మహాభారతం · అధ్యాయం 12.254
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.254.1
मनः प्रसृजते भावं बुद्धिरध्यवसायिनी ।
हृदयं प्रियाप्रिये वेद त्रिविधा कर्मवेदना ॥ १२.२५४.१ ॥
మనస్సు భావాన్ని సృష్టిస్తుంది, నిశ్చయించే బుద్ధి దానిని నిర్ణయిస్తుంది, హృదయం ప్రియాప్రియాలను తెలుసుకుంటుంది; కర్మానుభవం మూడు విధాలు.
12.254.2
इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा परो मतः ॥ १२.२५४.२ ॥
ఇంద్రియాలకంటె అర్థాలు శ్రేష్ఠం; అర్థాలకంటె మనస్సు శ్రేష్ఠం; మనస్సుకంటె బుద్ధి శ్రేష్ఠం; బుద్ధికంటె ఆత్మ శ్రేష్ఠమని భావింపబడింది.
12.254.3
बुद्धिरात्मा मनुष्यस्य बुद्धिरेवात्मनो गतिः ।
यदा विकुरुते भाव तदा भवति सा मनः ॥ १२.२५४.३ ॥
మనిషికి ఆత్మ బుద్ధియే; బుద్ధియే ఆత్మ గతి; అది భావాన్ని మార్చినప్పుడు అదే మనస్సు అవుతుంది.
12.254.4
इन्द्रियाणां पृथग्भावाद्बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
शृण्वती भवति श्रोत्रं स्पृशती स्पर्श उच्यते ॥ १२.२५४.४ ॥
ఇంద్రియాల వేర్వేరు భావం వల్ల బుద్ధి పదేపదే మారుతుంది; వినేటప్పుడు అది శ్రోత్రం, స్పృశించేటప్పుడు దానిని స్పర్శ అంటారు.
12.254.5
पश्यती भवते दृष्टी रसती रसनं भवेत् ।
जिघ्रती भवति घ्राणं बुद्धिर्विक्रियते पृथक् ॥ १२.२५४.५ ॥
చూసేటప్పుడు అది దృష్టి అవుతుంది, రుచి చూసేటప్పుడు నాలుక అవుతుంది; వాసన చూసేటప్పుడు ముక్కు అవుతుంది — ఈ విధంగా బుద్ధి వేర్వేరుగా మారుతుంది.
12.254.6
इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेष्वदृश्योऽधितिष्ठति ।
तिष्ठती पुरुषे बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ॥ १२.२५४.६ ॥
వాటిని ఇంద్రియాలు అంటారు; వాటిలో అదృశ్యుడు అధిష్ఠించి ఉంటాడు; పురుషునిలో నిలిచిన బుద్ధి మూడు భావాలలో వర్తిస్తుంది.
12.254.7
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचति ।
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदिह युज्यते ॥ १२.२५४.७ ॥
కొన్నిసార్లు అతడు ప్రీతిని పొందుతాడు, కొన్నిసార్లు శోకిస్తాడు; సుఖంతో గాని దుఃఖంతో గాని ఇక్కడ అతడు ఎప్పుడూ కలిసిపోడు.
12.254.8
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेताननुवर्तते ।
सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान् ॥ १२.२५४.८ ॥
భావస్వరూపమైన ఈ బుద్ధి ఈ మూడు భావాలను అనుసరిస్తుంది; నదులకు ప్రభువైన సముద్రం అలలతో మహాతీరాన్ని అనుసరించినట్లు.
12.254.9
यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनः ।
अधिष्ठानानि वै बुद्ध्यां पृथगेतानि संस्मरेत।
इन्द्रियाण्येवमेतानि विजेतव्यानि कृत्स्नशः ॥ १२.२५४.९ ॥
అతడు ఏదైనా కోరినప్పుడు అది మనస్సవుతుంది. ఈ అధిష్ఠానాలను బుద్ధిలో వేరువేరుగా గుర్తుంచుకోవాలి; ఈ ఇంద్రియాలను ఈ విధంగా పూర్తిగా జయించాలి.
12.254.10
सर्वाण्येवानुपूर्व्येण यद्यदाऽनुविधीयते ।
अविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते।
प्रवर्तमानं तु रजः सत्वमप्यनुवर्तते ॥ १२.२५४.१० ॥
అన్నీ క్రమంగా ఏది ఏదానికి అనుగుణంగా సాగుతాయో, విభాగరహితమైన బుద్ధి మనస్సు స్థితిలో ఉంటుంది. కానీ ప్రవర్తించే రజస్సును సత్వం కూడా అనుసరిస్తుంది.
12.254.11
ये चैव भावा वर्तन्ते सर्व एष्वेव ते त्रिषु ।
अन्वर्थाः संप्रवर्तन्ते रथनेमिमरा इव ॥ १२.२५४.११ ॥
ఏ భావాలు ఉన్నాయో అవన్నీ ఈ మూడింటిలోనే ఉన్నాయి; తమ అర్థానికి అనుగుణంగా అవి రథచక్రపు నేమిలోని ఆకుల వలె ప్రవర్తిస్తాయి.
12.254.12
प्रदीपार्थं मनः कुर्यादिन्द्रियैर्बुद्धिसत्तमैः ।
निश्चरद्भिर्यथायोगमुदासीनैर्यदृच्छया ॥ १२.२५४.१२ ॥
దీపం కోసం మనస్సును సిద్ధం చేయాలి; శ్రేష్ఠమైన బుద్ధిగల ఇంద్రియాలతో, బయటకు సాగేవిగా, తగినట్లుగా, ఉదాసీనంగా, యదృచ్ఛగా (ప్రవర్తించేవిగా).
