महाभारत · अध्याय 12.254
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.254.1
मनः प्रसृजते भावं बुद्धिरध्यवसायिनी ।
हृदयं प्रियाप्रिये वेद त्रिविधा कर्मवेदना ॥ १२.२५४.१ ॥
मन भाव निर्माण करते, निश्चय करणारी बुद्धी तो ठरवते, हृदय प्रिय आणि अप्रिय जाणते; कर्मवेदना त्रिविध आहे.
12.254.2
इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा परो मतः ॥ १२.२५४.२ ॥
इंद्रियांहून विषय श्रेष्ठ; विषयांहून मन श्रेष्ठ; मनाहून बुद्धी श्रेष्ठ; बुद्धीहून आत्मा श्रेष्ठ मानला जातो.
12.254.3
बुद्धिरात्मा मनुष्यस्य बुद्धिरेवात्मनो गतिः ।
यदा विकुरुते भाव तदा भवति सा मनः ॥ १२.२५४.३ ॥
माणसाचा आत्मा बुद्धी आहे; बुद्धीच आत्म्याची गती आहे; ती भाव बदलते तेव्हा तीच मन होते.
12.254.4
इन्द्रियाणां पृथग्भावाद्बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
शृण्वती भवति श्रोत्रं स्पृशती स्पर्श उच्यते ॥ १२.२५४.४ ॥
इंद्रियांच्या भिन्नतेमुळे बुद्धी वारंवार बदलते; ऐकताना ती श्रवण होते, स्पर्श करताना तिला स्पर्श म्हणतात.
12.254.5
पश्यती भवते दृष्टी रसती रसनं भवेत् ।
जिघ्रती भवति घ्राणं बुद्धिर्विक्रियते पृथक् ॥ १२.२५४.५ ॥
पाहताना ती दृष्टी होते, चव घेताना रसना होते; वास घेताना घ्राण होते — अशा प्रकारे बुद्धी वेगवेगळ्या रूपांत बदलते.
12.254.6
इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेष्वदृश्योऽधितिष्ठति ।
तिष्ठती पुरुषे बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ॥ १२.२५४.६ ॥
त्यांना इंद्रिये म्हणतात; त्यांच्यात अदृश्य अधिष्ठित आहे; पुरुषात स्थित बुद्धी तिन्ही भावांत वावरते.
12.254.7
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचति ।
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदिह युज्यते ॥ १२.२५४.७ ॥
कधी तो प्रीती मिळवतो, कधी शोक करतो; सुखाने किंवा दुःखाने तो येथे कधीही युक्त होत नाही.
12.254.8
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेताननुवर्तते ।
सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान् ॥ १२.२५४.८ ॥
भावस्वरूप ही बुद्धी या तीन भावांचे अनुसरण करते; नद्यांचा स्वामी सागर लाटांसह महातीराचे अनुसरण करतो तसे.
12.254.9
यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनः ।
अधिष्ठानानि वै बुद्ध्यां पृथगेतानि संस्मरेत।
इन्द्रियाण्येवमेतानि विजेतव्यानि कृत्स्नशः ॥ १२.२५४.९ ॥
तो काही इच्छितो तेव्हा ती मन होते. हे अधिष्ठान बुद्धीत वेगवेगळे स्मरावे; या इंद्रियांना अशा प्रकारे पूर्णपणे जिंकावे.
12.254.10
सर्वाण्येवानुपूर्व्येण यद्यदाऽनुविधीयते ।
अविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते।
प्रवर्तमानं तु रजः सत्वमप्यनुवर्तते ॥ १२.२५४.१० ॥
सर्व क्रमाने जे जे अनुसरले जाते, अविभागाला गेलेली बुद्धी मनाच्या भावात राहते. परंतु प्रवर्तमान रजसाच्या मागे सत्त्वही चालते.
12.254.11
ये चैव भावा वर्तन्ते सर्व एष्वेव ते त्रिषु ।
अन्वर्थाः संप्रवर्तन्ते रथनेमिमरा इव ॥ १२.२५४.११ ॥
जे भाव अस्तित्वात आहेत ते सर्व या तिन्हींतच आहेत; आपल्या अर्थानुसार ते रथाच्या नेमीच्या आऱ्यांप्रमाणे प्रवर्तित होतात.
12.254.12
प्रदीपार्थं मनः कुर्यादिन्द्रियैर्बुद्धिसत्तमैः ।
निश्चरद्भिर्यथायोगमुदासीनैर्यदृच्छया ॥ १२.२५४.१२ ॥
दिव्यासाठी मन करावे; श्रेष्ठ बुद्धीच्या इंद्रियांसह, बाहेर संचार करणाऱ्या, यथायोग्य, उदासीन आणि यदृच्छेने.
