この三つの中にある。その意味に応じて、戦車の車輪の縁の輻のように展開していく。
12.254.12
प्रदीपार्थं मनः कुर्यादिन्द्रियैर्बुद्धिसत्तमैः ।
निश्चरद्भिर्यथायोगमुदासीनैर्यदृच्छया ॥ १२.२५४.१२ ॥
心を灯火とすべきである。最上の知性である諸感官は、外へ向かい、相応しく、無関心に、そして偶然に動く。
12.254.13
एवं स्वभावमेवेदमिति विद्वान्न मुह्यति ।
अशोचन्नप्रहृष्यन्हि नित्यं विगतमत्सरः ॥ १२.२५४.१३ ॥
これは本性であると知る賢者は迷わない。彼は決して嘆かず、喜ばず、嫉妬から解放されている。
12.254.14
न चात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियैः कामगोचरैः ।
प्रवर्तमानैरनयैर्दुर्धर्षैरकृतात्मभिः ॥ १२.२५४.१४ ॥
欲望の対象をさまよい、不正に働き、制御しがたく、自制のない感官によっては、真我は見られない。
12.254.15
तेषां तु मनसा रश्मीन्यदा सम्यङ्क्तियच्छति ।
तदा प्रकाशतेऽस्यात्मा दीपदीप्ता यथाऽऽकृतिः ॥ १२.२५४.१५ ॥
心によってそれらの手綱を正しく抑えるとき、その真我は灯火に照らされた姿のように輝き出る。
12.254.16
सर्वेषामेव भूतानां मनस्युपरते यथा ।
प्रकाशं भवते सर्वं तथेदमुपधार्यताम् ॥ १२.२५४.१६ ॥
すべての存在の心が静まれば、すべてが明らかになるように、これも同様に理解せよ。
12.254.17
यथा वारिचरः पक्षी न लिप्यति जले चरन् ।
विमुक्तात्मा तथा योगी गुणदोषैर्न लिप्यते ॥ १२.२५४.१७ ॥
水中を動く鳥が水に汚れないように、解脱した自我を持つヨーギーは善悪の性質に染まらない。
12.254.18
एवमेव कृतप्रज्ञो न दोषैर्विषयांश्चरन् ।
असज्जमानः सर्वेषु कथंचन न लिप्यते ॥ १२.२५४.१८ ॥
同様に、確立した智慧を持つ人は感覚の対象の間を動いても、どれにも執着しないため、決して過失に染まらない。
12.254.19
त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर्यस्य सदाऽऽत्मनि ।
सर्वभूतात्मभूतस्य गुणवर्गेष्वसज्जतः ॥ १२.२५४.१९ ॥
以前に行った行為を捨て、常に自己に喜びを見いだし、一切の存在の自己となり、諸性質の群れに執着しない者。
12.254.20
सत्वमात्मा प्रसरति गुणान्वाऽपि कदाचन ।
न गुणा विदुरात्मानं गुणान्वेद स सर्वदा ॥ १२.२५४.२० ॥
サットヴァも自己も諸性質も決して広がらない。性質は自己を知らず、彼は常に性質を知る。
12.254.21
परिद्रष्टा गुणानां च परिस्रष्टा यथातथम् ।
क्षेतक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः ॥ १२.२५४.२१ ॥
性質を見る者、そしてそれらを如実に捨て去る者——この二つの微細なるもの、場と場を知る者の違いを知れ。
12.254.22
सृजतेऽत्र गुणानेक एको न सृजते गुणान् ।
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा ॥ १२.२५४.२२ ॥
ここで一方は性質を創造し、もう一方は独りで性質を創造しない。二者は本性として別であるが、常に結びついている。
12.254.23
यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः स्यात्संप्रयुक्तौ तथैव तौ ।
मशकोदुम्बरौ वाऽपि संप्रयुक्तौ यथा सह ॥ १२.२५४.२३ ॥
魚が水とは別でありながら水と結びついているように、この二者も結びついている。あるいは蚊と優曇（虫）が共にあるように。
12.254.24
इषीका वा यथा मुञ्जे पृथक्च सह चैव च ।
तथैव सहितावेतावन्योन्यस्मिन्प्रतिष्ठितौ ॥ १२.२५४.२४ ॥
ムンジャ草の中の葦の茎が、離れてもいれば共にもあるように、この二者は結びつき、互いのうちに確立されている。