ಮಹಾಭಾರತ · ಅಧ್ಯಾಯ 12.254
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.254.1
मनः प्रसृजते भावं बुद्धिरध्यवसायिनी ।
हृदयं प्रियाप्रिये वेद त्रिविधा कर्मवेदना ॥ १२.२५४.१ ॥
ಮನಸ್ಸು ಭಾವವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ, ನಿಶ್ಚಯಿಸುವ ಬುದ್ಧಿ ಅದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ, ಹೃದಯ ಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಕರ್ಮಾನುಭವ ಮೂರು ವಿಧ.
12.254.2
इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा परो मतः ॥ १२.२५४.२ ॥
ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತ ವಿಷಯಗಳು ಶ್ರೇಷ್ಠ; ವಿಷಯಗಳಿಗಿಂತ ಮನಸ್ಸು ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ ಬುದ್ಧಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಆತ್ಮ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಪರಿಗಣಿತ.
12.254.3
बुद्धिरात्मा मनुष्यस्य बुद्धिरेवात्मनो गतिः ।
यदा विकुरुते भाव तदा भवति सा मनः ॥ १२.२५४.३ ॥
ಮನುಷ್ಯನ ಆತ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯೇ; ಬುದ್ಧಿಯೇ ಆತ್ಮದ ಗತಿ; ಅದು ಭಾವವನ್ನು ಬದಲಿಸಿದಾಗ ಅದೇ ಮನಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ.
12.254.4
इन्द्रियाणां पृथग्भावाद्बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
शृण्वती भवति श्रोत्रं स्पृशती स्पर्श उच्यते ॥ १२.२५४.४ ॥
ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಬುದ್ಧಿ ಪದೇ ಪದೇ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ; ಕೇಳುವಾಗ ಅದು ಕಿವಿ, ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವಾಗ ಅದನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
12.254.5
पश्यती भवते दृष्टी रसती रसनं भवेत् ।
जिघ्रती भवति घ्राणं बुद्धिर्विक्रियते पृथक् ॥ १२.२५४.५ ॥
ನೋಡುವಾಗ ಅದು ದೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ರುಚಿ ನೋಡುವಾಗ ನಾಲಿಗೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ವಾಸನೆ ನೋಡುವಾಗ ಮೂಗಾಗುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ಬುದ್ಧಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.
12.254.6
इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेष्वदृश्योऽधितिष्ठति ।
तिष्ठती पुरुषे बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ॥ १२.२५४.६ ॥
ಅವುಗಳನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅದೃಶ್ಯನು ನೆಲೆಸಿರುತ್ತಾನೆ; ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಬುದ್ಧಿ ಮೂರು ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ.
12.254.7
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचति ।
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदिह युज्यते ॥ १२.२५४.७ ॥
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅವನು ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸುಖದಿಂದಲೂ ದುಃಖದಿಂದಲೂ ಅವನು ಇಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
12.254.8
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेताननुवर्तते ।
सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान् ॥ १२.२५४.८ ॥
ಭಾವಸ್ವರೂಪವಾದ ಈ ಬುದ್ಧಿ ಈ ಮೂರು ಭಾವಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ; ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಾಗರ ಅಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಹಾತೀರವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವಂತೆ.
12.254.9
यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनः ।
अधिष्ठानानि वै बुद्ध्यां पृथगेतानि संस्मरेत।
इन्द्रियाण्येवमेतानि विजेतव्यानि कृत्स्नशः ॥ १२.२५४.९ ॥
ಅವನು ಏನನ್ನಾದರೂ ಬಯಸಿದಾಗ ಅದು ಮನಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಅಧಿಷ್ಠಾನಗಳನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು; ಈ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಜಯಿಸಬೇಕು.
12.254.10
सर्वाण्येवानुपूर्व्येण यद्यदाऽनुविधीयते ।
अविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते।
प्रवर्तमानं तु रजः सत्वमप्यनुवर्तते ॥ १२.२५४.१० ॥
ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಯಾವುದು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆಯೋ, ಅವಿಭಾಗವನ್ನು ಪಡೆದ ಬುದ್ಧಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಭಾವದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರವರ್ತಿಸುವ ರಜಸ್ಸನ್ನು ಸತ್ತ್ವವೂ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ.
12.254.11
ये चैव भावा वर्तन्ते सर्व एष्वेव ते त्रिषु ।
अन्वर्थाः संप्रवर्तन्ते रथनेमिमरा इव ॥ १२.२५४.११ ॥
ಯಾವ ಭಾವಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿಯೇ ಇವೆ; ತಮ್ಮ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಅವು ರಥಚಕ್ರದ ನೇಮಿಯ ಆರಗಳಂತೆ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ.
12.254.12
प्रदीपार्थं मनः कुर्यादिन्द्रियैर्बुद्धिसत्तमैः ।
निश्चरद्भिर्यथायोगमुदासीनैर्यदृच्छया ॥ १२.२५४.१२ ॥
ದೀಪಕ್ಕಾಗಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು; ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬುದ್ಧಿಯ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಂದಿಗೆ, ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವವುಗಳಾಗಿ, ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ, ಉದಾಸೀನವಾಗಿ, ಯದೃಚ್ಛೆಯಿಂದ.
