ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.254
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.254.1
मनः प्रसृजते भावं बुद्धिरध्यवसायिनी ।
हृदयं प्रियाप्रिये वेद त्रिविधा कर्मवेदना ॥ १२.२५४.१ ॥
ମନ ଭାବ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ନିଶ୍ଚୟକାରୀ ବୁଦ୍ଧି ତାହା ସ୍ଥିର କରେ, ହୃଦୟ ପ୍ରିୟ ଓ ଅପ୍ରିୟ ଜାଣେ; କର୍ମବେଦନା ତ୍ରିବିଧ।
12.254.2
इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा परो मतः ॥ १२.२५४.२ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଠାରୁ ବିଷୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ବିଷୟ ଠାରୁ ମନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ମନ ଠାରୁ ବୁଦ୍ଧି ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ବୁଦ୍ଧି ଠାରୁ ଆତ୍ମା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ମାନାଯାଏ।
12.254.3
बुद्धिरात्मा मनुष्यस्य बुद्धिरेवात्मनो गतिः ।
यदा विकुरुते भाव तदा भवति सा मनः ॥ १२.२५४.३ ॥
ମନୁଷ୍ୟର ଆତ୍ମା ବୁଦ୍ଧି; ବୁଦ୍ଧି ହିଁ ଆତ୍ମାର ଗତି; ସେ ଭାବ ବଦଳାଇଲେ ତାହା ମନ ହୋଇଯାଏ।
12.254.4
इन्द्रियाणां पृथग्भावाद्बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
शृण्वती भवति श्रोत्रं स्पृशती स्पर्श उच्यते ॥ १२.२५४.४ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ପୃଥକ୍ ଭାବ ହେତୁ ବୁଦ୍ଧି ବାରମ୍ବାର ବଦଳେ; ଶୁଣିବା ବେଳେ ତାହା କର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ତାହାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କୁହାଯାଏ।
12.254.5
पश्यती भवते दृष्टी रसती रसनं भवेत् ।
जिघ्रती भवति घ्राणं बुद्धिर्विक्रियते पृथक् ॥ १२.२५४.५ ॥
ଦେଖିବା ବେଳେ ତାହା ଦୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ସ୍ବାଦ ନେବା ବେଳେ ଜିଭ; ଗନ୍ଧ ନେବା ବେଳେ ନାସିକା ହୁଏ — ଏହିପରି ବୁଦ୍ଧି ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବଦଳେ।
12.254.6
इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेष्वदृश्योऽधितिष्ठति ।
तिष्ठती पुरुषे बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ॥ १२.२५४.६ ॥
ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କୁହାଯାଏ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଅଧିଷ୍ଠିତ; ପୁରୁଷରେ ସ୍ଥିତ ବୁଦ୍ଧି ତିନି ଭାବରେ ବର୍ତ୍ତେ।
12.254.7
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचति ।
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदिह युज्यते ॥ १२.२५४.७ ॥
କେବେ ସେ ପ୍ରୀତି ଲାଭ କରେ, କେବେ ଶୋକ କରେ; ସୁଖ ବା ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ସେ ଏଠାରେ କଦାପି ଯୁକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
12.254.8
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेताननुवर्तते ।
सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान् ॥ १२.२५४.८ ॥
ଭାବସ୍ୱରୂପା ଏହି ବୁଦ୍ଧି ଏହି ତିନି ଭାବକୁ ଅନୁସରଣ କରେ; ନଦୀମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ସାଗର ତରଙ୍ଗ ସହିତ ମହାତଟକୁ ଅନୁସରଣ କରେ ପରି।
12.254.9
यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनः ।
अधिष्ठानानि वै बुद्ध्यां पृथगेतानि संस्मरेत।
इन्द्रियाण्येवमेतानि विजेतव्यानि कृत्स्नशः ॥ १२.२५४.९ ॥
ସେ କିଛି ଇଚ୍ଛା କଲେ ତାହା ମନ ହୁଏ। ଏହି ଅଧିଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଦ୍ଧିରେ ପୃଥକ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଏହିପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜୟ କରିବା ଉଚିତ।
12.254.10
सर्वाण्येवानुपूर्व्येण यद्यदाऽनुविधीयते ।
अविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते।
प्रवर्तमानं तु रजः सत्वमप्यनुवर्तते ॥ १२.२५४.१० ॥
ସବୁକିଛି କ୍ରମାନୁସାରେ ଯାହା ଯାହା ଅନୁସରଣ କରେ, ଅବିଭାଗପ୍ରାପ୍ତ ବୁଦ୍ଧି ମନର ଭାବରେ ରହେ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତମାନ ରଜସ୍ର ପଛରେ ସତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରେ।
12.254.11
ये चैव भावा वर्तन्ते सर्व एष्वेव ते त्रिषु ।
अन्वर्थाः संप्रवर्तन्ते रथनेमिमरा इव ॥ १२.२५४.११ ॥
ଯେଉଁ ଭାବଗୁଡ଼ିକ ବିଦ୍ୟମାନ, ସେ ସମସ୍ତେ ଏହି ତିନିରେ ଅଛନ୍ତି; ନିଜ ଅର୍ଥାନୁସାରେ ସେମାନେ ରଥଚକ୍ରର ନେମିର ଆରା ପରି ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି।
12.254.12
प्रदीपार्थं मनः कुर्यादिन्द्रियैर्बुद्धिसत्तमैः ।
निश्चरद्भिर्यथायोगमुदासीनैर्यदृच्छया ॥ १२.२५४.१२ ॥
ଦୀପ ପାଇଁ ମନକୁ କରିବା ଉଚିତ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ସହିତ, ବାହାରକୁ ଗତିଶୀଳ, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ, ଉଦାସୀନ ଏବଂ ଯଦୃଚ୍ଛାରେ।
