মহাভারত · অধ্যায় 12.278
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.278.1
बहूनां यज्ञतपसामेकार्थानां पितामह ।
धर्मार्थं न सुखार्थार्थं कथं यज्ञः समाहितः ॥ १२.२७८.१ ॥
হে পিতামহ, বহু যজ্ঞ ও তপস্যা একই উদ্দেশ্যে থাকলে, সুখের জন্য নয় ধর্মের জন্য, যজ্ঞ কীভাবে স্থির করা হয়?
12.278.2
अत्र ते वर्तयिष्यामि नारदेनानुकीर्तितम् ।
उञ्छवृत्तेः पुरावृत्तं यज्ञार्थे ब्राह्मणस्य च ॥ १२.२७८.२ ॥
এখানে নারদ যা বলেছিলেন, যজ্ঞের জন্য উঞ্ছবৃত্তি অবলম্বনকারী এক ব্রাহ্মণের প্রাচীন বৃত্তান্ত আমি তোমাকে বলব।
12.278.3
राष्ट्रे धर्मोत्तरे श्रेष्ठे विदर्भेष्वभवद्द्विजः ।
उञ्छवृत्तिर्ऋषिः कश्चिद्यज्ञं यष्टुं समादधे ॥ १२.२७८.३ ॥
ধর্মপ্রধান শ্রেষ্ঠ বিদর্ভ রাজ্যে উঞ্ছবৃত্তিতে জীবনযাপনকারী এক দ্বিজ ছিলেন; সেই ঋষি যজ্ঞ করার সংকল্প করলেন।
12.278.4
श्यामाकमशनं तत्र सूर्यपर्णी सुवर्चला ।
तिक्तं च विरसं शाकं तपसा स्वादुतां गतम् ॥ १२.२७८.४ ॥
সেখানে তাঁর খাদ্য ছিল শ্যামাক (শ্যামা ধান) এবং সূর্যপর্ণী ও সুবর্চলা নামক তিক্ত ও স্বাদহীন শাক; তপস্যার বলে সেগুলি মিষ্ট হয়ে উঠেছিল।
12.278.5
उपगम्य वने पृथ्वीं सर्वभूताविहिंसया ।
अपि मूलफलैरिष्टो यज्ञः स्वर्ग्यः परंतप ॥ १२.२७८.५ ॥
বনে গিয়ে, সব প্রাণীকে আঘাত না করে, মূল ও ফল দিয়েও সম্পাদিত যজ্ঞ স্বর্গদায়ক হয়, হে শত্রুদাহক।
12.278.6
तस्य भार्या व्रतकृशा शुचिः पुष्करमालिनी ।
यज्ञपत्नी समानीता सत्येनानुविधीयते ॥ १२.२७८.६ ॥
তাঁর ভার্যা ব্রতে কৃশ, শুচি পুষ্করমালিনী; যজ্ঞপত্নীরূপে আনীত তিনি সত্যের বলে তাঁকে অনুসরণ করেন।
12.278.7
सा तु शापपरित्रस्ता तत्स्वभावानुर्तिनी ।
मायूरजीर्णपर्णानां वस्त्रं तस्याश्च वर्णितम् ॥ १२.२७८.७ ॥
তিনি অভিশাপে ভীত হয়ে নিজ স্বভাব অনুসরণ করেছিলেন। ময়ূরের জীর্ণ পাতার বস্ত্র তাঁর বলে বর্ণিত হয়েছে।
12.278.8
अकामया कृतस्तत्र यज्ञो होत्रनुमार्गतः ।
शुकस्य पुनराजातिरवध्यानादधर्मवत् ॥ १२.२७८.८ ॥
সেখানে হোতার পথ অনুসরণ করে অনিচ্ছায় যজ্ঞ সম্পন্ন হলো। অবজ্ঞার ফলে শুকের পুনর্জন্ম হলো, অধর্মের মতো।
12.278.9
तस्मिन्वने समीपस्थो मृगोऽभूत्सहचारिकः ।
वचोभिरब्रवीत्सत्यं त्वयेदं दुष्कृतं कृतम् ॥ १२.२७८.९ ॥
সেই বনে কাছে থাকা একটি হরিণ সঙ্গী হলো। সে বাক্যে সত্য বলল: "তুমি এই দুষ্কর্ম করেছ।"
12.278.10
यदि मन्त्राङ्गहीनोऽयं यज्ञो भवति वैकृतः ।
मा भोःप्रक्षिप होत्रे त्वं गच्छ स्वर्गमतन्द्रितः ॥ १२.२७८.१० ॥
মন্ত্রাঙ্গ হীন হওয়ায় যদি এই যজ্ঞ বিকৃত হয়, হে বন্ধু, হোতার আগুনে তা নিক্ষেপ করো না। তুমি ক্লান্তিহীনভাবে স্বর্গে যাও।