12.254.13
एवं स्वभावमेवेदमिति विद्वान्न मुह्यति ।
अशोचन्नप्रहृष्यन्हि नित्यं विगतमत्सरः ॥ १२.२५४.१३ ॥
हा स्वभावच आहे असे जाणून विद्वान मोहात पडत नाही. तो सदैव शोक करत नाही आणि हर्षितही होत नाही; मत्सरापासून मुक्त राहतो.
12.254.14
न चात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियैः कामगोचरैः ।
प्रवर्तमानैरनयैर्दुर्धर्षैरकृतात्मभिः ॥ १२.२५४.१४ ॥
कामविषयांत फिरणाऱ्या, अधर्माकडे धावणाऱ्या, अनिवार्य आणि असंयमी इंद्रियांद्वारे आत्मा पाहता येत नाही.
12.254.15
तेषां तु मनसा रश्मीन्यदा सम्यङ्क्तियच्छति ।
तदा प्रकाशतेऽस्यात्मा दीपदीप्ता यथाऽऽकृतिः ॥ १२.२५४.१५ ॥
मनाने त्यांच्या लगामा योग्य रीतीने आवरल्या जातात, तेव्हा दिव्यात उजळलेल्या आकृतीप्रमाणे त्याचा आत्मा प्रकाशतो.
12.254.16
सर्वेषामेव भूतानां मनस्युपरते यथा ।
प्रकाशं भवते सर्वं तथेदमुपधार्यताम् ॥ १२.२५४.१६ ॥
सर्व प्राण्यांचे मन शांत झाले की जसे सर्व काही प्रकाशते, तसेच हेही समजून घ्या.
12.254.17
यथा वारिचरः पक्षी न लिप्यति जले चरन् ।
विमुक्तात्मा तथा योगी गुणदोषैर्न लिप्यते ॥ १२.२५४.१७ ॥
पाण्यात संचार करणारा पक्षी पाण्यात राहूनही लिप्त होत नाही, तसाच मुक्तात्मा योगी गुणदोषांनी लिप्त होत नाही.
12.254.18
एवमेव कृतप्रज्ञो न दोषैर्विषयांश्चरन् ।
असज्जमानः सर्वेषु कथंचन न लिप्यते ॥ १२.२५४.१८ ॥
त्याचप्रमाणे स्थिरप्रज्ञ विषयांमध्ये संचार करूनही कशातही न अडकल्यामुळे कोणत्याही प्रकारे दोषांनी लिप्त होत नाही.
12.254.19
त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर्यस्य सदाऽऽत्मनि ।
सर्वभूतात्मभूतस्य गुणवर्गेष्वसज्जतः ॥ १२.२५४.१९ ॥
पूर्वी केलेले कर्म त्यागून, ज्याची सदैव आत्म्यातच रती आहे, जो सर्वभूतांचा आत्मा झाला आहे आणि गुणसमूहांमध्ये आसक्त नाही.
12.254.20
सत्वमात्मा प्रसरति गुणान्वाऽपि कदाचन ।
न गुणा विदुरात्मानं गुणान्वेद स सर्वदा ॥ १२.२५४.२० ॥
सत्त्व, आत्मा किंवा गुण कधीही प्रसरत नाहीत; गुण आत्म्याला जाणत नाहीत, तो सदैव गुणांना जाणतो.
12.254.21
परिद्रष्टा गुणानां च परिस्रष्टा यथातथम् ।
क्षेतक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः ॥ १२.२५४.२१ ॥
गुणांचा द्रष्टा आणि यथार्थपणे त्यांचा त्याग करणारा — क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ या दोन सूक्ष्मांमधील हा भेद जाण.
12.254.22
सृजतेऽत्र गुणानेक एको न सृजते गुणान् ।
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा ॥ १२.२५४.२२ ॥
येथे एक गुणांची निर्मिती करतो, एक गुणांची निर्मिती करत नाही; ते दोघे स्वभावतः वेगळे आहेत, तरीही सदैव संयुक्त आहेत.
12.254.23
यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः स्यात्संप्रयुक्तौ तथैव तौ ।
मशकोदुम्बरौ वाऽपि संप्रयुक्तौ यथा सह ॥ १२.२५४.२३ ॥
जसा मासा पाण्यापासून वेगळा असूनही त्याच्याशी संयुक्त असतो, तसे ते दोघे संयुक्त आहेत; किंवा डास आणि उदुंबर (कीटक) एकत्र संयुक्त असल्याप्रमाणे.
12.254.24
इषीका वा यथा मुञ्जे पृथक्च सह चैव च ।
तथैव सहितावेतावन्योन्यस्मिन्प्रतिष्ठितौ ॥ १२.२५४.२४ ॥
जसा मुंज गवतात ईषीका वेगळी आणि सोबतही असते, तसेच हे दोघे संयुक्त होऊन एकमेकांत प्रतिष्ठित आहेत.