महाभारत · अध्याय 12.259
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.259.1
शरीराद्विप्रमुक्तं हि सूक्ष्मभूतं शरीरिणम् ।
कर्मभिः परिपश्यन्ति शास्त्रोक्तैः शास्त्रचेतसः ॥ १२.२५९.१ ॥
शरीर से पूर्णतः मुक्त सूक्ष्म भूत रूप शरीरी को, शास्त्रों में कहे कर्मों द्वारा शास्त्रज्ञ लोग देखते हैं।
12.259.2
यथा मरीच्यः सहिताश्चरन्ति ।
गच्छन्ति तिष्ठन्ति च दृश्यमानाः।
देहैर्विमुक्तानि वरन्ति लोकां ।
स्तथैव सत्वान्यतिमानुषाणि ॥ १२.२५९.२ ॥
जैसे किरणें एक साथ चलती हैं, जाती हैं, ठहरती हैं और दिखाई देती हैं, वैसे ही देहों से मुक्त हुए अतिमानुष प्राणी लोकों को चुनते हैं।
12.259.3
प्रतिरूपं यथैवाप्सु तावत्सूर्यस्य लक्ष्यते ।
सत्ववांस्तु तथा सत्वं प्रतिरूपं स पश्यति ॥ १२.२५९.३ ॥
जैसे जल में सूर्य का प्रतिबिंब दिखता है, वैसे ही सत्ववान् पुरुष अपने सत्त्व को प्रतिबिंब के रूप में देखता है।
12.259.4
तानि सूक्ष्माणि सत्वानि विमुक्तानि शरीरतः ।
तेन तत्वेन तत्वज्ञाः पश्यन्ति नियतेन्द्रियाः ॥ १२.२५९.४ ॥
शरीर से मुक्त हुए वे सूक्ष्म प्राणी, उसी तत्त्व से तत्त्वज्ञ, संयत इंद्रियों वाले लोग देखते हैं।
12.259.5
स्वपतां जाग्रतां चैष सर्वेषामात्मचिन्तितम् ।
प्रधानाद्वैधयुक्तानां दह्यते कर्मजं रजः ॥ १२.२५९.५ ॥
सोते और जागते सभी का आत्मचिंतन यही है; प्रधान से विविधता में जुड़े लोगों का कर्मजनित रजोगुण जलाया जाता है।
12.259.6
यथाऽहनि तथा रात्रौ यथा रात्रौ तथाऽहनि ।
वशे तिष्ठति सत्वात्मा सततं योगयोगिनाम् ॥ १२.२५९.६ ॥
जैसे दिन में वैसे रात में, और जैसे रात में वैसे दिन में, योग से युक्त योगियों का सत्त्वात्मा सदा वश में रहता है।
12.259.7
तेषां नित्यं सदा नित्यो भूतात्मा सततं गुणैः ।
सप्तभिस्त्वन्वितः सूक्ष्मैश्चरिष्णुरजरामरः ॥ १२.२५९.७ ॥
उनमें सदा नित्य भूतात्मा निरंतर गुणों से युक्त रहता है, सात सूक्ष्म गुणों से संयुक्त होकर वह चलायमान, जरा और मृत्यु से रहित है।
12.259.8
मनोवुद्धिपराभूतः स्वदेहपरदेहवित् ।
स्वप्नेष्वपि भवत्येष विज्ञाता सुखदुःखयोः ॥ १२.२५९.८ ॥
मन और बुद्धि से अभिभूत होकर, अपने और दूसरे के शरीर को जानने वाला यह स्वप्नों में भी सुख-दुःख का अनुभव करने वाला होता है।
12.259.9
तत्रापि लभते दुःखं तत्रापि लभते सुखम् ।
कामं क्रोधं च तत्रापि कृत्वा व्यसनमृच्छति ॥ १२.२५९.९ ॥
वहाँ भी दुःख पाता है, वहाँ भी सुख पाता है; वहाँ भी काम और क्रोध करके विपत्ति को प्राप्त होता है।
12.259.10
प्रीणितश्चापि भवति महतोऽर्थानवाप्य हि ।
करोति पुण्यं तत्रापि जाग्रन्निव च पश्यति ॥ १२.२५९.१० ॥
महान् धन पाकर वह प्रसन्न भी होता है; वहाँ भी वह पुण्य करता है, और मानो जागते हुए के समान देखता है।
12.259.11
सदोष्मान्तर्गतश्चापि गर्भत्वं समुपेयिवान् ।
दश मासान्वसन्कुक्षौ नैषोऽन्नमिव जीर्यते ॥ १२.२५९.११ ॥
ऊष्मा के भीतर प्रविष्ट होकर भी वह गर्भत्व को प्राप्त होता है; दस मास तक उदर में वास करता हुआ यह अन्न के समान जीर्ण नहीं होता।
12.259.12
तमेतमतितेजोंशं भूतात्मानं हृदि स्थितम् ।
तमोरजोभ्यामाविष्टा नानुपश्यन्ति मूर्तिषु ॥ १२.२५९.१२ ॥
इस अत्यंत तेजस्वी अंश, हृदय में स्थित भूतात्मा को तमस और रजस से आविष्ट लोग मूर्तियों में नहीं देखते।
12.259.13
योगशास्त्रपरा भूत्वा स्वमात्मानं परीप्सवः ।
तमोरजोभ्यां निर्मुक्तास्तं प्रपश्यन्ति मूर्तिषु।
अनुच्छ्वासान्यमूर्तानि यानि वज्रोपमान्यपि ॥ १२.२५९.१३ ॥
योगशास्त्र में परायण होकर, अपने आत्मा को प्राप्त करने की इच्छा रखने वाले, तमस और रजस से मुक्त होकर, मूर्तियों में उसे देखते हैं। जो श्वासरहित, अमूर्त और वज्र के समान कठोर भी हैं।
12.259.14
पृथग्भूतेषु सृष्टेषु चतुर्ष्वाश्रमकर्मसु ।
समाधौ योगमेवैतच्छाण्डिल्यः सममब्रवीत् ॥ १२.२५९.१४ ॥
पृथक-पृथक भूतों में, सृष्ट चारों आश्रमों के कर्मों में, समाधि में यही योग है — ऐसा शाण्डिल्य ने समान रूप से कहा।
12.259.15
विदित्वा सप्तसूक्ष्माणि षडङ्गं च महेश्वरम् ।
प्रधानविनियोगज्ञः परं ब्रह्मानुपश्यति ॥ १२.२५९.१५ ॥
सात सूक्ष्म तत्त्वों और षडङ्ग महेश्वर को जानकर, प्रधान के विनियोग को जानने वाला परब्रह्म को देखता है।