12.278.11
ततस्तु यज्ञे सावित्री साक्षात्तं संन्यमन्त्रयत् ।
निमन्त्रयन्ती प्रत्युक्ता न हन्यां सहवासिनम् ॥ १२.२७८.११ ॥
তখন যজ্ঞে সাবিত্রী সাক্ষাতে তাঁকে সংযত করে সম্বোধন করলেন। আমন্ত্রণ করতে গিয়ে উত্তর এলো: "আমি সহচরকে হত্যা করব না।"
12.278.12
एवमुक्त्वा निवृत्ता सा प्रवृत्ता यज्ञपावकात् ।
किंनु दुश्चरितं यज्ञे दिदृक्षुः सा रसातलम् ॥ १२.२७८.१२ ॥
এইরূপ বলে তিনি ফিরে গেলেন, যজ্ঞাগ্নি থেকে উঠে। যজ্ঞে কোন দুষ্কর্ম আছে তা দেখতে ইচ্ছুক হয়ে তিনি রসাতলে গেলেন।
12.278.13
स तु बद्धाञ्जलिं सत्यमयाचद्धरिणः पुनः ।
सत्येन स परिष्वज्य संदिष्टो गम्यतामिति ॥ १२.२७८.१३ ॥
কিন্তু করজোড়ে সত্য আবার সেই হরিণের কাছে প্রার্থনা করল। সত্য তাকে আলিঙ্গন করে বলল, "যাও।"
12.278.14
ततः स हरिणो गत्वा पदान्यष्टौ न्यवर्तत ।
साधु हिंसय मां सत्य हतो यास्यामि सद्गदितम् ॥ १२.२७८.१४ ॥
তারপর সেই হরিণ আট পা গিয়ে ফিরে এল। "হে সত্য, আমাকে ভালোভাবে হত্যা কর; নিহত হয়ে আমি সদ্গতি লাভ করব।"
12.278.15
पश्य ह्यप्सरसो दिव्या मया दत्तेन चक्षुषा ।
विमानानि विचित्राणि गन्धर्वाणां महात्मनाम् ॥ १२.२७८.१५ ॥
আমার দেওয়া দিব্য চক্ষু দিয়ে দিব্য অপ্সরাদের এবং মহাত্মা গন্ধর্বদের বিচিত্র বিমানগুলি দেখ।
12.278.16
ततः स सुचिरं दृष्ट्वा स्पृहालग्नेन चक्षुषा ।
मृगमालोक्य हिंसायां स्वर्गवासं समर्थयत् ॥ १२.२७८.१६ ॥
তারপর সে দীর্ঘক্ষণ লোভী দৃষ্টিতে দেখে, সেই হরিণকে লক্ষ করে হিংসায় স্বর্গবাসকে সমর্থন করল।
12.278.17
स तु धर्मो मृगो भूत्वा बहुवर्षोषितो वने ।
तस्य निष्कृतिमाधत्त न त्वसौ यज्ञसंविधिः ॥ १२.२७८.१७ ॥
সেই ধর্মই হরিণ হয়ে বনে বহু বছর বাস করেছিল। সে তার প্রায়শ্চিত্ত করল, কিন্তু তা যজ্ঞবিধি ছিল না।
12.278.18
तस्य तेनानुभावेन मृगहिंसात्मनस्तदा ।
तपो महत्समुच्छिन्नं तस्माद्धिंसा न यज्ञिया ॥ १२.२७८.१८ ॥
তার সেই প্রভাবে, হরিণ হিংসায় আত্মনিবদ্ধ থাকাকালে, তার মহৎ তপস্যা বিনষ্ট হল। অতএব হিংসা যজ্ঞের যোগ্য নয়।
12.278.19
ततस्तं भगवान्धर्मो यज्ञं याजयत स्वयम् ।
समाधानं च भार्याया लेभे स तपसा परम् ॥ १२.२७८.१९ ॥
তখন ভগবান ধর্ম নিজেই তাকে যজ্ঞ করালেন; সে তপস্যার বলে স্ত্রীর পরম সমাধান লাভ করল।
12.278.20
अहिंसा परो धर्मो हिंसाधर्मस्तथा हितः ।
सत्यं तेऽहं प्रवक्ष्यामि नो धर्मः सत्यवादिनाम् ॥ १२.२७८.२० ॥
অহিংসাই পরম ধর্ম; তেমনই হিংসাধর্মও হিতকর বলা হয়। তোমাকে আমি সত্য বলব — এটি সত্যবাদীদের ধর্ম নয়।