มหาภารตะ · อัธยายะ 12.254
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.254.1
मनः प्रसृजते भावं बुद्धिरध्यवसायिनी ।
हृदयं प्रियाप्रिये वेद त्रिविधा कर्मवेदना ॥ १२.२५४.१ ॥
มนะย่อมก่อให้เกิดภาวะ พุทธิที่กำหนดตัดสินย่อมตั้งมั่นมันไว้ หฤทัยย่อมรู้สิ่งที่น่ายินดีและไม่น่ายินดี การรับรู้ถึงกรรมมีสามประการ
12.254.2
इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा परो मतः ॥ १२.२५४.२ ॥
เหนือทวารอินทรีย์คืออารมณ์ทั้งหลาย เหนืออารมณ์คือมนะ เหนือมนะคือพุทธิ และเหนือพุทธิ อาตมันถือกันว่าเป็นสิ่งที่สูงกว่า
12.254.3
बुद्धिरात्मा मनुष्यस्य बुद्धिरेवात्मनो गतिः ।
यदा विकुरुते भाव तदा भवति सा मनः ॥ १२.२५४.३ ॥
พุทธิคืออาตมันของมนุษย์ และพุทธินั้นแลเป็นทางไปของอาตมัน เมื่อพุทธิแปรภาวะไป ก็กลายเป็นมนะ
12.254.4
इन्द्रियाणां पृथग्भावाद्बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
शृण्वती भवति श्रोत्रं स्पृशती स्पर्श उच्यते ॥ १२.२५४.४ ॥
เพราะอินทรีย์มีความแยกต่างกัน พุทธิจึงแปรเปลี่ยนซ้ำแล้วซ้ำอีก เมื่อฟัง พุทธินั้นก็เป็นโสตประสาท เมื่อสัมผัส ก็เรียกว่าการสัมผัส
12.254.5
पश्यती भवते दृष्टी रसती रसनं भवेत् ।
जिघ्रती भवति घ्राणं बुद्धिर्विक्रियते पृथक् ॥ १२.२५४.५ ॥
เมื่อเห็น พุทธิก็เป็นจักษุ เมื่อลิ้มรส ก็เป็นชิวหา เมื่อดมกลิ่น ก็เป็นฆานะ พุทธิจึงแปรเปลี่ยนไปตามแต่ละอินทรีย์
12.254.6
इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेष्वदृश्योऽधितिष्ठति ।
तिष्ठती पुरुषे बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ॥ १२.२५४.६ ॥
สิ่งเหล่านั้นเรียกว่าอินทรีย์ มีผู้ที่มองไม่เห็นสถิตอยู่เหนืออินทรีย์เหล่านั้น พุทธิที่ตั้งอยู่ในบุรุษดำรงอยู่ในภาวะทั้งสาม
12.254.7
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचति ।
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदिह युज्यते ॥ १२.२५४.७ ॥
บางครั้งเขาได้รับความปีติ บางครั้งก็เศร้าโศก ทั้งด้วยความสุขและด้วยความทุกข์ เขาก็มิได้ถูกผูกติดอยู่ในโลกนี้เลยเป็นนิตย์
12.254.8
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेताननुवर्तते ।
सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान् ॥ १२.२५४.८ ॥
พุทธินี้มีภาวะเป็นสาระ ย่อมตามภาวะทั้งสามนี้ไป ดุจมหาสมุทรผู้เป็นเจ้าแห่งแม่น้ำทั้งหลาย ย่อมตามฝั่งอันยิ่งใหญ่ด้วยคลื่นของตน