12.254.13
एवं स्वभावमेवेदमिति विद्वान्न मुह्यति ।
अशोचन्नप्रहृष्यन्हि नित्यं विगतमत्सरः ॥ १२.२५४.१३ ॥
ଏହା ସ୍ୱଭାବ ହିଁ, ଏହା ଜାଣି ବିଦ୍ୱାନ୍ ମୋହରେ ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ସର୍ବଦା ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ କିମ୍ବା ହର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଈର୍ଷାରହିତ ରୁହନ୍ତି।
12.254.14
न चात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियैः कामगोचरैः ।
प्रवर्तमानैरनयैर्दुर्धर्षैरकृतात्मभिः ॥ १२.२५४.१४ ॥
କାମ୍ୟ ବିଷୟରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା, ଅଧର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ, ଦୁର୍ଦମ୍ୟ ଓ ଅସଂଯତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିହେବ ନାହିଁ।
12.254.15
तेषां तु मनसा रश्मीन्यदा सम्यङ्क्तियच्छति ।
तदा प्रकाशतेऽस्यात्मा दीपदीप्ता यथाऽऽकृतिः ॥ १२.२५४.१५ ॥
ମନ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କ ଲଗାମ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଧରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଦୀପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପ ପରି ତାଙ୍କ ଆତ୍ମା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
12.254.16
सर्वेषामेव भूतानां मनस्युपरते यथा ।
प्रकाशं भवते सर्वं तथेदमुपधार्यताम् ॥ १२.२५४.१६ ॥
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଯେପରି ସବୁକିଛି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେହିପରି ଏହାକୁ ବୁଝ।
12.254.17
यथा वारिचरः पक्षी न लिप्यति जले चरन् ।
विमुक्तात्मा तथा योगी गुणदोषैर्न लिप्यते ॥ १२.२५४.१७ ॥
ଜଳରେ ବିଚରଣକାରୀ ପକ୍ଷୀ ଜଳରେ ରହି ମଧ୍ୟ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ସେହିପରି ବିମୁକ୍ତାତ୍ମା ଯୋଗୀ ଗୁଣଦୋଷରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
12.254.18
एवमेव कृतप्रज्ञो न दोषैर्विषयांश्चरन् ।
असज्जमानः सर्वेषु कथंचन न लिप्यते ॥ १२.२५४.१८ ॥
ସେହିପରି କୃତପ୍ରଜ୍ଞ ବିଷୟରେ ବିଚରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତରେ ଅସକ୍ତ ନ ହେବାରୁ କୌଣସି ପ୍ରକାରରେ ଦୋଷରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
12.254.19
त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर्यस्य सदाऽऽत्मनि ।
सर्वभूतात्मभूतस्य गुणवर्गेष्वसज्जतः ॥ १२.२५४.१९ ॥
ପୂର୍ବକୃତ କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି, ଯାହାର ସଦା ଆତ୍ମାରେ ରତି, ଯିଏ ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ଆତ୍ମା ହୋଇଛନ୍ତି, ଗୁଣବର୍ଗରେ ଆସକ୍ତ ନୁହେଁ।
12.254.20
सत्वमात्मा प्रसरति गुणान्वाऽपि कदाचन ।
न गुणा विदुरात्मानं गुणान्वेद स सर्वदा ॥ १२.२५४.२० ॥
ସତ୍ତ୍ୱ, ଆତ୍ମା ବା ଗୁଣ କେବେ ବି ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଗୁଣମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ସର୍ବଦା ଗୁଣକୁ ଜାଣେ।
12.254.21
परिद्रष्टा गुणानां च परिस्रष्टा यथातथम् ।
क्षेतक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः ॥ १२.२५४.२१ ॥
ଗୁଣମାନଙ୍କର ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଯଥାର୍ଥରେ ସେମାନଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗକାରୀ — କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଏହି ଦୁଇ ସୂକ୍ଷ୍ମଙ୍କର ଏହି ଅନ୍ତର ଜାଣ।
12.254.22
सृजतेऽत्र गुणानेक एको न सृजते गुणान् ।
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा ॥ १२.२५४.२२ ॥
ଏଠାରେ ଜଣେ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଜଣେ ସୃଷ୍ଟି କରେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ଦୁହେଁ ସ୍ୱଭାବରେ ପୃଥକ, ତଥାପି ସର୍ବଦା ସଂଯୁକ୍ତ।
12.254.23
यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः स्यात्संप्रयुक्तौ तथैव तौ ।
मशकोदुम्बरौ वाऽपि संप्रयुक्तौ यथा सह ॥ १२.२५४.२३ ॥
ଯେପରି ମାଛ ଜଳଠାରୁ ଭିନ୍ନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସଂଯୁକ୍ତ, ସେହିପରି ସେମାନେ ଦୁହେଁ ସଂଯୁକ୍ତ; କିମ୍ବା ମଶା ଓ ଉଦୁମ୍ବର (କୀଟ) ଏକତ୍ର ସଂଯୁକ୍ତ ପରି।
12.254.24
इषीका वा यथा मुञ्जे पृथक्च सह चैव च ।
तथैव सहितावेतावन्योन्यस्मिन्प्रतिष्ठितौ ॥ १२.२५४.२४ ॥
ଯେପରି ମୁଞ୍ଜ ଘାସରେ ଇଷୀକା (କାଠି) ପୃଥକ ଓ ସାଥରେ ମଧ୍ୟ ରହେ, ସେହିପରି ଏହି ଦୁହେଁ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ପରସ୍ପରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।