12.254.13
एवं स्वभावमेवेदमिति विद्वान्न मुह्यति ।
अशोचन्नप्रहृष्यन्हि नित्यं विगतमत्सरः ॥ १२.२५४.१३ ॥
ಇದು ಸ್ವಭಾವವೇ ಎಂದು ತಿಳಿದ ವಿದ್ವಾಂಸನು ಮೋಹಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಎಂದಿಗೂ ದುಃಖಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಹರ್ಷಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಮತ್ಸರ ರಹಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.
12.254.14
न चात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियैः कामगोचरैः ।
प्रवर्तमानैरनयैर्दुर्धर्षैरकृतात्मभिः ॥ १२.२५४.१४ ॥
ಕಾಮ್ಯ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ, ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವ, ಹತ್ತಿಕ್ಕಲಾಗದ, ನಿಯಂತ್ರಣವಿಲ್ಲದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಕಾಣಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
12.254.15
तेषां तु मनसा रश्मीन्यदा सम्यङ्क्तियच्छति ।
तदा प्रकाशतेऽस्यात्मा दीपदीप्ता यथाऽऽकृतिः ॥ १२.२५४.१५ ॥
ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವುಗಳ ಲಗಾಮನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದಾಗ, ದೀಪದಿಂದ ಬೆಳಗಿದ ರೂಪದಂತೆ ಅವನ ಆತ್ಮ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.
12.254.16
सर्वेषामेव भूतानां मनस्युपरते यथा ।
प्रकाशं भवते सर्वं तथेदमुपधार्यताम् ॥ १२.२५४.१६ ॥
ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಮನಸ್ಸು ಶಾಂತವಾದಾಗ ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ, ಇದನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ತಿಳಿ.
12.254.17
यथा वारिचरः पक्षी न लिप्यति जले चरन् ।
विमुक्तात्मा तथा योगी गुणदोषैर्न लिप्यते ॥ १२.२५४.१७ ॥
ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಹಕ್ಕಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ವಿಮುಕ್ತಾತ್ಮನಾದ ಯೋಗಿ ಗುಣದೋಷಗಳಿಂದ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
12.254.18
एवमेव कृतप्रज्ञो न दोषैर्विषयांश्चरन् ।
असज्जमानः सर्वेषु कथंचन न लिप्यते ॥ १२.२५४.१८ ॥
ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ಥಿರಪ್ರಜ್ಞನು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದರೂ, ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿಯೂ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳದ ಕಾರಣ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳಿಂದ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
12.254.19
त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर्यस्य सदाऽऽत्मनि ।
सर्वभूतात्मभूतस्य गुणवर्गेष्वसज्जतः ॥ १२.२५४.१९ ॥
ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಸದಾ ಆತ್ಮದಲ್ಲಿಯೇ ರತಿಯುಳ್ಳವನು, ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಆತ್ಮನಾದವನು, ಗುಣವರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದವನು.
12.254.20
सत्वमात्मा प्रसरति गुणान्वाऽपि कदाचन ।
न गुणा विदुरात्मानं गुणान्वेद स सर्वदा ॥ १२.२५४.२० ॥
ಸತ್ತ್ವವು, ಆತ್ಮವು, ಅಥವಾ ಗುಣಗಳು ಎಂದಿಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಗುಣಗಳು ಆತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಸದಾ ಗುಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.
12.254.21
परिद्रष्टा गुणानां च परिस्रष्टा यथातथम् ।
क्षेतक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः ॥ १२.२५४.२१ ॥
ಗುಣಗಳನ್ನು ನೋಡುವವನು ಮತ್ತು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಬಿಡುವವನು — ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಎಂಬ ಈ ಇಬ್ಬರು ಸೂಕ್ಷ್ಮರ ಈ ಅಂತರವನ್ನು ತಿಳಿ.
12.254.22
सृजतेऽत्र गुणानेक एको न सृजते गुणान् ।
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा ॥ १२.२५४.२२ ॥
ಇಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನು ಗುಣಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ, ಒಬ್ಬನು ಗುಣಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸ್ವಭಾವತಃ ಬೇರೆ, ಆದರೂ ಸದಾ ಸಂಯುಕ್ತರು.
12.254.23
यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः स्यात्संप्रयुक्तौ तथैव तौ ।
मशकोदुम्बरौ वाऽपि संप्रयुक्तौ यथा सह ॥ १२.२५४.२३ ॥
ಮೀನು ನೀರಿಗಿಂತ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಜೊತೆಗೂಡಿರುವಂತೆ, ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸಂಯುಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಅಥವಾ ಸೊಳ್ಳೆ ಮತ್ತು ಉದುಂಬರ (ಕೀಟ) ಜೊತೆಯಾಗಿರುವಂತೆ.
12.254.24
इषीका वा यथा मुञ्जे पृथक्च सह चैव च ।
तथैव सहितावेतावन्योन्यस्मिन्प्रतिष्ठितौ ॥ १२.२५४.२४ ॥
ಮುಂಜ ಹುಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಈಷೀಕ ಕಡ್ಡಿ ಬೇರೆಯೂ ಹಾಗೂ ಜೊತೆಯೂ ಇರುವಂತೆ; ಅದೇ ರೀತಿ ಈ ಇಬ್ಬರೂ ಸಂಯುಕ್ತರಾಗಿ ಪರಸ್ಪರರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.