12.254.9
यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनः ।
अधिष्ठानानि वै बुद्ध्यां पृथगेतानि संस्मरेत।
इन्द्रियाण्येवमेतानि विजेतव्यानि कृत्स्नशः ॥ १२.२५४.९ ॥
เมื่อปรารถนาสิ่งใด ก็นั่นแหละคือมนะ ที่ตั้งเหล่านี้พึงจำไว้ต่างหากในพุทธิ อินทรีย์เหล่านี้พึงถูกชนะทั้งหมดด้วยวิธีนี้
12.254.10
सर्वाण्येवानुपूर्व्येण यद्यदाऽनुविधीयते ।
अविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते।
प्रवर्तमानं तु रजः सत्वमप्यनुवर्तते ॥ १२.२५४.१० ॥
สิ่งทั้งหมดนี้ตามลำดับ ย่อมดำเนินไปตามสิ่งใดก็ตามที่ถูกกำหนดไว้ พุทธิที่ไปสู่ภาวะไม่แบ่งแยก ย่อมดำรงอยู่ในภาวะของมนะ ส่วนสัตตวะก็ตามรชัสที่กำลังเคลื่อนไหวไปด้วย
12.254.11
ये चैव भावा वर्तन्ते सर्व एष्वेव ते त्रिषु ।
अन्वर्थाः संप्रवर्तन्ते रथनेमिमरा इव ॥ १२.२५४.११ ॥
ภาวะทั้งหลายที่มีอยู่ ล้วนอยู่ในทั้งสามนี้ สอดคล้องกับความหมายของตน ย่อมดำเนินไปดุจซี่กำที่ขอบล้อรถศึก
12.254.12
प्रदीपार्थं मनः कुर्यादिन्द्रियैर्बुद्धिसत्तमैः ।
निश्चरद्भिर्यथायोगमुदासीनैर्यदृच्छया ॥ १२.२५४.१२ ॥
พึงทำให้มนะเป็นประทีป โดยมีอินทรีย์ซึ่งเป็นยอดแห่งพุทธิ เคลื่อนออกไปตามที่เหมาะสม เป็นกลาง และเป็นไปตามเหตุบังเอิญ
12.254.13
एवं स्वभावमेवेदमिति विद्वान्न मुह्यति ।
अशोचन्नप्रहृष्यन्हि नित्यं विगतमत्सरः ॥ १२.२५४.१३ ॥
ผู้มีปัญญารู้ว่านี่เป็นเพียงธรรมชาติเช่นนี้ จึงไม่หลงใหล เขาไม่โศกเศร้าและไม่ยินดีปรีดา และเป็นผู้ปราศจากความริษยาอยู่เป็นนิตย์
12.254.14
न चात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियैः कामगोचरैः ।
प्रवर्तमानैरनयैर्दुर्धर्षैरकृतात्मभिः ॥ १२.२५४.१४ ॥
อาตมันย่อมไม่อาจเห็นได้ด้วยอินทรีย์ที่โลดแล่นไปในอารมณ์แห่งกาม ซึ่งเคลื่อนไหวไปในทางที่ไม่ชอบ ซึ่งยากจะต้านทาน และซึ่งจิตใจยังไม่ถูกฝึก
12.254.15
तेषां तु मनसा रश्मीन्यदा सम्यङ्क्तियच्छति ।
तदा प्रकाशतेऽस्यात्मा दीपदीप्ता यथाऽऽकृतिः ॥ १२.२५४.१५ ॥
เมื่อใดที่เขาใช้มนะควบคุมบังเหียนของอินทรีย์เหล่านั้นได้โดยชอบ เมื่อนั้นอาตมันของเขาก็ปรากฏขึ้น ดุจรูปที่ส่องสว่างด้วยประทีป
12.254.16
सर्वेषामेव भूतानां मनस्युपरते यथा ।
प्रकाशं भवते सर्वं तथेदमुपधार्यताम् ॥ १२.२५४.१६ ॥