12.254.13
एवं स्वभावमेवेदमिति विद्वान्न मुह्यति ।
अशोचन्नप्रहृष्यन्हि नित्यं विगतमत्सरः ॥ १२.२५४.१३ ॥
ఇది స్వభావమే అని తెలిసిన విద్వాంసుడు మోహంలో పడడు. అతడు ఎల్లప్పుడూ దుఃఖించడు, ఆనందించడు; మత్సరం లేనివాడై ఉంటాడు.
12.254.14
न चात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियैः कामगोचरैः ।
प्रवर्तमानैरनयैर्दुर्धर्षैरकृतात्मभिः ॥ १२.२५४.१४ ॥
కామ్యవిషయాలలో సంచరించే, అధర్మంగా ప్రవర్తించే, అదుపు చేయరాని, నియమం లేని ఇంద్రియాల ద్వారా ఆత్మను చూడడం సాధ్యం కాదు.
12.254.15
तेषां तु मनसा रश्मीन्यदा सम्यङ्क्तियच्छति ।
तदा प्रकाशतेऽस्यात्मा दीपदीप्ता यथाऽऽकृतिः ॥ १२.२५४.१५ ॥
మనస్సుతో వాటి కళ్లాలను సరిగా నియంత్రించినప్పుడు, దీపంతో ప్రకాశించే రూపంలా అతని ఆత్మ వెలుగులోకి వస్తుంది.
12.254.16
सर्वेषामेव भूतानां मनस्युपरते यथा ।
प्रकाशं भवते सर्वं तथेदमुपधार्यताम् ॥ १२.२५४.१६ ॥
ప్రాణులందరి మనస్సు శాంతించినప్పుడు సమస్తం ప్రకాశించినట్లే, ఇది కూడా అలాగే గ్రహించు.
12.254.17
यथा वारिचरः पक्षी न लिप्यति जले चरन् ।
विमुक्तात्मा तथा योगी गुणदोषैर्न लिप्यते ॥ १२.२५४.१७ ॥
నీటిలో సంచరించే పక్షి నీటిలో ఉన్నా దానికి అంటుకోనట్లే, విముక్తాత్ముడైన యోగి గుణదోషాలకు అంటుకోడు.
12.254.18
एवमेव कृतप्रज्ञो न दोषैर्विषयांश्चरन् ।
असज्जमानः सर्वेषु कथंचन न लिप्यते ॥ १२.२५४.१८ ॥
అలాగే స్థిరప్రజ్ఞుడు విషయాలలో సంచరించినా, దేనికీ అంటుకోకపోవడం వల్ల ఏ విధంగానూ దోషాలకు లోనుకాడు.
12.254.19
त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर्यस्य सदाऽऽत्मनि ।
सर्वभूतात्मभूतस्य गुणवर्गेष्वसज्जतः ॥ १२.२५४.१९ ॥
పూర్వం చేసిన కర్మను త్యజించి, ఎల్లప్పుడూ ఆత్మలోనే ఆనందించి, సర్వ భూతాల ఆత్మగా మారినవాడు, గుణ సమూహాలపై ఆసక్తి లేనివాడు.
12.254.20
सत्वमात्मा प्रसरति गुणान्वाऽपि कदाचन ।
न गुणा विदुरात्मानं गुणान्वेद स सर्वदा ॥ १२.२५४.२० ॥
సత్త్వం, ఆత్మ, లేదా గుణాలు ఎప్పుడూ వ్యాపించవు; గుణాలు ఆత్మను తెలుసుకోవు, అతడు ఎల్లప్పుడూ గుణాలను తెలుసుకుంటాడు.
12.254.21
परिद्रष्टा गुणानां च परिस्रष्टा यथातथम् ।
क्षेतक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः ॥ १२.२५४.२१ ॥
గుణాలను చూసేవాడు, వాటిని యథార్థంగా విడిచేవాడు — క్షేత్రం మరియు క్షేత్రజ్ఞుడు అనే ఈ ఇద్దరు సూక్ష్ముల భేదాన్ని తెలుసుకో.
12.254.22
सृजतेऽत्र गुणानेक एको न सृजते गुणान् ।
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा ॥ १२.२५४.२२ ॥
ఇక్కడ ఒకడు గుణాలను సృష్టిస్తాడు, ఒకడు గుణాలను సృష్టించడు; వారిద్దరూ స్వభావంతో వేరుగా ఉంటారు, అయినా ఎల్లప్పుడూ కలిసి ఉంటారు.
12.254.23
यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः स्यात्संप्रयुक्तौ तथैव तौ ।
मशकोदुम्बरौ वाऽपि संप्रयुक्तौ यथा सह ॥ १२.२५४.२३ ॥
చేప నీటికి భిన్నమైనట్లు, అయినా కలిసి ఉంటుంది; అలాగే ఆ ఇద్దరూ కలిసి ఉంటారు. లేదా దోమ మరియు ఉదుంబర (కీటకం) కలిసి ఉన్నట్లు.
12.254.24
इषीका वा यथा मुञ्जे पृथक्च सह चैव च ।
तथैव सहितावेतावन्योन्यस्मिन्प्रतिष्ठितौ ॥ १२.२५४.२४ ॥
ముంజ గడ్డిలో ఈక కొమ్మ వేరుగానూ కలిసినదిగానూ ఉన్నట్లు; అలాగే ఈ ఇద్దరూ కలిసి ఒకరిలో ఒకరు ప్రతిష్ఠితులై ఉన్నారు.