ดุจเมื่อมนะของสัตว์ทั้งปวงสงบลง ทุกสิ่งก็ปรากฏชัด พึงเข้าใจสิ่งนี้เช่นนั้นเถิด
12.254.17
यथा वारिचरः पक्षी न लिप्यति जले चरन् ।
विमुक्तात्मा तथा योगी गुणदोषैर्न लिप्यते ॥ १२.२५४.१७ ॥
ดุจนกที่เคลื่อนไหวในน้ำย่อมไม่เปรอะเปื้อนน้ำที่มันว่ายไป โยคีผู้มีอาตมันหลุดพ้นแล้วก็ฉันนั้น ย่อมไม่เปรอะเปื้อนด้วยคุณและโทษ
12.254.18
एवमेव कृतप्रज्ञो न दोषैर्विषयांश्चरन् ।
असज्जमानः सर्वेषु कथंचन न लिप्यते ॥ १२.२५४.१८ ॥
ในทำนองเดียวกัน ผู้มีปัญญามั่นคง เคลื่อนไปในอารมณ์ทั้งหลายโดยไม่ยึดติดกับสิ่งใดเลย ย่อมไม่ถูกโทษใดๆ เปรอะเปื้อนได้เลย
12.254.19
त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर्यस्य सदाऽऽत्मनि ।
सर्वभूतात्मभूतस्य गुणवर्गेष्वसज्जतः ॥ १२.२५४.१९ ॥
ผู้ละกรรมที่ทำไว้ในกาลก่อนแล้ว ผู้มีความยินดีอยู่ในอาตมันเป็นนิตย์ ผู้เป็นอาตมันของสรรพสัตว์ทั้งปวง และไม่ยึดติดกับหมวดหมู่แห่งคุณ
12.254.20
सत्वमात्मा प्रसरति गुणान्वाऽपि कदाचन ।
न गुणा विदुरात्मानं गुणान्वेद स सर्वदा ॥ १२.२५४.२० ॥
สัตตวะ อาตมัน หรือคุณทั้งหลาย ไม่เคยแผ่ขยายออกไปเลย คุณทั้งหลายย่อมไม่รู้จักอาตมัน แต่เขาย่อมรู้จักคุณทั้งหลายอยู่เป็นนิตย์
12.254.21
परिद्रष्टा गुणानां च परिस्रष्टा यथातथम् ।
क्षेतक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः ॥ १२.२५४.२१ ॥
ผู้ที่เห็นคุณทั้งหลาย และผู้ที่ปล่อยวางคุณเหล่านั้นตามที่เป็นจริง จงรู้ความต่างระหว่างสองสิ่งที่ละเอียดนี้ คือเขตและผู้รู้เขต
12.254.22
सृजतेऽत्र गुणानेक एको न सृजते गुणान् ।
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा ॥ १२.२५४.२२ ॥
ในที่นี้สิ่งหนึ่งสร้างคุณทั้งหลาย ส่วนอีกสิ่งหนึ่งเพียงลำพังไม่สร้างคุณ ทั้งสองแยกจากกันโดยธรรมชาติ แต่ประกอบกันอยู่เสมอ
12.254.23
यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः स्यात्संप्रयुक्तौ तथैव तौ ।
मशकोदुम्बरौ वाऽपि संप्रयुक्तौ यथा सह ॥ १२.२५४.२३ ॥
เหมือนปลาที่แตกต่างจากน้ำแต่ก็อยู่ร่วมกับน้ำ ทั้งสองก็ประกอบกันฉันนั้น หรือเหมือนยุงกับแมลงอุทุมพรที่ประกอบกันอยู่ด้วยกัน
12.254.24
इषीका वा यथा मुञ्जे पृथक्च सह चैव च ।
तथैव सहितावेतावन्योन्यस्मिन्प्रतिष्ठितौ ॥ १२.२५४.२४ ॥
เหมือนก้านอีษิกาในหญ้ามุญชะ ที่ทั้งแยกจากกันและอยู่ร่วมกัน ทั้งสองนี้ก็ฉันนั้น เมื่ออยู่ร่วมกันย่อมตั้งมั่นอยู่ในกันและกัน